Chorvoqdagi Sea Breeze ekologik ekspertizaning ikkinchi bosqichidan ijobiy xulosa oldi
Ekologik ekspertiza Chorvoqdagi Sea Breeze loyihasini baholashning ikkinchi bosqichini bir qator shartlar asosida kelishib berdi. Ular orasida — suvni muhofaza qilish zonasini qurilishsiz saqlab qolish, oqova suvlarni tozalash, qimmatbaho daraxtlarni himoya qilish va suv omborini kesib oʻtishi kerak boʻlgan kanalizatsiya kollektorining alohida ekspertizasi bor.
Chorvoqdagi Sea Breeze ekologik ekspertizaning ikkinchi bosqichidan ijobiy xulosa oldi
Davlat ekologik ekspertizasi markazining Toshkent viloyati filiali Chorvoq suv omborining sharqiy sohilida rejalashtirilayotgan Sea Breeze Uzbekistan yil boʻyi faoliyat koʻrsatuvchi kurort majmuasi loyihasining atrof-muhitga taʼsirini baholash (AMTB) ikkinchi bosqichini maʼqulladi.
Ijobiy xulosa 10 sentyabrda berilgan boʻlib, 2029 yil 10 sentyabrgacha amal qiladi.
Loyiha AMTBning birinchi bosqichi 2026 yil 10 fevralda davlat ekologik ekspertizasidan oʻtgan edi. Uning natijalariga koʻra, buyurtmachiga qoʻshimcha muhandislik-geologik, gidrologik va geodinamik tadqiqotlar oʻtkazish, sel va koʻchki xavflarini baholash, loyihaning havo, suv, tuproq va bioxilma-xillikka taʼsirini aniqlashtirish, shuningdek, Chorvoqning sharqiy sohilidagi rekreatsion qurilishlar, transport va muhandislik infratuzilmasining jamlanma taʼsirini baholash topshirilgan edi.
Bundan tashqari, geobotanik va zoologik tadqiqotlar oʻtkazish, bioxilma-xillikni boshqarish rejasini tayyorlash, qimmatbaho daraxtlarni saqlab qolish yoki koʻchirib oʻtkazishni nazarda tutish, qurilish bosqichida changga qarshi choralar, chiqindilar bilan xavfsiz ishlash, yerlarni rekultivatsiya qilish va favqulodda vaziyatlarda harakat qilish rejasini ishlab chiqish talab etilgan edi.
Ikkinchi bosqichda, xulosada koʻrsatilishicha, muhandislik-geologik tadqiqotlar natijalari, transport yuklamasini hisobga olgan holda atmosfera havosiga taʼsir hisob-kitoblari, suv isteʼmoli va suv oqizish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, qurilish va maishiy chiqindilar tahlili, kumulyativ taʼsirni baholash va bioxilma-xillikni boshqarish rejasi taqdim etilgan.
Loyihani bosqichma-bosqich amalga oshirishga qaror qilindi. Birinchi navbat Chorvoq suv omborining sharqiy sohili boʻylab, 4R10 avtoyoʻlidan pastda — Boladala va Kalashsoy vodiysi oraligʻidagi 180 gektar maydonni egallaydi. Ushbu hududning 32,4 gektardan ortigʻini hozirda boʻz yerlar va jarliklar tashkil etadi, qolgan qismi esa turli darajada bogʻlar va uzumzorlar bilan band.
Birinchi navbat uchastkasida, buyurtmachi materiallariga koʻra, xavfli yonbagʻir jarayonlari aniqlanmagan. Kalashsoy vodiysining sel va koʻchki xavfi boʻlgan qismi ushbu navbat chegaralariga kiritilmagan.
Xulosadan kelib chiqadigan boʻlsak, 4R10 avtoyoʻlidan yuqoridagi togʻ yonbagʻirlarida boshqacha manzara kuzatilmoqda. U yerda koʻchki, eroziya va sel toshqinlari xavfi mavjud. Ekspertizaning taʼkidlashicha, qoʻshimcha tekshiruvlar va yonbagʻirlarni barqarorlashtirish boʻyicha chora-tadbirlar majmuasisiz ushbu hududda qurilish qilish imkonsiz. Tadqiqotlar va muhandislik ishlari uchun ikki-uch yil talab etiladi.
Hujjatda aytilishicha, ushbu togʻ yonbagʻirlari dastlab umumiy maydoni 557 gektar boʻlgan loyihalashtirilayotgan majmua chegaralariga kirgan. Shu bilan birga, ular hozirgi AMTBda koʻrib chiqilmayapti, 1000 metr balandlikdan yuqori boʻlgan togʻli hududning bosh rejasi esa taqdim etilmagan. U yerda, shuningdek, tabiiy yongʻoqzor-mevazor oʻrmonlarning katta maydonlari va archa ekilgan terrasali yonbagʻirlar saqlanib qolgan.
