Domenlarning ikkinchi hayoti: .uz zonasida domen nomlari auksionlari qanday ishlaydi?

Domenlarning ikkinchi hayoti: .uz zonasida domen nomlari auksionlari qanday ishlaydi?

Har kuni .uz milliy domen zonasida ko‘pchilik foydalanuvchilar payqamaydigan jarayon sodir bo‘ladi: ayrim domen nomlari ro‘yxatdan o‘tkaziladi, boshqalari esa bo‘shab qoladi. Kompaniya yopiladi, loyiha muvaffaqiyat qozonmaydi, egasi ro‘yxatdan o‘tishni uzaytirishni shunchaki unutadi va kecha ishlagan saytga tegishli nom umumiy fondga qaytadi.

Domen nomi “.uz” oldidagi oddiy harflar yig‘indisi emas. Sayt mavjud bo‘lgan yillar davomida domen o‘z tarixini shakllantiradi — unga boshqa resurslar havola beradi, odamlar uni eslab qoladi, u qidiruv tizimlarida, bosma materiallarda, tashrif qog‘ozlarida ko‘rinadi. Bunday domen bo‘shaganida, yig‘ilgan bu tarix hech qayerga yo‘qolib ketmaydi.

Shu sababli bo‘shagan domenlar faqat yangi loyiha uchun qisqa va jarangdor nom qidirayotganlar uchungina qiziq emas. Ba’zan gap uni qaytarib olish haqida boradi: muddati o‘tib ketgani sababli domenidan ayrilgan tadbirkor mijozlari ko‘nikib qolgan manzilni qayta olishni xohlaydi. Ba’zan esa vorislik haqida: yangi loyiha tarmoqda allaqachon tanilgan nomga ega bo‘ladi.

Domen yoshi — alohida qiymat. O‘n yil avval ro‘yxatdan o‘tkazilgan nom odamlar tomonidan ham, qidiruv tizimlari tomonidan ham kecha yaratilgan nomdan boshqacha qabul qilinadi. Bu o‘ziga xos raqamli ish staji.

.uz zonasida bo‘shagan premium domenlar navbat bilan taqsimlanmaydi va “tanish-bilishchilik” orqali berilmaydi. Premium deganda eng jozibador nomlar tushuniladi — qisqa, oson esda qoladigan, ommabop so‘zlarga mos keladigan yoki talab yuqori bo‘lgan nomlar. Aynan shunday domenlarga odatda birdaniga bir nechta xohlovchi da’vogarlik qiladi, shuning uchun ularni oddiy qayta ro‘yxatdan o‘tkazish orqali taqsimlash adolatli bo‘lmas edi. Bunday nomlar Respublika tovar-xomashyo birjasi orqali — domain.uzex.uz maydonchasida ochiq elektron savdolarga chiqariladi. Qolgan bo‘shagan domenlar esa umumiy asosda erkin ro‘yxatdan o‘tkazishga qaytariladi. Bu shaffof mexanizm: istalgan xohlovchi auksionda teng shartlarda qatnashishi mumkin, yakuniy narx esa bozor usulida shakllanadi.

Bunday yondashuv dunyoda eng keng tarqalgani emas. Ko‘plab mamlakatlarda bo‘shagan domenlar shunchaki qayta ro‘yxatdan o‘tkazish uchun ochiq qoladi va ularni ilk soniyalardayoq avtomatlashtirilgan tizimlar olib ketadi. Birja auksioni imkoniyatlarni tenglashtiradi: skripti tezroq ishlagan emas, nom haqiqatan kerak bo‘lgan tomon g‘olib chiqadi.

Huquqiy jihatni ham tushunish muhim — .uz zonasi to‘g‘risidagi nizom domenlarni foyda olish maqsadida sotishni bevosita taqiqlaydi. Auksion modeli chayqovchilik uchun emas, balki bo‘shagan nomlarni ulardan foydalanadiganlar o‘rtasida adolatli taqsimlash uchun mavjud.

Birja auksionlarining zaif tomoni uzoq vaqt ularning kam ko‘zga tashlanishi bo‘lib keldi. Savdoga qo‘yilgan lotlar haqidagi ma’lumot birjada e’lon qilinadi, ammo uni kuzatish noqulay: maydonchaga muntazam kirib, ro‘yxatlarni ko‘rib chiqish, o‘nlab pozitsiyalar orasidan qiziqarli nomlarni izlash kerak.

