Donald Tramp Myanma bilan biznes qilishga tayyormi?

Donald Tramp Myanma bilan biznes qilishga tayyormi?

AQSh yuqori lavozimli rasmiysi soʻnggi yillarda ilk bor Myanma yetakchisi Min Aun Xlaing bilan uchrashdi

Vashingtonning Myanma harbiy hukmdorlarini yakkalab qoʻyish boʻyicha uzoq yillik siyosati endi oʻzgardimi?

Oʻtgan oyda Tramp maʼmuriyatining yuqori lavozimli rasmiysi Min Aun Xlaing bilan uchrashgani haqidagi maʼlumotlarning oshkor qilinishi, shuningdek, baʼzi biznes vakillarining AQSh sanktsiyalari roʻyxatidan chiqarilishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlardan dalolat beradi.

Yaqin paytgacha, 2021 yilgi davlat toʻntarishidan soʻng, Myanma harbiylari demokratik yoʻl bilan saylangan yetakchi Aun San Su Chjini hokimiyatdan chetlatganidan beri AQSh rejim bilan juda cheklangan rasmiy aloqalarni saqlab kelayotgan edi. Yaqinda Vashington xuntani qoʻllab-quvvatlamoqda deb hisoblangan shaxslarga nisbatan bir qator nishonli sanktsiyalar joriy etgan edi.

15 va 16 sentyabr kunlari boʻlib oʻtgan uchrashuvda AQSh Davlat kotibining Razvedka va tadqiqotlar boʻyicha yordamchisi Maykl Vens ishtirok etdi va u Myanma poytaxti Neypidoda boʻlib oʻtdi. Tashqi tomondan, bu mahalliy Amerika savdo palatasi bilan kelishmovchilikdan soʻng iyun oyida hibsga olingan AQSh fuqarosi Adam Kastiloni ozod qilishga yordam berish uchun moʻljallangan edi.

Biroq Vens Min Aun Xlaing hokimiyatga kelganidan beri u bilan uchrashgan eng yuqori lavozimli AQSh rasmiysi edi va ular oʻzaro manfaatli boshqa masalalarni ham muhokama qilgani aniq.

Maʼlumotlarga koʻra, Vens iyun oyida Tokioda, shuningdek, shu oyda yana Tokioda birmalik rasmiylar va harbiy boshqaruvga qarshi boʻlgan guruhlar vakillari bilan uchrashgan.

Shunga qaramay, AQShning Myanmaga nisbatan siyosatidagi oʻzgarish alomatlari oʻtgan yilning iyul oyiga, Prezident Donald Trampning tariflar urushi avj olgan paytga borib taqaladi.

Oʻshanda Min Aun Xlaing va mintaqaning boshqa yetakchilari AQSh prezidentidan shaxsiy xat olishgan edi, unda uning mamlakatining inqirozga uchragan iqtisodiyoti Myanma holatida 40 foizlik tariflarga duch kelishi aytilgan edi.

Boshqa mamlakatlar bir paytlar doʻst va ittifoqchi deb bilgan davlat bilan muhim savdo aloqalariga joriy etilgan jazo choralaridan hayratda qoldilar.

Myanmaning katta qismi 2021 yildan beri davom etayotgan fuqarolar urushidan vayron boʻlgan

Min Aun Xlaing esa bundan mamnun edi.

U darhol Trampning oshirib yuborilgan uslubi va gʻayrioddiy bosh harflar bilan yozish tarzini takrorlab, “Dunyoning birinchi raqamli bozori boʻlmish Amerika Qoʻshma Shtatlarining favqulodda Iqtisodiyotida ishtirok etishni davom ettirish boʻyicha ushbu ilhomlantiruvchi taklif uchun samimiy minnatdorchiligini” bildirdi.

“Haqiqiy vatanparvarlik ruhi bilan mamlakatingizni milliy farovonlik sari yetaklashda Janobi Oliylaringizning kuchli yetakchiligini katta hurmat bilan eʼtirof etmoqchiman.”

Bu shunchaki diktatorning xushomadgoʻylik Trampning iltifotiga erishishning eng yaxshi yoʻli boʻlishi mumkinligi haqidagi instinkti emas edi. Min Aun Xlaingning davlat toʻntarishi va u keltirib chiqargan fuqarolar urushi uni xalqaro maydonda yakkalab qoʻygan edi.

