Favoritlar va qora otlar. Oʻzbekistondagi shaxmat Olimpiadasining oltin medallari uchun kimlar kurashadi

Favoritlar va kutilmagan daʼvogarlar. Oʻzbekistondagi shaxmat Olimpiadasining oltin medallari uchun kimlar kurashadi

15 sentyabr kuni Samarqandda 46-Butunjahon shaxmat Olimpiadasining ochilish marosimi boʻlib oʻtadi, ertasi kuni esa birinchi tur boshlanadi.

Mezbonlar uchun turnirning asosiy shaxslaridan biri Javohir Sindarov boʻladi. Jahon chempionligiga daʼvogar musobaqaga Oʻzbekiston terma jamoasining birinchi raqamli aʼzosi va 2778 reyting bilan — ochiq sektsiyada roʻyxatdan oʻtgan barcha ishtirokchilar orasida amerikalik Fabiano Karuanadan keyin ikkinchi boʻlib yaqinlashmoqda.

13 sentyabr kuni aynan Sindarovga Hindistonda olimpiya olovi topshirildi: mashʼalani unga Xalqaro shaxmat federatsiyasi (FIDE) prezidenti vazifasini bajaruvchi Vishvanatan Anand va Butunhindiston shaxmat federatsiyasi rahbari Nitin Narang topshirdi. Oʻzbekistonlik grossmeyster u bilan Samarqandga yoʻl oldi.

Sindarovning tayyorgarligi va xalqaro turnirlardagi, jumladan, 2026 yilda Samarqandda boʻlib oʻtadigan Butunjahon shaxmat olimpiadasidagi ishtiroki, shuningdek, murabbiylar bilan ishlashi Oʻzbekiston Milliy banki koʻmagida amalga oshirilmoqda.

«Gazeta»ning shaxmat sharhlovchisi Georgiy Shvanov turnirning eng koʻzga koʻringan jamoalari va Oʻzbekiston erkaklar hamda ayollar terma jamoalarining imkoniyatlari haqida hikoya qiladi.

Shaxmat Olimpiadasi — ushbu sport turidagi eng asosiy jamoaviy musobaqadir. U har ikki yilda bir marta oʻtkaziladi va ochiq hamda ayollar sektsiyasida deyarli butun dunyodan terma jamoalarni birlashtiradi. Har bir jamoada toʻrtta asosiy va bitta zaxira oʻyinchisi boʻladi.

Soʻnggi olimpiadalar gʻoliblari.

Vaqt nazorati dastlabki 40 ta yurish uchun 90 daqiqani tashkil etadi, shundan soʻng oʻyinchiga yana 30 daqiqa beriladi. Birinchi yurishdan boshlab, har bir qilingan yurishdan keyin 30 soniya qoʻshib boriladi. Matchdagi gʻalaba uchun terma jamoa ikki jamoaviy ochko, durang uchun — bitta, magʻlubiyat uchun — nol ochko oladi.

11 tur davomida eng koʻp match ochkolarini toʻplagan jamoa gʻolib chiqadi. Ochkolar teng boʻlgan taqdirda qoʻshimcha koʻrsatkichlar — Berger koeffitsiyenti (raqiblarga qarshi toʻplangan ochkolar soni), shuningdek, jamoaning har bir ishtirokchisining individual ochkolari yigʻindisi qoʻllaniladi.

Boʻlajak Olimpiada nafaqat Oʻzbekiston, balki butun Markaziy Osiyo uchun birinchisi boʻladi. Bundan avval Samarqand rapid va blits boʻyicha jahon chempionati hamda Grand Swiss turnirini qabul qilgan edi, ammo Olimpiada hatto ushbu nufuzli musobaqalardan ham keng koʻlamliroqdir.

Turnir rekord darajada boʻladi: Samarqandga 400 ta jamoa keladi — 208 tasi ochiq sektsiyada va 192 tasi ayollar sektsiyasida. Bundan avvalgi rekord 2024 yilda Budapeshtda oʻrnatilgan edi — 380 ta jamoa.

Dastlabki olti tur har kuni 16 sentyabrdan 21 sentyabrgacha boʻlib oʻtadi va Toshkent vaqti bilan soat 15:00 da boshlanadi. 22 sentyabr — dam olish kuni.

23 sentyabrdan 26 sentyabrgacha 7-turdan 10-turgacha boʻlgan oʻyinlar boʻlib oʻtadi, ular ham soat 15:00 da boshlanadi. Yakuniy, 11-tur 27 sentyabr kuni boʻlib oʻtadi va ertaroq — soat 11:00 da boshlanadi.