Maydoni 180 gektar boʻlgan birinchi navbat uchta rejalashtirish hududiga boʻlingan: Shimoliy — 39,2 gektar, Markaziy — 102,8 gektar va Janubiy — 38 gektar.
Bosh rejaga koʻra, bevosita qurilish uchun 24,1 gektar yoki hududning 13,4 foizi ajratiladi. Yoʻlaklar va piyodalar yoʻlkalari 18,3 gektarni, avtoturargohlar — 12,9 gektarni, qumli plyajlar — 12,2 gektarni, sunʼiy suv havzalari — 3,4 gektarni egallaydi.
Manzarali koʻkalamzorlashtirish uchun 79,2 gektar ajratish rejalashtirilgan. Yana 14,1 gektarni oqim vodiylari boʻylab tabiiy yashil hududlar, 8,5 gektarni sohil boʻyi mintaqasi oʻsimliklari, 7,3 gektarni yongʻoqzor-mevazor oʻrmonlar egallashi kerak. Loyihaga koʻra, koʻkalamzorlashtirishning umumiy ulushi 60,6 foizni tashkil etadi.
Hududda parklar, basseynlar, plyajlar va attraktsionlar joylashtirish koʻzda tutilgan. Majmua ichidagi yoʻllar va yoʻlaklar uzunligi 13,6 kmni tashkil etadi. Yoqilgʻi quyish shoxobchasi va texnik xizmat koʻrsatish shoxobchasini kurort hududidan tashqariga — 4R10 avtotrassasi yaqiniga koʻchirish rejalashtirilgan.
Chorvoq suv omborining majmua hududi boʻylab suv muhofazasi zonasi 4,8 kmga choʻziladi. Uning kengligi 100 metrni tashkil etadi. Zona chegaralariga suv omborining maksimal toʻlish darajasi — 896 m, jadallashtirilgan tirqish darajasi — 891,25 m va normal tirqish darajasi — 890 mni hisobga olgan holda 920 m belgisigacha boʻlgan sohil boʻyi mintaqasi kiradi.
Maydoni 8,5 gektar boʻlgan sohil boʻyi mintaqasi rekreatsion majmua chegaralariga kiradi, ammo unda qurilish qilish koʻzda tutilmagan. Uning chegarasi boʻylab ogohlantiruvchi belgilar, maʼlumot taxtalari va kuzatuv punktlari oʻrnatilishi kerak.
Shimoli-gʻarbiy uchastkada toʻrtta bir qavatli binoga ega ikkita dala hovli uchastkasi joylashgan. AMTB materiallarida ular sohil boʻyi mintaqasining 100 metrlik muhofaza zonasida joylashgani va shu sababli buzib tashlanishi lozimligi koʻrsatilgan.
Chashmasoy va Gulsarisayning qayir-oʻzan qismlarida 4,1 gektar vodiy oʻrmonlarini, Gulsarisayning chap yonbagʻrida esa umumiy maydoni 7,3 gektar boʻlgan beshta yongʻoqzor-mevazor oʻrmon uchastkasini saqlab qolish koʻzda tutilgan. Maydoni 8,5 gektar boʻlgan sohil boʻyi mintaqasi ham qurilishsiz qolishi kerak.
Taqdim etilgan materiallarga koʻra, Qizil kitobga kiritilgan oʻsimlik va hayvonlar turlari bevosita koʻrib chiqilayotgan birinchi navbat hududida aniqlanmagan.
Ekspertiza qimmatbaho daraxt va butalarni, jumladan, grek yongʻogʻini toʻliq saqlab qolish yoki koʻchirib oʻtkazishni taʼminlashni talab qildi. Qolgan dov-daraxtlar uchun, agar ularni saqlab qolish yoki koʻchirib oʻtkazish imkoni boʻlmasa, bitta daraxt oʻrniga oʻnta daraxt hisobidan kompensatsiya tarzida ekish koʻzda tutilgan.
Tekshiruv oʻtkazilgunga va zarur kelishuvlar olingunga qadar daraxtlarni kesish taqiqlanadi.
Loyiha materiallarida, shuningdek, Zarafshon archasi, grek yongʻogʻi va Sivers olmasini saqlab qolish yoki koʻchirib oʻtkazish haqida soʻz boradi. Qurilish zonasida qoladigan daraxtlar oʻrab olinishi kerak. Qurilish materiallarini taxlash va texnikani daraxtlardan 2,5 metrdan, butalardan esa 1,5 metrdan yaqinroq joylashtirish taqiqlanadi.