Uning rejimi asosan tan olinmagan edi. U urush jinoyatchisi sifatida ayblanib, Xalqaro jinoyat sudi va Xalqaro sudda unga qarshi ishlar qoʻzgʻatilgan edi. Rossiya va yaqinda Xitoydan tashqari, boshqa hukumatlar undan oʻzini olib qochar edi.

Biroq, ana, AQSh prezidenti unga boshqa har qanday prezident yoki bosh vazirga murojaat qilgandek, “Janobi Oliylari” deb murojaat qilmoqda. Trampning maktubida Min Aun Xlaingning hokimiyatni egallab olishi keltirib chiqargan mudhish insoniy yoʻqotishlar, yakson qilingan demokratiya va qamalgan yetakchi Aun San Su Chji haqida hech narsa deyilmagan edi.

Oʻsha oyda rejim DCI bilan 3 million dollarlik (2,3 million funt sterling) shartnoma imzoladi, bu Vashingtonning uzoq yillik lobbichilik firmasi boʻlib, ilgari 2002 yilda sobiq Birma harbiy rejimi tomonidan oʻz imidjini yaxshilashga urinish uchun foydalanilgan edi.

Oʻshandan beri harbiy hukumat, shuningdek, Prezident Trampning bahsli lobbichisi va yaqin kishisi Rodjer Stounni oyiga 50 000 dollar evaziga jalb qildi.

Deyarli oʻsha vaqtda Yangondagi Amerika savdo palatasi prezidenti lavozimidan yangigina isteʼfoga chiqqan sobiq AQSh dengiz piyodasi va Tramp tarafdori Adam Kastilo Vashingtonda Vitse-prezident Jey Di Vens jamoasini qayta aloqa oʻrnatishga undayotgan edi.

Kastiloning taʼkidlashicha, AQShning xuntani yakkalab qoʻyish uchun sanktsiyalardan foydalanish strategiyasi ish bermadi.

“Myanma Amerika uchun nafaqat axloqiy jihatdan, balki strategik manfaat sifatida ham muhim edi”, deb yozgan u oʻzining “Ovozimizni topish: Inqirozdagi yetakchilik va xorijdagi Amerika ruhi hikoyasi” (Finding Our Voice: A Story of Leadership in Crisis and the American Spirit Abroad) kitobida. U vitse-prezident jamoasiga AQSh “urush yoki yakkalanishsiz Myanma bilan aloqa oʻrnatishi, Xitoyning muhim foydali qazilmalarga boʻlgan taʼsirini boʻshashtirishi va tinchlikni Amerika manfaatlariga moslashtirishi mumkinligini” aytdi.

Kastilo ochiq eshikka urilayotgan edi.

AQShning Xitoydan sirek yer elementlariga qaramligi aprel oyida Trampning tariflariga javoban Xitoy ularni yetkazib berishni toʻxtatib qoʻyganda oshkor boʻlgan edi. Shundan soʻng maʼmuriyat muqobil yetkazib berish manbalarini topishga eʼtibor qarata boshladi. Myanma katta sirek yer resurslariga ega boʻlib, hozirda ulardan faqat Xitoy manfaati uchun foydalanilmoqda.

Deyarli bir vaqtning oʻzida Davlat departamenti butun dunyo boʻylab AQSh elchixonalariga saylovlar haqida qanday gapirish kerakligi boʻyicha yangi yoʻriqnoma chiqardi. Unda aytilishicha, “murojaatlar saylov jarayonining adolatliligi yoki halolligi, uning qonuniyligi yoki tegishli mamlakatning demokratik qadriyatlari haqida fikr bildirishdan qochishi kerak”.

Shu sababli, Myanmada dekabr va yanvar oylarida keskin tanqid qilingan umumiy saylovlar boʻlib oʻtib, Min Aun Xlaingga oʻzini toʻntarish yetakchisidan nominal fuqarolik prezidentiga aylantirishga imkon berganida, AQSh koʻpchilik Gʻarb hukumatlaridan farqli oʻlaroq, uni erkin va adolatli emas deb qoralamadi.

Oʻnlab yillar davomida AQSh muntazam ravishda boshqa mamlakatlardagi saylovlarga baho berib kelgan. Endi esa aytadigan gapi yoʻq edi.

Vashingtonning Bayden maʼmuriyati tomonidan nishonga olingan ayrim shaxslarga nisbatan sanktsiyalarni bekor qilish qadami AQSh-Myanma siyosatining yangi yoʻnalishini yanada tasdiqlagandek boʻldi.

