Davlat xarajatlari eng yuqori bo‘lgan mamlakatlar reytingi

**Davlat Xarajatlari Eng Yuqori Bo‘lgan Mamlakatlar Reytingi: Nima Uchun Farqlar Mavjud?**

Davlat ehtiyojlari uchun sarflanadigan mablag‘larning mamlakat iqtisodiyotidagi ulushi har bir davlatda sezilarli darajada farq qiladi. Bu farqlar aholi tarkibi, ijtimoiy siyosat, iqtisodiy model va hukumatning byudjet ustuvorliklari bilan bog‘liq. Visual Capitalist tomonidan Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVJ) ma’lumotlari asosida tayyorlangan infografikada turli mamlakatlarda davlat xarajatlarining yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbatan ulushi taqqoslandi.

**Kiribati Reytingda Birinchi O‘rinda**

XVJ ma’lumotlariga ko‘ra, davlat xarajatlarining YaIMga nisbatan ulushi bo‘yicha Kiribati dunyoda yetakchilik qilmoqda. Reytingning yuqori qismida Shimoliy va G‘arbiy Yevropaning bir qator mamlakatlari ham joylashgan bo‘lib, ularda davlat xarajatlari YaIMning qariyb yarmi yoki undan ham ko‘prog‘ini tashkil etadi. Shu bilan birga, yirik rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning aksariyati davlat ehtiyojlari uchun milliy mahsulotining nisbatan kamroq qismini sarflaydi.

Kiribati va Marshall orollari kabi Tinch okeanidagi kichik davlatlarning reytingda Yevropa iqtisodiyotlari bilan yonma-yon turishi birinchi qarashda kutilmagan natija bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Buning asosiy sabablaridan biri ushbu orol davlatlarining xorijiy moliyaviy yordam va xalqaro grantlarga yuqori darajada bog‘liqligidir. Bunday mablag‘lar milliy iqtisodiyot hajmi kichik bo‘lishiga qaramay, davlat xizmatlariga yo‘naltiriladigan xarajatlarning salmoqli qismini moliyalashtirish imkonini beradi. Loui institutining Pacific Aid Map loyihasi ma’lumotlariga ko‘ra, Kiribati rivojlanish maqsadlari uchun katta miqdorda xalqaro yordam oladi. Shu sababli mamlakatda davlat xarajatlari hajmi uning yillik YaIMga yaqin darajaga yetadi.

**Yevropada Davlat Xarajatlari Nega Yuqori?**

Yevropa mamlakatlarida esa boshqa tendensiya kuzatiladi. Rivojlangan ijtimoiy himoya tizimi davlat xarajatlarining yuqori bo‘lishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Jumladan, davlat xarajatlarining YaIMga nisbati:

* Finlandiyada - 57,7 foiz;

* Fransiyada - 57,2 foiz;

* Belgiyada - 54,5 foiz;

* Italiyada - 50,6 foiz;

* Germaniyada - 49,4 foiz.

Ushbu mamlakatlarda davlat sog‘liqni saqlash tizimi, pensiyalar, ishsizlik nafaqalari va boshqa keng qamrovli ijtimoiy dasturlarni moliyalashtiradi. Bu esa tabiiy ravishda byudjet xarajatlarini oshiradi. Yana bir muhim omil – aholining qarishi. Rivojlangan mamlakatlarda pensionerlar sonining ko‘payishi pensiya ta’minoti va tibbiy xizmatlarga sarflanadigan mablag‘larni oshirmoqda. Shu sababli dunyoning eng boy mamlakatlaridan ayrimlari davlat xarajatlari eng yuqori bo‘lgan davlatlar reytingidan ham muntazam o‘rin oladi.

**Iqtisodiyot Rivojlangan Sari Davlat Xarajatlari Ham O‘sadi**

Tarixiy jihatdan iqtisodiyot rivojlanishi bilan davlat xarajatlarining ko‘payishi tendensiyasi kuzatiladi. Chunki hukumatlar iqtisodiy imkoniyatlar kengaygan sari ta’lim, tibbiyot va ijtimoiy himoya tizimlarini ham rivojlantiradi. Biroq davlat xarajatlarining aniq miqdori faqat iqtisodiy rivojlanish darajasiga bog‘liq emas. Bunda mamlakatning byudjet siyosati, aholi demografiyasi va davlatning iqtisodiyotdagi roli ham katta ahamiyatga ega.

**Katta Davlat Xarajatlari Yuqori Turmush Darajasini Anglatadimi?**

Har doim ham emas. Yuqori davlat xarajatlari aholiga ko‘rsatiladigan xizmatlar sifatini oshirishi, infratuzilmani yaxshilashi va uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyotga yordam berishi mumkin. Biroq natija faqat qancha mablag‘ sarflanganiga emas, balki byudjet pullarining qay darajada samarali taqsimlanganiga ham bog‘liq.

Agar davlat xarajatlari uzoq vaqt davomida byudjet daromadlaridan yuqori bo‘lsa, surunkali byudjet taqchilligi yuzaga kelishi va davlat qarzi ortishi mumkin. Bu esa iqtisodiyot uchun qo‘shimcha moliyaviy xavflarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, byudjet mablag‘larining qayerga yo‘naltirilishi ham muhim. Ayrim mamlakatlar sog‘liqni saqlash, ta’lim va ijtimoiy himoyaga katta mablag‘ ajratsa, boshqalari infratuzilma, mudofaa yoki davlat qarziga xizmat ko‘rsatishga ko‘proq xarajat qiladi. Shu bois davlat xarajatlarining YaIMdagi ulushi bir xil bo‘lgan ikki mamlakatda ham iqtisodiy o‘sish, aholi turmush darajasi va ijtimoiy farovonlik ko‘rsatkichlari keskin farq qilishi mumkin.