Frantsiyadagi prezidentlik saylovlari oldidan talabalar norozilik namoyishlari boshqarilmoqdami?

Frantsiyadagi prezidentlik saylovlari oldidan talabalar noroziliklari boshqarilmoqdami?

Frantsiya bosh vaziri radikal soʻllarni saylovda ustunlikka erishish uchun yuqori sinf oʻquvchilari harakatidan qurol sifatida foydalanayotganlikda aybladi

Frantsiyaning norozilik namoyishlariga boʻlgan ishtiyoqi butun Yevropaga maʼlum.

Soʻnggi yillarda biz qimmat tartib-qoidalardan gʻazablangan fermerlar mahalliy meriya binolariga goʻng otayotganiga, chekka shahar atrofida esa niqoblangan yoshlar vaqti-vaqti bilan tartibni saqlash politsiyasiga qoʻlbola granatalar uloqtirayotganiga qayta-qayta guvoh boʻldik.

Uch haftadan koʻproq vaqtdan beri minglab talabalar yuqori sinf maktablarining kirish qismlarini toʻsib qoʻymoqda va oʻz eʼtirozlarini koʻchalarga olib chiqmoqda.

Shu shanba kuni Frantsiya boʻylab yuzlab yangi namoyishlar oʻtkazilishiga chaqiriqlar boʻldi.

Talabalarga kasaba uyushmalari va «sariq nimchalilar» deb atalmish harakatning yetakchi namoyandalari qoʻshilishi kutilmoqda.

Shu hafta Frantsiya bosh vaziri Sebastyen Lekornyu kelasi yilgi prezidentlik saylovlari oldidan siyosiy muhit keskinlashayotgani sababli talabalarning gʻazabidan foydalanilayotganini taʼkidladi.

(sariq nimchalilar) 2018 yildan boshlab bir yildan ortiq vaqt davomida turmush darajasi qimmatlashayotganiga qarshi norozilik bildirib, Frantsiya tarixidagi eng uzoq davom etgan norozilik harakatlaridan biriga aylandi.

«Gilets jaunes»ning taniqli faoli Jerom Rodriges Instagram orqali odamlarni shanba kungi namoyishlarda ishtirok etishga chaqirdi.

Norozilik namoyishlari «munosib yashashni xohlaydigan, endi har bir tsentni sanashga majbur boʻlmagan va ovqatlanish yoki mashina haydash oʻrtasida tanlov qilishi shart boʻlmagan»larga soʻz berishi kerak, dedi u videorolikda.

«Gʻazabning siyosiy partiyasi yoʻq. Boʻsh muzlatgichning siyosiy partiyasi yoʻq», — deya qoʻshimcha qildi u.

Xoʻsh, IIning ikkinchi yirik iqtisodiyotida nimalar yuz bermoqda?

Fuqarolarning tartibsizliklari, hukumat qarzlari xarajatlarining oʻta yuqori darajasi, Frantsiya parlamentining chuqur boʻlinib ketgani va soʻnggi besh yilda oltita bosh vazir almashgani — hafsalasi pir boʻlgan bu Frantsiya bosh vazirlarining barchasi mamlakatning davlat qarzini kamaytirmoqchi ekanini aytmoqda.

Frantsiya inqiroz yoqasidami va bularning barchasi Frantsiya juda katta ulushga ega boʻlgan yevrohudud valyutasi uchun nimani anglatadi?

«Frantsiyani 2012 yildagi Gretsiyaning qarz inqirozi yoki 2001 yildagi Argentina bilan solishtirib boʻlmaydi. Moliyaviy bozorlar buni yaxshi bilishadi», — dedi iqtisodchi Ann-Lor Delatt.

U Parij Dofin universitetining Iqtisodiyot boʻlimida CNRS doimiy tadqiqotchisi boʻlib, Frantsiya OAVlarida mamlakat davlat qarzining xavfli ahvoli haqidagi munozaralarda faol ishtirok etadi.

«Bozorlar 2024 yildayoq muddatidan oldingi saylovlardan soʻng parlament uchta [muxolif siyosiy] blok oʻrtasida chuqur boʻlinib ketganidan keyin byudjetimizda muammo paydo boʻlishini tan olishgan edi, ammo ular Frantsiya kerak boʻlsa soliqlarni oshirish imkoniyatiga ega boʻlgan katta mamlakat ekanini ham tushunishadi».

«Bizning vaziyatimiz 2023 yilda Liz Trass davridagi Buyuk Britaniyaga koʻproq oʻxshaydi», — deydi Delatt Buyuk Britaniyaning oʻshandagi bosh vazirining funtning keskin tushib ketishiga, hukumat obligatsiyalari daromadliligining oshishiga va ipoteka stavkalarining keskin koʻtarilishiga olib kelgan mini-byudjetiga ishora qilib.