“Yillar davomida AQShning Myanmaga yondashuvi yakkalanish, sanktsiyalar va masofa saqlash bilan belgilab kelingan”, deb yozdi DCI yaqinda eʼlon qilingan byulletenda. “Ushbu davr tugadi... xayriyatki, Prezident Tramp boshqacha narsani sinab koʻrishga jurʼat etdi.”

Ohang shubhasiz boshqacha, ammo AQSh-Myanma munosabatlarining mazmuni unchalik oʻzgarmagan.

“Amalda sarlavhalar koʻrsatayotganidan koʻra kamroq narsa oʻzgardi”, deydi Xalqaro inqiroz guruhining Myanma boʻyicha maslahatchisi Richard Xorsi Min Aun Xlaing hali ham sanktsiyalar ostida ekanini taʼkidlab. “Yangilik shundaki, aloqalar darajasi va joyi. AQShning yuqori lavozimli rasmiylari endi Neypidoda boʻlishdi, bu aynan Min Aun Xlaing xohlagan narsa edi. U keyinchalik xohlaydigan narsa — sanktsiyalarni yumshatish, bu esa qiyinroq boʻladi.”

Trampning oʻtgan yilgi yana bir tashabbusi Myanmaga juda katta taʼsir koʻrsatgan boʻlishi mumkin: USAIDning tugatilishi, bu muxolif guruhlar, muxolif ommaviy axborot vositalari va qochqinlarga yordamni yarmidan koʻproqqa qisqartirdi.

Shuningdek, inson huquqlari boʻyicha guruhlar tomonidan qoralangan, AQShdan boshpana soʻragan 4 000 birmalik uchun Vaqtinchalik himoyalangan maqomni bekor qilish qarori ham bor edi. Ular endi ortga qaytarilish xavfi ostida yashamoqdalar, u yerda koʻpchilik qamalishi yoki undan ham yomonrogʻi sodir boʻlishi mumkin.

Myanmaning sirek yer elementlariga kelsak, kamdan-kam ekspertlar ular qachondir AQSh uchun katta qiymatga ega boʻladi deb hisoblaydi. Ularning aksariyati etnik isyonchi armiyalar tomonidan talashib kelinayotgan hududlarda joylashgan.

Hozirda ular ushbu qonunsiz chegara mintaqalarida ishlash boʻyicha boy tajribaga ega boʻlgan Xitoy kompaniyalari tomonidan qazib olinmoqda, soʻng qayta ishlash uchun chegara orqali Xitoyga olib oʻtilmoqda. AQSh ularga qanday qilib kirish huquqini qoʻlga kiritishi mumkinligini tasavvur qilish qiyin.

AQSh firibgarlik sanoatiga qarshi kurashda Myanma hukumatidan sezilarli hamkorlikka erishishi ham dargumon.

Baʼzi yirik firibgarlik majmualarida keng yoritilgan bir nechta reydlar oʻtkazildi, ammo ularning ortida turgan sindkatlar shunchaki uzoqroq hududlardagi kichikroq operatsiyalarga tarqalib ketdi va har holda ularning aksariyati Myanma harbiylariga ittifoqchi boʻlgan qurolli guruhlar koʻmagida boshqariladi.

“Neypido bilan gaplashishning oʻzi notoʻgʻri emas”, deydi Loui institutining Janubi-Sharqiy Osiyo boʻyicha direktori Xanter Marston.

“Masala Vashington nimani soʻrashi va nimani berishida. U bu kanaldan eng muhim narsalar uchun foydalanishi kerak: insonparvarlik yordamiga yoʻl ochish, tinch aholiga havo zarbalarini toʻxtatish. U mamlakatning katta qismini nazorat qiluvchi muxolifat va etnik qurolli guruhlar bilan muloqotni davom ettirishi kerak. Firibgarlik boʻyicha esa AQSh qila oladigan eng samarali narsa — bu pullarni taʼqib qilish uchun mintaqadagi boshqa hukumatlar, jumladan Xitoy bilan hamkorlik qilishdir.”

Balki kattaroq savol shundaki, ichki siyosat va Eronga qarshi urush bilan band boʻlgan Prezident Tramp Myanmaga doimiy eʼtibor qarata oladimi, Xitoyning ustun taʼsiriga chaqiriq tashlashga kuchi yetadimi-yoʻqmi.