Bu vazifani agregatorlar hal qiladi. Shunday loyihalardan biri — lots.uz, .uz zonasi domen auksionlarining bepul vitrinasidir. Servis birja maydonchasidagi dolzarb lotlarni avtomatik yig‘ib, ularni qulay ko‘rinishda taqdim etadi:

Auksionlarning o‘zida ishtirok avvalgidek birjada amalga oshadi — vitrina jarayonni faqat kuzatiladigan qiladi, xolos. Loyiha aHOST — O‘zbekistondagi ICANN akkreditatsiyasiga ega, 70 mingdan ortiq domen nomlariga xizmat ko‘rsatuvchi domen registratori jamoasi tomonidan yaratilgan.

Shu bilan birga lots.uz shunchaki vitrina emas. Loyiha domen auksionlari haqidagi axborot bazasi sifatida rivojlanmoqda: bu yerda savdolarda qanday qatnashish bo‘yicha materiallar hamda .uz domenlari haqida — asosiy tushunchalardan amaliy jihatlarga qadar — bilim beruvchi maqolalar jamlangan. Servisning alohida qismi — statistika: tizim auksionlar tarixini saqlaydi va savdolar borishini ko‘rgazmali aks ettiradi, shunda har bir lot bo‘yicha narx dinamikasi kaftdek ko‘rinib turadi. Aynan shu savdolarni chinakam ochiq qiladi.

Bozor uchun bu ikki yo‘nalishda ham foydali. Potensial ishtirokchilar to‘liq manzarani ko‘radi va qiziqarli lotlarni o‘tkazib yubormaydi. Savdolarning o‘zi esa yanada raqobatbardosh bo‘ladi: auksion haqida qancha ko‘p odam bilsa, yakuniy narx shuncha adolatli bo‘ladi.

“Biz lots.uz ni ongli ravishda butunlay bepul qildik: bozor qanchalik shaffof bo‘lsa, u shunchalik tez o‘sadi. Inson o‘zini qiziqtirgan nomni halol yo‘l bilan, ochiq savdolarda olish mumkinligini ko‘rganida, unda butun .uz zonasiga ishonch paydo bo‘ladi. Ishonch esa — bu yangi saytlar, yangi loyihalar va yangi ro‘yxatga olishlar”, — deydi aHOST bosh direktori Artur Suvanov.

Ishtirokchi uchun yo‘l oddiy: domain.uzex.uz birja maydonchasida ro‘yxatdan o‘tish, savdolarda qatnashish va auksionda g‘olib chiqib, domenni akkreditatsiyalangan registrator orqali rasmiylashtirish. Keyin domen nomining odatiy hayoti boshlanadi — sayt, pochta, muddatni uzaytirish.

Savdolarda qatnashishni rejalashtirmasa ham, domen auksionlari mamlakat raqamli iqtisodiyotining qiziqarli ko‘zgusidir. Savdoga qo‘yilgan lotlardan qaysi yo‘nalishlar bo‘shayotganini, qaysi nomlar talabgir bo‘layotganini, milliy zonaga qiziqish qanday o‘sib borayotganini ko‘rish mumkin.

.uz zonasi 1995-yildan beri mavjud va shu vaqt ichida bir necha o‘nlab ro‘yxatga olishlardan o‘n minglab faol domenlargacha yo‘l bosib o‘tdi. Bo‘shagan nomlarning ochiq auksionlari — bozor yetukligining belgisi: raqamli manzillar shaffof taqsimlanganda, o‘zbek internet segmentida nimadir qurayotgan barcha yutadi.

aHOST (yuridik shaxs — Suvan Net MCHJ) — .uz zonasidagi eng yirik domen registratorlaridan biri, ICANN akkreditatsiyasiga ega xalqaro registrator, bulutli va hosting xizmatlari hamda SSL sertifikatlari provayderi. Kompaniya boshqaruvida milliy va xalqaro zonalarda 70 mingdan ortiq domen mavjud. O‘zbekiston bozorida 2010-yildan beri faoliyat yuritadi.