Shu kunlarda Samarqand amalda jahon shaxmat poytaxtiga aylanadi. Bu yerda allaqachon imkoniyati cheklangan insonlar uchun rekord darajadagi 41 ta jamoa ishtirokida uchinchi FIDE Olimpiadasi boʻlib oʻtmoqda. Asosiy Olimpiada vaqtida, shuningdek, FIDE kongressi va saylovlari, 24 sentyabrda esa shaxmat taʼlimiga bagʻishlangan sammit boʻlib oʻtadi.

Soʻnggi beshta Olimpiadada oltin medallarni faqat toʻrtta davlat qoʻlga kiritgan — va aynan ular hozirgi start roʻyxatining dastlabki toʻrtta oʻrnini egallab turibdi. Xitoy 2014 va 2018 yillarda, AQSh — 2016 yilda, Oʻzbekiston — 2022 yilda, Hindiston — 2024 yilda gʻolib chiqqan. Hozirda AQSh oʻyinchilarning oʻrtacha reytingi tufayli birinchi, Hindiston — ikkinchi, Oʻzbekiston — uchinchi, Xitoy — toʻrtinchi raqam ostida joylashtirilgan.

Oʻzbekiston mezbon davlat sifatida bir yoʻla uchta jamoani taqdim etadi. Reyting boʻyicha ikkinchi jamoa start roʻyxatida 30-oʻrinda, uchinchisi esa 55-oʻrinda bormoqda.

Oʻzbekistonning birinchi terma jamoasi deyarli optimal tarkibda taqdim etilgan. Uning barcha ishtirokchilari nisbatan yosh va yil davomida yaxshi natijalarni koʻrsatishdi. Ayniqsa, Nodirbek Abdusattorov milliy jamoa uchun anʼanaviy tarzda muvaffaqiyatli oʻynaydi: oʻtgan ikki Olimpiadada u birinchi taxtada kumush medalni qoʻlga kiritgan edi. Budapesht-2024 da u 2884 performans bilan 11 imkoniyatdan 9 ochko toʻpladi.

Oʻzbekiston-1 — 3-start oʻrni, oʻrtacha reyting 2720. Kapitan — Rustam Qosimjonov.

Oʻzbekiston terma jamoasining birinchi taxtasida kim oʻynashi hozircha nomaʼlum — Javohir Sindarovmi yoki Nodirbek Abdusattorovmi. Jamoa kapitani Rustam Qosimjonov «Gazeta»ga bergan intervyusida yakuniy qaror qabul qilib boʻlinganini, ammo hozircha «sport siri» boʻlib qolayotganini aytgan edi.

«Internetdagi tarkiblar — hali taxtalar boʻyicha emas. Qaror bor, lekin u eʼlon qilinmayapti», — dedi u.

Olimpiada u uchun birinchisi boʻladigan Muhiddin Madaminov, shubhasiz, alohida motivatsiyaga ega boʻladi. Biroq sport formasi — barqaror boʻlmagan hodisa, uzoq davom etadigan jamoaviy turnirda esa unga juda koʻp narsa bogʻliq.

Sindarovning amaldagi jahon chempioni Dommaraju Gukesh — uning shaxmat toji uchun matchdagi boʻlajak raqibi bilan ehtimoliy uchrashuvi qoʻshimcha intriga yaratadi. Toʻgʻri, Hindistonning dastlabki arizasida Gukesh faqat toʻrtinchi taxtada turibdi. Shu sababli, ularning olimpiya bahsi faqat hindistonliklar oʻyinchilar tartibini yakuniy qayd etishdan oldin oʻzgartirgan taqdirdagina boʻlib oʻtadi.

FIDE ikki yil oldin birinchi taxtada oʻynagan Gukeshning endilikda Hindiston tarkibida toʻrtinchi boʻlib qolganiga (Hindistonning boshqa vakillariga nisbatan reytingi pastroq boʻlgani sababli) alohida eʼtibor qaratmoqda.

AQSh uchta mashhur grossmeyster — Fabiano Karuana, Uesli So va Levon Aronyan — hamda ikkita yoshroq, ammo allaqachon juda kuchli oʻyinchilar, Xans Nimann va Evonder Lyan bilan taqdim etilgan. Yangi qon, shubhasiz, jamoaga foyda keltiradi, faxriylar esa hali ham ulkan shaxmat kuchini saqlab qolishmoqda. Shu sababli, amerikaliklar nafaqat reyting boʻyicha favorit koʻrinishmoqda.

