Ekologlar havo ifloslanishi sabablarini tushuntirib berishdi

Ekologlar havo ifloslanishining sabablarini maʼlum qildi

Soʻnggi kunlarda havo sifatining keskin yomonlashuvi masalasi yana jamoatchilik eʼtibori markazida boʻldi. Shu bilan birga, ekologlar taʼkidlashicha: bu nafaqat Oʻzbekiston poytaxtiga, balki butun mintaqaga daxldordir. Ekologiya va iqlim oʻzgarishi qoʻmitasida milliy va xalqaro kuzatuvlar maʼlumotlariga tayangan holda, yuz berayotgan hodisa sabablarining batafsil tahlili taqdim etildi.

Raqamlar nimani koʻrsatmoqda?

Monitoring maʼlumotlariga koʻra, 26 oktyabr kuni Markaziy Osiyoning sakkizta eng yirik shahridan oltitasida havo sifati indeksi (AQI) birdaniga 100 birlikdan iborat xavfli darajadan oshdi.

Bishkekda bu koʻrsatkich 160 gacha koʻtarildi va shahar havo ifloslanishi boʻyicha jahon antireytingida toʻrtinchi oʻrinni egalladi. Toshkentda u 157 ga, Chimkentda — 149 ga yetdi, Dushanbe va Qaragʻandada esa 134 ni tashkil etdi. Qoʻshni Qozogʻistonda noqulay meteorologik sharoitlarga ega shaharlar soni bor-yoʻgʻi bir necha kun ichida toʻrttadan oʻntagacha koʻpaydi.

Toshkentda oʻrtacha sutkalik indeks besh kun ichida 76% ga — 21 oktyabrdagi 93 punktdan 26 oktyabrda 164 punktgacha oshdi. Bunda eng katta ifloslanish tungi soatlarga toʻgʻri keldi: oʻtgan oyda soat 23:00 dagi oʻrtacha koʻrsatkich 119 ga yetdi, soat 17:00 da esa 82 darajasida saqlanib turdi. Bir-biridan yuzlab kilometr masofada joylashgan shaharlarda atmosfera holatining bir vaqtning oʻzida yomonlashuvi asosiy sabab keng koʻlamli mintaqaviy atmosfera jarayonlari bilan bogʻliqligini tasdiqlaydi.

Sabablar: antitsiklon va temperatura inversiyasi

Oktyabr oyining uchinchi oʻn kunligida Markaziy Osiyo hududida kam harakatli antitsiklon oʻrnatildi. Shtil (shamolsizlik), yogʻingarchilikning yoʻqligi va yaqqol namoyon boʻlgan temperatura inversiyasi havoning tabiiy aylanishini toʻsib qoʻydi.

Jarayonning mohiyati shundaki, issiq havo qatlami yerning sovugan yuzasini germetik qopqoq kabi yopib oladi. Atmosferaning vertikal aralashuvi toʻxtaydi. Bunday sharoitda, tashlanmalarning haqiqiy hajmi oshmagan taqdirda ham, PM2.5 mikrozarrachalarining kontsentratsiyasi tez ortadi, chunki chiqindi gazlar, isitish tizimlaridan chiqadigan tutun, sanoat chiqindilari va muallaq chang yer yuzasi qatlamida qamalib qoladi.

Tabiiy chang va antropogen omil

Markaziy Osiyo tarkibiga Qoraqum, Qizilqum choʻllari va Orol dengizining qurigan tubi (Orolqum) kiradigan keng arid mintaqasi ichida joylashgan. Chang shleyflari davlat chegaralarini erkin kesib oʻtadi, shu sababli changning transchegaraviy koʻchishi muammosini faqat bir shahar doirasida hal qilib boʻlmaydi.

Toshkentning Olmazor, Yunusobod va Mirzo Ulugʻbek tumanlarida olingan havo namunalarining laboratoriya tahlili PM2.5 zarrachalari bilan ifloslanishning quyidagi tuzilmasini koʻrsatdi:

39,7% choʻllarning tabiiy mineral changiga toʻgʻri keldi;

42,6% — yonish jarayonlariga (transport, sanoat va energetika tizimi).

Faol chang boʻronlari davrida poytaxt havosidagi tabiiy omil ulushi 64% gacha, ayrim namunalarda esa 78% gacha oshdi.

Yillik dinamika va monitoring tarmogʻi

Ekologiya qoʻmitasida taʼkidlashlaricha, ifloslanishning qisqa muddatli avj olishini umumiy yillik dinamikadan ajratish kerak. 2026 yilning yanvar oyidan 19 oktyabrigacha Toshkent havosida PM2.5 zarrachalari miqdori oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 28% ga, PM10 esa 32% ga kamaydi. Oktyabr oyi uchun oʻrtacha havo sifati indeksi ham yaxshilandi — 124 dan 104 gacha.

Yanada tezkor nazorat qilish uchun Oʻzbekistonda kuzatuv tarmogʻi kengaytirildi: bugungi kunda milliy platformaga 28 ta avtomatik monitoring stantsiyasi ulangan boʻlib, ularning maʼlumotlari olimlarga uzatiladi va real vaqt rejimida jamoatchilik uchun ochiqdir.

Nima qilish kerak?

Mutaxassislarning taʼkidlashicha, iqlim oʻzgarishi, qurgʻoqchilik va tuproq namligining kamayishi chang boʻronlari va havo dimlanishi davrlarining tez-tez takrorlanishiga olib kelmoqda. Shu munosabat bilan quyidagilar asosiy chora-tadbirlar deb ataldi: mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash va chang koʻchishlarini birgalikda prognoz qilish uchun Markaziy Osiyo mamlakatlari gidrometeorologiya xizmatlari oʻrtasida tezkor maʼlumot almashishni yoʻlga qoʻyish; inversiya hodisalarini oldindan prognoz qilish va aholini tezkor xabardor qilish; transport, qozonxonalar va zavodlardan chiqadigan tashlanmalarni bosqichma-bosqich kamaytirish, energosamaradorlikni oshirish; qurilish maydonchalarida changni bostirish boʻyicha qaʼtiy nazorat oʻrnatish va tuproqning oʻsimlik qoplamidan mahrum boʻlgan ochiq maydonlarini keng koʻlamda koʻkalamzorlashtirish; havo koridorlarini saqlab qolgan holda shaharlarni oqilona rejalashtirish.

Olimlarning asosiy xulosasi shundan iboratki, ob-havo sharoitlari ekologik vaziyatni bir necha baravar yomonlashtirishga qodir, ammo antropogen yuklamani kamaytirish va mintaqaviy muvofiqlashtirish aholi salomatligini himoya qilishning asosiy vositasi boʻlib qolmoqda.