«Inqiroz nisbatan qisqa davom etdi, chunki bozorlar Buyuk Britaniyaning oʻzini oʻnglab olish uchun moliyaviy vositalarga ega ekanini tan oldi».

«Bu yerda, Frantsiyada bu ogʻriqli boʻladi, lekin QQSning 4 foizga oshirilishi davlat qarzini yopish uchun zarur boʻlgan 120 milliard yevroni yigʻishga yordam beradi. Investorlar buni bilishadi», — deya xulosa qiladi u.

Ehtimol, nazariy jihatdan shundaydir. Va Delatt qayd etganidek, agar Frantsiya moliyasi boshqa Yevropa iqtisodiyotlariga taʼsir qiladigan darajada inqirozga uchrasa, Yevropa Markaziy Banki, ehtimol, aralashadi.

Ammo shuncha Frantsiya fuqarosi mavjud vaziyatdan norozi ekani aniq boʻlib turgan bir paytda, soliqlar oshirilsa yoki ijtimoiy taʼminot va taʼlim byudjetlari yanada qisqartirilsa, munosabat qanday boʻlishini tasavvur qilavering.

(erkinlik, tenglik va qardoshlik), lekin gʻazabnok koʻchalarda va virusdek tarqalayotgan ijtimoiy tarmoqdagi postlarda bu tuygʻuni aslo sezmaysiz.

Radikal soʻl LFI yetakchisi Jan-Lyuk Melanshon (oʻrtada) kelasi yilgi saylovlar oldidan talabalar noroziliklaridan foydalanishda ayblandi

Shu hafta men koʻp haftalik norozilik aktsiyasining bir qismi sifatida oʻz maktablarining kirish qismini toʻsish uchun ishlatilgan katta yashil chiqindi qutilari ustida oʻtirgan 17 yoshli Maksim, Madlen va Elodi bilan uchrashdim.

Ular menga bu yerda, Parijning 3-uyezdida ahvol yetarlicha yomon ekanini, sinf xonalarining devorlarida teshiklar borligini, sinflarda oʻquvchilar soni ortib borayotganini va oʻqituvchilar juda kamligini aytishdi, lekin bu oʻsmirlar poytaxtning chekka hududlarida ahvol bundan ham yomonroq ekanini yaxshi anglashar edi.

«Frantsiya égalité (tenglik) haqida gapirishni yaxshi koʻradi, — deyishdi ular menga, — lekin haqiqat shundaki, bu yerda kambagʻallar kamsitiladi, boylar esa foyda koʻradi».

Ularning hech biri kelasi bahorda Frantsiyada oʻtkaziladigan prezidentlik saylovida ovoz berish yoshiga yetmaydi, lekin ular hokimiyatdagi shaxslarning oʻzgarishi biror narsani oʻzgartirishiga shubha bilan qarashdi.

Uch nafar yosh ayol keng koʻlamli norozilik namoyishlari Frantsiya hukumatini eshitishga majbur qilishning yagona yoʻlidek tuyulishini aytishdi.

Ular Frantsiyaning isyonkor anʼanasining bir qismidir.

Payshanba kuni Parij boʻylab yurib borayotgan norozi talabalar olomoni orasida men boʻyinlariga «Birgalikdagi onalar» deb yozilgan plakatlarni osib olgan bir necha onalarni uchratdim.

Ular u yerda norozilik bildirish uchunmi yoki farzandlarini himoya qilish uchunmi, deb soʻradim. «Ikkalasi ham!» degan keskin javob boʻldi.

37 yoshli Gvenning aytishicha, u va boshqa onalar har kuni ertalab mahalliy maktabni egallab olishda talabalar va politsiya oʻrtasida muvofiqlashtirishni taʼminlash uchun navbatma-navbat navbatchilik qilishmoqda.

Shu oy boshida yuzlab odamlar jarohat olgan va Lans shahridagi 15 yoshli bola qoʻlidan ayrilgan norozilik namoyishlari paytida politsiyaning shafqatsizligi haqida ortib borayotgan ayblovlardan soʻng ushbu harakatlar boshlandi (Frantsiya Ichki ishlar vazirligi bu ayblovlarni rad etdi).

Frantsiya ichki ishlar vaziri shundan beri yuqori sinf maktablaridagi namoyishlarda politsiya tomonidan shovqinli granatalar qoʻllanilishini toʻxtatib qoʻydi.