Hindistonliklarning istiqbollari u qadar aniq emas. Budapeshtda 3056 performans bilan 10 imkoniyatdan fenomenal 9 ochko koʻrsatgan jahon chempioni Dommaraju Gukesh ancha kamroq muvaffaqiyatli davrni boshdan kechirmoqda va reytingda pastladi. Vidit Santosh Gujrati ham oʻzining eng yaxshi formasini namoyish eta olmayapti. Hozirda terma jamoaning asosiy «zarbdorlari» Arjun Erigaysi va Rameshbabu Praggnanandxa boʻlib koʻrinmoqda. Nihal Sarin ham soʻnggi paytlarda yuksalishda.

Paradoksal ravishda, hindistonliklar uchun eng maqbul qaror jahon chempionini toʻrtinchi taxtaga — yoki hatto zaxiraga oʻtkazish boʻlishi mumkin. Bunday holatda uchinchi taxtada Nihal Saringa koʻproq erkinlik berish, birinchisini esa xotirjam pozitsiyalarda oʻzini ayniqsa ishonchli his qiladigan Praggnanandxaga ishonib topshirish mumkin. Butun jamoaning barqarorligi koʻp jihatdan birinchi taxtaning ishonchliligiga bogʻliq.

Ammo bunday qaror muqarrar ravishda Gukeshning maqomiga yana bir zarba boʻladi. Sindarovga qarshi jahon toji uchun match arafasida bu ruhiy jihatdan xavfli boʻlishi mumkin.

Xitoyning ishtirokida sobiq jahon chempioni Din Lijenni kuzatish qiziq boʻladi. Unvonini yoʻqotganidan soʻng, u uzoq vaqt davomida chempionlik darajasidagi natijalarni koʻrsata olmadi. Ammo uning holatida buni uzoq davom etgan depressiya bilan osongina tushuntirish mumkin. Oʻtgan Olimpiadada Din amalda oʻz taxtasini «yopgan» edi: u faqat bitta magʻlubiyatga uchradi, qolgan partiyalarning aksariyatini esa durang bilan yakunladi.

Biroq soʻnggi paytlarda Din taxta ortida tez-tez koʻrinish bermoqda va sobiq chempionning ruhiy kuchi tiklanayotgani hamda u yana shaxmat olamini hayratda qoldira olishiga umid qilish uchun asoslar bor.

Xitoy arizasini 2549 reytingga ega 17 yoshli Kong Syanruy yakunlab beradi. Zamonaviy oliy darajadagi shaxmat meʼyorlariga koʻra, bu yoshda ancha yuqori reytingga ega oʻyinchilar ham uchraydi. Ammo xitoylik shaxmatchilarning reytinglari baʼzan ularning haqiqiy kuchini toʻliq aks ettirmasligini yodda tutish kerak (xalqaro turnirlar soni kamroq boʻlgani sababli). Kong kutilmagan daʼvogar rolini oʻynashga va hal qiluvchi matchlarda muhim ochkolarni keltirishga toʻliq qodir.

Germaniya terma jamoasi anchadan beri Olimpiada shohsupasiga koʻtarilmagan. Ammo bu safar uning imkoniyatlari soʻnggi yillardagiga qaraganda har qachongidan ham yuqori. Jamoa yetakchisi Vinsent Kaymerdan keyin oʻz vatanida «shahzodalar» deb nom olgan nemis grossmeysterlarining kuchli avlodi yetishib chiqdi: Mattias Blyubaum, Aleksandr Donchenko, aka-uka Frederik va Rasmus Svane.

Jamoada yaqqol zaif taxta yoʻq, Kaymerning oʻzi esa raqiblarning deyarli har qanday yetakchisi bilan tengma-teng oʻynashga qodir.

Frantsiyada shiddat bilan rivojlanayotgan 19 yoshli Mark’Andria Mauritstsi ajralib turishi mumkin. Birinchi taxtada tajribali Maksim Vashye-Lagrav boʻlganida va boshqa ishtirokchilarning yaxshi formasida bu frantsuzlarni juda yuqoriga koʻtarishi mumkin. Tarkibda shuningdek Etyen Bakro, Maksim Lagard va Jyul Mussar bor; Frantsiya start roʻyxatida oʻninchi oʻrinni egallab turibdi.