Bundan tashqari, buyurtmachiga tuproqning unumdor qatlamini shilib olish hajmini aniqlashtirish va buzilgan yerlarni rekultivatsiya qilish rejasini ishlab chiqish topshirildi. Loyiha hisob-kitoblariga koʻra, qurilish davomida taxminan 726 ming kubometr tuproq qatlami shilib olinadi, u vaqtinchalik taxlab qoʻyilib, keyinchalik koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi.
Qurilish davrida texnik ehtiyojlar uchun suvni vaqtinchalik sohil suv olish inshooti orqali Chorvoq suv omboridan olish rejalashtirilgan. Quruvchilarni xoʻjalik-ichimlik suvi bilan taʼminlash Boladalaning amaldagi suv quvuridan koʻzda tutilgan.
Qurilish bosqichida umumiy suv isteʼmoli 722,3 ming kubometr deb baholanmoqda, shundan qariyb 720 ming kubometri ishlab chiqarish-texnik ehtiyojlarga toʻgʻri keladi.
Foydalanish davrida suv olishni sohildan 100 metr uzoqlikdagi suv usti platformasidan tashkil etish rejalashtirilgan. Platformadan Boladala va Yakkatutgacha boʻlgan ichimlik suvi taʼminoti magistral tarmogʻining uzunligi 14 kmni, ichki tarmoqlarniki esa yana 13 kmni tashkil etadi. Majmuaning oʻzi tomonidan suv sarfi yiliga 734,3 ming kubometr deb baholanmoqda.
Alohida loyihada yashil dov-daraxtlarni, plyajlarni va qoplamalarni sugʻorish uchun yiliga taxminan 3,29 mln kubometr suv koʻzda tutilgan. Materiallarga koʻra, qariyb 1 mln kubometr suv drenaj va suv oqizish tarmogʻiga, undan keyin Chashmasoy va Gulsarisayga tushadi.
Qurilish davrida xoʻjalik-maishiy oqova suvlar uchun dastlab quvvati kuniga 10 kubometrgacha boʻlgan modulli tozalash inshootlari koʻrsatilgan edi. Biroq ekspertiza ishchilar sonining ehtimoliy oʻsishini hisobga olib, bunday quvvatni yetarli emas deb hisobladi.
Eng yuqori bandlik davrida ishchilar soni 800 kishigacha yetganda, faqat asosiy tarkibiy qismlar boʻyicha hisoblangan suv oqizish hajmi kuniga 100–116 kubometrga yetishi mumkin. Shu sababli buyurtmachiga umumiy quvvati kuniga kamida 200 kubometr boʻlgan mahalliy tozalash inshootlarini nazarda tutish topshirildi.
Xoʻjalik-maishiy oqova suvlarni tozalash darajasi 80 foizdan kam boʻlmasligi kerak. Ekspertiza tozalanmagan yoki yetarli darajada tozalanmagan oqova suvlarning Chorvoq suv ombori, Chashmasoy, Gulsarisay va boshqa suv oqimlariga tushishini istisno qilishni alohida talab qiladi.
Majmua ishga tushirilgandan soʻng xoʻjalik-maishiy oqova suvlarni Bokachul kanalizatsiya kollektoriga yoʻnaltirish rejalashtirilgan boʻlib, buning uchun u Chorvoqning gʻarbiy sohilidan sharqiy sohiligacha uzaytiriladi.
Uzunligi 1420 metr boʻlgan yangi uchastka suv ombori akvatoriyasini eng tor joyidan kesib oʻtishi kerak. Beton ustunlar ustiga himoya gʻilofida diametri 426 mm boʻlgan ikkita metall quvur — ishchi va zaxira quvurlarini yotqizish koʻzda tutilgan. Shundan soʻng oqova suvlar Chirchiq tozalash inshootlariga yoʻnaltiriladi.
Shu bilan birga, ekologik ekspertiza ushbu kanalizatsiya oʻtish joyi mustaqil obʼyekt sifatida koʻrib chiqilishi kerakligini toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatdi.
Uni qurish va foydalanish uchun alohida AMTB tayyorlash va qaytadan davlat ekologik ekspertizasidan oʻtish zarur.
Buyurtmachiga, shuningdek, nasos stantsiyalari va tozalash inshootlarining zaxira elektr taʼminotini, bosimli quvurlarda esa avtomatik avariyaviy toʻsgichlarni nazarda tutish topshirildi.