Gven oʻgʻli maktablarning egallab olingani sababli haftalab oʻqishga bormayotganidan xafa emasligini aytdi. «Uning fuqarolik burchini anglashi va jamiyatda adolat uchun kurashishi u uchun juda yaxshi taʼlimdir», — dedi u.

Payshanba kungi namoyishda men 17 yoshli Lola va uning onasi Sandrin bilan ham uchrashdim, ular inqilob insoniyatning eng goʻzal ifodasi ekani yozilgan plakatni birga ushlab turishardi.

«Onam 68-yilda koʻchaga chiqqan, — dedi Lola faxr bilan. — Endi navbat menga. Frantsiyadagi prezidentlik saylovlarini kutishdan maʼno yoʻq. Biz oʻzgarishni hozir xohlaymiz».

1968 yil may oyida Parijda boʻlib oʻtgan talabalar noroziliklari Frantsiyada afsonaga aylangan. Yaxshiroq taʼlim talablari ishchilarni marshga jalb qildi va bu Frantsiya tarixidagi eng katta umumiy ish tashlashga aylandi. Bu bir avlod uchun inqilobiy toʻntarishlar mezonini belgilab berdi va Frantsiya soʻl kuchlari uchun yangi imkoniyatlar ochgan deb hisoblanadi.

Endi esa, Frantsiyada allaqachon keskinlashgan prezidentlik saylovlariga olti oy qolganda, Jan-Lyuk Melanshon boshchiligidagi radikal soʻllar talabalarning hafsalasi pir boʻlganidan qurol sifatida foydalanayotgani haqida ayblovlar paydo boʻlmoqda.

«[Melanshonning] "Frantsiya egilmaydi" (LFI) partiyasi aʼzolari oʻzlarining saylovdagi ustunliklari uchun yuqori sinf oʻquvchilari harakatidan foydalanmoqdalar», — dedi Sebastyen Lekornyu chorshanba kuni. U ularni noroziliklarni ragʻbatlantirishda va keyin har qanday zoʻravonlikni xotirjamlik bilan qoralashda aybladi.

«Bu ikkiyuzlamachilik Frantsiyaga zarar yetkazadi», — dedi Lekornyu.

Ammo «Melanshon — prezidentlikka!» degan hayqiriqni koʻchalardagi talabalar orasida tez-tez eshitish mumkin.

Bir nechta namoyishchilar menga tarafdorlar uning Frantsiyada boylik soligʻini joriy etish, ovoz berish yoshini 16 yoshga tushirish haqidagi chaqirigʻini va frantsuz maktablariga ularning ahvolini tekshirish uchun tashrif buyurgan yagona prezidentlikka nomzod ekanini olqishlashayotganini aytishdi.

Frantsiyadagi prezidentlik poygasida millatchi, immigratsiyaga qarshi nomzod Marin Le Pen uchun yechim mamlakatning II byudjetiga qoʻshadigan 11 milliard yevrolik hissasini qisqartirishdir.

Biroq, soʻl yoki oʻng tomondan boʻlishidan qatʼi nazar, har qanday yangi Frantsiya prezidenti Frantsiya moliyasi boʻyicha boshi berk koʻchadan chiqa olishiga shubha qilish uchun asoslar bor.

Frantsiya hozirda Yevropada aholining qarishi, moliyalashtirish kerak boʻlgan saxiy ijtimoiy taʼminot tizimi va AQSh prezidenti Donald Trampning savdo tariflari va Fors koʻrfazidagi urush kabi tashqi tashqi tazyiqlar tufayli qisilgan milliy iqtisodiyotga duch kelayotgan yagona mamlakat emas.

Frantsiya, Germaniya, Shvetsiya yoki Italiyada boʻladimi, saylovchilarga qisqarayotgan davlat moliyasi haqidagi haqiqatni aytishga ikkilanayotgan siyosatchilar, mudofaa muassasalarining mudofaa xarajatlarini oshirish talabi va fuqarolarning yaxshiroq davlat xizmatlarini talab qilishi oʻrtasida yashirin keskinlik mavjud.

Frantsiyada bu bosim ayniqsa kuchli. Frantsiyaning davlat xarajatlari YAIMning qariyb 57 foizini tashkil etadi va bu butun dunyo boʻylab boy mamlakatlar orasida eng yuqori koʻrsatkichlardan biridir.

Ijtimoiy xarajatlar, ayniqsa pensiya xarajatlari oʻta katta, frantsuz fuqarolari esa Yevropada eng yuqori umumiy soliq va ijtimoiy ajratmalar yukini toʻlashadi. Muxtasar aytganda, ular buning evaziga kuchli ijtimoiy taʼminot va davlat xizmatlarini kutishadi.