Eng qiziqarli kutilmagan daʼvogarlardan biri Turkiya boʻlib koʻrinmoqda. Jamoaning oʻrtacha reytingi — 2620 atrofida: bu kuchli, ammo rasman hali elita boʻlmagan terma jamoa koʻrsatkichidir. Biroq uning salohiyati ulkan. Birinchi taxtani 2716 reytingga ega 15 yoshli Yagʻiz Kaan Erdogʻmush egallagan, undan keyin — 2643 reytingga ega 17 yoshli Ediz Gyurel. Butun beshlik esa grossmeysterlardan iborat.

Boshqa terma jamoalarning aynan gʻalaba qozonish imkoniyatlari u qadar jiddiy koʻrinmaydi. Ular, shubhasiz, sovrinli oʻrinlar uchun kurashadilar va shohsupadan joy olishlari ham mumkin. Ammo Olimpiadaning 11 turi — oʻziga xos sinovdir: agar jamoa toʻrtta taxtaning barchasida bosimga bardosh bera olmasa, bu yerda bir-ikkita yulduzning oʻzi yetarli boʻlmaydi.

Jamoaviy ruhi bilan mashhur boʻlgan Armaniston va Ukraina terma jamoalaridan yoqimli kutilmagan sovgʻalar va alohida muvaffaqiyatlarni kutish mumkin. Armanistonliklar toʻrt yil avval kumush medal sohibi boʻlishgan, ukrainaliklar esa jamoaviy Yevropa chempionatida gʻolib chiqishgan. Omadli vaziyatda Aleksey Sarana va Aleksandr Predke bilan kuchaytirilgan Serbiyaning zich jamoasi ham yuqoriga koʻtarilishi mumkin.

Oʻzbekiston-2 — 30-start oʻrni, oʻrtacha reyting 2532. Kapitan — Pavel Elyanov.

Oʻzbekiston-3 — 55-start oʻrni, oʻrtacha reyting 2424. Kapitan — Murtas Kajgaleyev.

GM — grossmeyster, IM — xalqaro master.

Oʻzbekistonning ikkinchi va uchinchi terma jamoalari, garchi reytingning birinchi oʻnligidan uzoqda boʻlsalar-da, shubhasiz, muxlislarni xursand qilishga qodir. Ikkala jamoa ham yosh, ikkinchi jamoaning koʻplab ishtirokchilari esa kuchli grossmeysterlar bilan oʻynashda allaqachon salmoqli tajribaga ega.

Ayniqsa, Oʻzbekistonning 2022 yilgi Olimpiadadagi tarixiy gʻalabasi qahramonlaridan biri — Jahongir Vohidov ajralib turadi. Oʻshanda u toʻrtinchi taxtada 2813 performans bilan 8 imkoniyatdan 6,5 ochko toʻplagan va individual oltin medalni qoʻlga kiritgan edi. Soʻnggi turda aynan uning Maksim Varmerdam ustidan qozongan gʻalabasi Oʻzbekistonga Niderlandiyaga qarshi hal qiluvchi matchda gʻolib chiqishga yordam bergan edi.

Ikkinchi terma jamoa boshqa nomlari bilan ham qiziqarli. Muhammadzohid Suyarov allaqachon kuchli grossmeysterlarga qarshi oʻzini koʻrsatishga ulgurdi, Abdimalik Abdisalimov esa anchadan beri reytingi ancha yuqori boʻlgan raqiblar bilan kurashish imkonini beradigan darajada oʻynab kelmoqda.

Jamoani Ukraina tarkibida ikki karra olimpiya chempioni boʻlgan, oʻtmishda dunyoning eng kuchli oʻn nafar shaxmatchisi qatoriga kirgan Pavel Elyanov boshqarmoqda. Elyanov, shuningdek, jahon chempionligi uchun match vaqtida Boris Gelfandning sekundanti boʻlib ishlagan. Yosh ikkinchi terma jamoa uchun bunday kapitan — jiddiy koʻmakdir.

Uchinchi jamoada Olimpiada ularga butunlay boshqa darajadagi xalqaro raqiblarga qarshi oʻzlarini sinab koʻrish imkoniyatini beradigan oʻyinchilar yigʻilgan. Tarkibda Saidakbar Saydaliyev, Almas Rahmatullayev, Bahrom Bahrillayev, Muhammadali Abdurahmonov va Asrorjon Omonov bor. Kapitan — tajribali qozogʻistonlik grossmeyster Murtas Kajgaleyev.