Xulosada yuzaga kelishi mumkin boʻlgan avariyaviy vaziyatlar alohida sanab oʻtilgan: kanalizatsiya kollektorining yorilishi, nasos stantsiyasining ishdan chiqishi, elektr energiyasining oʻchishi, rezervuarlarning toʻlib ketishi, bosimli suv quvurining shikastlanishi va tozalanmagan oqova suvlarning avariyaviy oqizilishi.
Har bir stsenariy uchun buyurtmachi ehtimoliy taʼsir zonasini, ifloslantiruvchi moddalar hajmini, ularning tarqalish vaqtini va mahalliylashtirish choralarini aniqlashi kerak. Shuningdek, hokimiyat, FVV va mahallalar ishtirokida avariyalarga chora koʻrish rejasini, aholini ehtimoliy suv bosish zonalaridan ogohlantirish va evakuatsiya qilish sxemasini tayyorlash zarur.
Alohida ekologik monitoring dasturi suv oqimi kesimidan yuqori va pastdagi suv sifatini, oʻzanlardagi ishlar paytida loyqalik va muallaq moddalarni, shuningdek, yonbagʻirlar holati va koʻchki jarayonlarini nazorat qilishni nazarda tutishi kerak.
Qurilish davridagi tashlanmalar
AMTB materiallarida qurilish davrida beshta statsionar va noturgʻun manbalardan 14 ta ifloslantiruvchi moddalar tashlanmalarining umumiy hajmi 132,25 tonna deb baholanmoqda.
Asosiy ulush is gaziga — 56,2 tonna, azot dioksidiga — 18,8 tonna, uglevodorodlarga — 17,2 tonna va noorganik changga — 12,8 tonna toʻgʻri keladi. Taqdim etilgan materiallarga koʻra, qurilish maydonchasidan tashqaridagi maksimal yer usti kontsentratsiyalari hisob-kitoblari belgilangan normativlardan oshishni koʻrsatmadi.
Alohida holda, harakatlanuvchi manbalar — qurilish texnikasi va transportidan chiqadigan tashlanmalar qurilish davrida 692,9 tonna deb baholanmoqda. Xulosada qurilish bosqichida atmosfera havosiga taʼsir vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlishi taʼkidlangan.
Chang miqdorini kamaytirish uchun ekspertiza qurilish maydonchalarini sugʻorishni qoʻllash, Yevro-5 standartiga javob bermaydigan avtomobillardan foydalanishni cheklash va texnikaning texnik holatini nazorat qilishni talab qildi.
Davlat ekologik ekspertizasi markazining Toshkent viloyati filiali yakunda Sea Breeze Uzbekistan loyihasining AMTB ikkinchi bosqichini kelishib oldi.
Shu bilan birga, xulosada loyihani amalga oshirish mumkinligi toʻgʻrisidagi hujjat ruxsat beruvchi hujjat hisoblanmasligi va qonunchilikda nazarda tutilgan ruxsatnomalarni olish zaruratini bekor qilmasligi alohida taʼkidlangan.
Xulosa uch yil davomida amal qiladi, loyihaviy qarorlar oʻzgarganda yoki belgilangan ekologik talablar bajarilmaganda yangi AMTB talab qilinishi yoki xulosaning amal qilishi toʻxtatilishi mumkin.
Majmua foydalanishga topshirilgunga qadar Sea Breeze Uzbekistan atrof-muhitga taʼsirini baholashning yakuniy bosqichidan ham oʻtishi kerak boʻlib, unda ushbu xulosa talablarini hisobga olgan holda materiallar taqdim etilishi lozim.
Qoʻmitada loyihaning ekologik baholanishi u amalga oshirilishi jarayonida davom etishi, qurilish yakunlanganidan keyin esa obʼyektlarni foydalanishga topshirishdan oldin yakuniy bosqich nazarda tutilgani taʼkidlandi.
Davlat nazoratidan tashqari, idora maʼlumotlariga koʻra, loyihani Jamoatchilik kengashi aʼzolari ham kuzatib bormoqda, ular hududga borib, dov-daraxtlar holatini, chiqindilar bilan ishlashni va tabiatni muhofaza qilish tadbirlari bajarilishini tekshiradilar.
Qoʻmitaning maʼlum qilishicha, hozirgacha oʻtkazilgan oʻrganishlar natijasida belgilangan ekologik talablarga rioya qilmaslik holatlari aniqlanmagan.
2025 yil 1 avgustda Oʻzbekiston hukumati Sea Breeze Uzbekistan kurortini tashkil etish chora-tadbirlarini tasdiqladi. Investor 577 gektar yerni 25 yilga imtiyozli narxda ijaraga oladi va qurilishni hujjatlarni tayyorlash bilan parallel ravishda olib borishi mumkin. Shuningdek, daraxtlarni kompensatsiyasiz koʻchirish nazarda tutilgan.