Ammo iqtisodchi Ann-Lor Delatt yangi prezident mamlakatining moliyaviy bosh ogʻrigʻini hal qiladi deb oʻylamaydi.

«Bizga konstitutsiyaviy oʻzgarishlar kerak. Yangi tizim. Yangi Respublika», — dedi u menga.

«Bizning Beshinchi Respublikamiz qudratli prezident atrofida toʻplangan. Parlament konsensus topish yoki yangi qonunlar qabul qilish uchun emas, balki uni toʻsib qoʻyish uchun mavjud».

Frantsiya oldinga siljishi uchun bu holat oʻzgarishi kerak, deydi u.

2027 yilgi prezidentlik saylovlaridan keyingi Frantsiya parlamenti saylovi avvalgidek boʻlinib ketishi mumkin, deb hisoblaydi u: «Bizga deputatlar koʻproq hokimiyatga ega boʻlgan va yevropalik qoʻshnilarimizdan konsensus va koalitsiya tuzishni oʻrganishi kerak boʻlgan tizim kerak».

Uning fikricha, taʼlimni himoya qilish va moliyalashtirishni adolatliroq taqsimlash kerak edi. Bu Frantsiyaning moliyaviy kelajagiga kiritilgan sarmoya edi, dedi u menga.

«Maorifdagi tengsizlik va oʻqituvchilarning kam maosh olishi boʻyicha hozirgi tizimimiz shuni anglatadiki, biz Frantsiya jamiyatidagi eng yaxshi va eng iqtidorli kishilardan foydalanish imkoniyatini boy beryapmiz. Bu nafaqat alohida shaxslarga nisbatan adolatsizlik, balki iqtisodiyotimiz oxir-oqibat innovatsiyalar va mahsuldorlikni yoʻqotadi».

Frantsiya Konstitutsiyasini qayta yozish hozirda kun tartibida yoʻq. Xoʻsh, yaqin kelajak haqida nima deyish mumkin, deb soʻradim markazchi siyosatchi Ann-Katrin Luazyedan.

U Frantsiya parlamenti yuqori palatasidagi Markazchilar ittifoqi senatori va fan va texnologiyalar boʻyicha parlament guruhi vitse-prezidentidir.

Luazye, siyosiy doiralardagi deyarli har bir yetakchi frantsuz siyosatchisi kabi, norozilik bildirayotgan talabalar «eshitilayotganlarini his qilishlari kerak», deydi.

«Byudjetimiz cheklangan, — tan oldi u, — lekin sizga koʻproq pul kerak emas. Moliyalashtirishni yaxshiroq qayta taqsimlash orqali yaxshilanishlarga erishish mumkin. Frantsiyada taʼlim mintaqaviy vakolatga kiradi. Har bir mintaqa mahalliy ehtiyojlarni koʻrib chiqishi va shunga mos ravishda ustuvor yoʻnalishlarni belgilashi kerak. Bu harakatni darhol amalga oshirish mumkin».

Men Luazyedan Buyuk Manchesterning sobiq meri, Buyuk Britaniya Bosh vaziri Endi Bernemning mintaqalarga koʻproq vakolatlar berilishi kerakligi haqidagi fikriga qoʻshilasizmi, deb soʻradim. «Albatta, — deb javob berdi u. — Frantsiya anʼanaviy ravishda Parijga juda yoʻnaltirilgan edi, ammo mamlakatni markazsizlashtirish orqali juda koʻp narsani yaxshilash mumkin».

«Mening Frantsiyam vayron boʻlgani yoʻq. Men OAVda koʻrsatilayotgan bu tasvirni tan olmayman. Mening mamlakatim koʻplab Frantsiyalardan iborat. Parij, mintaqalar; shimoliy va janubiy Frantsiya. Biz hokimiyatni xalqqa qaytarishimiz kerak. Mahalliy hukumatlar odamlarning koʻzlariga tik qaray oladi, shunda saylovchilar siyosatchilar Parijdan turib ularning taqdirini hal qilishlaridan koʻra, oʻz kelajaklari ustidan hokimiyatga ega ekanliklarini his qilishadi».

«Shu yoʻl bilan saylovchilarning — va talabalarning — siyosatga boʻlgan ishonchini tiklaymiz degan umiddaman».

Bu kelasi yili Frantsiyada oʻtkaziladigan yirik saylovlar oldidan siyosatchilardan — oʻng va soʻllardan eshitadigan vaʼdangizdir.

Ammo bu yerdagi soʻrovnomalar, aksariyat Yevropa mamlakatlaridagi kabi, jamoatchilikning siyosiy sinfga boʻlgan ishonchi tanqis ekanini koʻrsatmoqda.