Ikkinchi va uchinchi terma jamoalar oʻzlarining startdagi 30 va 55-oʻrinlaridan ancha yuqoriga koʻtarilishga toʻliq qodir.

Ayollar sektsiyasida asosiy favoritlar doirasi biroz boshqacha. Birinchi raqamli jamoa — amaldagi chempion Hindiston, undan keyin Gruziya, Xitoy, Qozogʻiston va AQSh bormoqda. Favoritlar uchun anʼanaviy tarzda kuchli boʻlgan Ukraina va Ozarbayjon terma jamoalariga qarshi matchlarda ham oson boʻlmaydi.

Qozogʻiston alohida eʼtiborga loyiq. Oʻtgan Olimpiadada jamoa kumush medalni — ayollar turnirida oʻz tarixidagi birinchi medalni qoʻlga kiritdi. Oʻshandan beri uning yosh yetakchilari yanada kuchaydilar, shuning uchun ulardan kamida yuqori natijani takrorlashni kutish mumkin. Birinchi taxta — Bibisara Asaubayeva, undan keyin Alua Nurman, Meruyert Kamalidenova, Elnaz Kaliaxmet va Zarina Nurgaliyeva oʻynaydi.

Ammo 13-start raqamiga ega boʻlgan Oʻzbekistonning birinchi ayollar terma jamoasining ham yuqori oʻrinlar uchun kurashish imkoniyatlari juda real. Jamoani Afruza Hamdamova, Gulruhbegim Tohirjonova, Umida Omonova, Nilufarxon Imomqoʻziyeva va Guldona Karimova tashkil etadi. Kapitan — Nafisa Moʻminova.

Terma jamoa debyutantlari Nilufarxon Imomqoʻziyeva va Guldona Karimovada hozircha olimpiya tajribasi yetishmayapti, biroq ikkalasi ham raqiblarning aksariyatiga nisbatan yaxshi darajada oʻynashmoqda va yoshlari tufayli sezilarli darajada oʻsishga qodirlar.

Shu bilan birga, terma jamoaning oʻzagi — Afruza Hamdamova, Gulruhbegim Tohirjonova va Umida Omonova ham juda yosh, ammo allaqachon jiddiy xalqaro tajribaga ega. Oʻtgan Olimpiadada Tohirjonovasiz ishtirok etgan jamoa 12-oʻrinni egallagan edi. Uning qaytishi bilan tarkib obʼyektiv ravishda kuchaydi, garchi bunday zich turnirda natijaning yaxshilanishini kafolatlash, albatta, imkonsiz boʻlsa-da.

Ikkinchi va uchinchi terma jamoalar ishtirokchilari uchun Olimpiadadagi asosiy vazifa — tajriba orttirish va oʻyinni takomillashtirishdir. Hozirda ular tegishli ravishda 43 va 65-start raqamlariga ega. Ushbu pozitsiyalarga nisbatan har qanday sezilarli yuksalishni yaxshi natija deb hisoblash mumkin boʻladi. Jamoalar bilan tajribali grossmeysterlar Aleksey Barsov va Marat Jumayev ishlamoqda, shuning uchun ularda bunday yuksalish uchun imkoniyatlar mavjud.

Olimpiada kamdan-kam hollarda qatʼiy start reytingi boʻyicha oʻtadi. Bitta muvaffaqiyatsiz match favoritni oltin uchun kurashdan chiqarib yuborishi mumkin, muvaffaqiyatli seriya esa hech kim medal kutmagan jamoani yuqoriga koʻtarishi mumkin. Aynan shuning uchun 11 tur davomida nafaqat alohida shaxmatchilarning kuchi, balki butun toʻrtlikning kundan-kunga oʻz darajasini saqlab qolish qobiliyati muhimdir.

Avvalroq «Gazeta» Oʻzbekiston terma jamoalarining Olimpiadaga tayyorgarligi haqida batafsil hikoya qilgan edi. Biz mamlakatning uchta erkaklar jamoasi tarkibini taqdim etdik va ayollar terma jamoasi kapitani Nafisa Moʻminova bilan jamoaning vazifalari va medallar uchun imkoniyatlari haqida suhbatlashdik — «Har birimiz qalbimizning tub-tubida medal haqida oʻylaymiz».

Birinchi erkaklar terma jamoasi kapitani Rustam Qosimjonov ham «Gazeta»ga bergan intervyusida Oʻzbekistonning imkoniyatlari va Olimpiadaning asosiy favoritlari haqida gapirib, turnirga «vazmin optimizm» bilan yondashayotganini taʼkidladi.