Butunlay orqada qolib ketganlar

**Butunlay orqada qolganlar**

Oʻzbekiston yuqori daromadli mamlakatlar qatoriga kirishi uchun shunchaki investitsiyalarni jalb qilish, zamonaviy uskunalar sotib olish va yangi zavodlar ochishning oʻzi kifoya qilmaydi. Bundan keyin ham oldinga siljish uchun ichki ishlab chiqarish bilan birga texnologiyalar saqlanib qolishi hamda mahalliy yetkazib beruvchilar, muhandislar, standartlar, servis va oʻz ishlanmalari paydo boʻlishi zarur. Rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning sanoat transformatsiyasi boʻyicha yangi modelni taklif qilgan Yevroosiyo taraqqiyot banki (YEOTB) tahlilchilari shunga eʼtibor qaratmoqda.

**Kompetentsiyani sotib olib boʻlmaydi**

Bugungi kunda oʻrtacha daromadli mamlakatlar guruhiga 108 ta iqtisodiyot kiradi, ularda qariyb 6 milliard kishi istiqomat qiladi. 1990 yildan buyon ularning faqat 34 tasi yuqori daromadli mamlakatlar toifasiga oʻta oldi. Shu bilan birga, 2021–2023 yillarda 143 ta rivojlanayotgan iqtisodiyotdan 95 tasi xomashyoga qaram boʻlib qoldi: xomashyo ularning tovar eksportining 60% dan ortigʻini taʼminladi. Resurslarning yuqori narxlari tezkor oʻsishni taʼminlashi mumkin, ammo yanada boyroq iqtisodiyotga barqaror oʻtishni kafolatlamaydi.

YEOTB aniq taʼkidlaydi: rivojlanayotgan iqtisodiyot uchun investitsiyalarni koʻpaytirish va zamonaviy uskunalar sotib olishning oʻzi yetarli emas. Tashqi texnologiya ichki ishlab chiqarish qobiliyatiga — muhandislar va texnologlar, yetkazib beruvchilar tarmogʻi, standartlar, servis, taʼmirlash, loyihalashtirish va jarayonlarni takomillashtirish koʻnikmasiga aylanishi kerak.

Bu importdan yopilish yoki xorijiy investorlardan voz kechishga chaqiriq emas. Aksincha, ochiqlik avvalgidek zarur. Biroq uning natijasini olib kirilgan dastgohlar soni yoki hatto ishga tushirilgan korxonalar miqdori bilan emas, balki uskunalar importi, toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar va xalqaro zanjirlardagi ishtirok mahalliy qoʻshilgan qiymatni qanchalik oshirishi va mamlakat ichida bilimlarni qanchalik uzatishi bilan baholash taklif etilmoqda.

Nima uchun bu yerda sanoat shunchalik muhim? Yangi maʼruzada keltirilgan baholarga koʻra, soʻnggi 50 yildagi iqtisodiy oʻsish epizodlarining 64 foizi qayta ishlash sektori bilan bogʻliq boʻlgan. Sanoatdagi bitta ish oʻrni oʻrtacha hisobda logistika, qurilish, servis, taʼlim va boshqa turdosh sohalarda yana 2,2 ta ish oʻrnini qoʻllab-quvvatlaydi.

**Oʻzbekiston transformatsiya boʻlyaptimi?**

YEOTBning mintaqaviy modelida Oʻzbekiston Qozogʻiston bilan birga «resurs-miqyosli transformatorlar» guruhiga kiritilgan. Tahlilchilar bu tushuncha ostida bir vaqtning oʻzida resurs va energetika bazasiga, agrar salohiyatga va yetarlicha yirik ichki talabga ega boʻlgan mamlakatlarni nazarda tutadi. Ularning vazifasi — xomashyo va birlamchi qayta ishlashda toʻxtab qolmay, balki qayta ishlash bosqichlarini yuqori koʻtarish: resurslarni kimyoviy mahsulotlar, yanada murakkab metallar va buyumlar, elektrotexnika, mashinalar va komponentlarga aylantirishdir.

Oʻzbekiston uchun tarmoq xaritasida eng yuqori baholarni kimyo va polimerlar, shuningdek, sanoat mashinasozligi oldi — 4,71 balldan. Keyingi oʻrinlarda oziq-ovqat sanoati va chuqur agroqayta ishlash — 4,62, transport komponentlari — 4,61, agro- va irrigatsiya texnikasi — 4,58, oʻgʻitlar va agrokimyo, shuningdek, yengil sanoat va texnik toʻqimachilik — 4,55 balldan joy oldi. Elektrotexnika va farmatsevtika 4,50 balldan oldi.

Muhimi, bu baholar butun mamlakat uchun yagona «rivojlanish bosqichi»ni anglatmaydi. Kimyo va sanoat mashinasozligi ikkinchi bosqichga kiritilgan — bu bosqichda yetkazib beruvchilar, muhandislik kompetentsiyalari, standartlar va loyihaviy moliyalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Oziq-ovqat tarmogʻi, agrotexnika, oʻgʻitlar va toʻqimachilik birinchi va ikkinchi bosqichlar oraligʻida joylashgan. Farmatsevtika esa ikkinchi va uchinchi bosqichlar oraligʻida boʻlib, bu yerda ishlab chiqarish platformasiga shaxsiy tadqiqotlar va yechimlarni tijoratlashtirish qoʻshiladi. Boshqacha aytganda, bitta iqtisodiyotda bir vaqtning oʻzida ham bazaviy ishlab chiqarishlar, ham yetilgan sanoat platformalari, ham alohida innovatsion nishalar mavjud boʻlishi mumkin.

YEOTB yoʻnalishlarni nufuziga qarab emas, balki talab, resurslar, mavjud kompetentsiyalar, texnologik yaqinlik, infratuzilma va loyihani moliyalashtirish imkoniyatlarining uygʻunligiga qarab tanlashni taklif qiladi. Shu sababli, mamlakatda muhandislari, yetkazib beruvchilari va sinov bazasi boʻlmagan shartli murakkab zavod investitsiyalar boʻyicha chiroyli statistika berishi mumkin, ammo butun iqtisodiyot uchun zaif samara beradi.

**Qoʻshnilarda — boshqa vazifalar**

Maʼruzada Oʻzbekiston qoʻshnilari bilan «kim yaxshiroq» tamoyili boʻyicha solishtirilmaydi. Mamlakatlar yagona mintaqaviy sanoat tizimida turli rollarni oladi. Rossiya va Belarus sanoat yadrosi sifatida belgilangan: ularda murakkab mashinasozlik, komponentlar, injiniring va qator texnologik nishalarda boshlangʻich kompetentsiyalar yuqoriroq. Qozogʻiston, xuddi Oʻzbekiston kabi, oʻz resurs bazasini chuqurroq qayta ishlashi kerak. Armaniston, Qirgʻiziston va Tojikiston esa koʻproq alohida komponentlar, servislar va segmentlarga ixtisoslashishga qodir boʻlgan nishali va kooperatsion tugunlar sifatida qaraladi.

Raqamlar farqlarni yaqqol koʻrsatib turibdi. Rossiyada sanoat mashinasozligi 4,97 ball, transport komponentlari — 4,94, kimyo va polimerlar — 4,91 ball oldi. Belarusda mashinasozlik 4,93 ball bilan yetakchilik qilmoqda, keyingi oʻrinlarda agro- va irrigatsiya texnikasi — 4,84 va transport komponentlari — 4,83. Qozogʻistonda birinchi oʻrinda kimyo va polimerlar — 4,87, keyin yuqori bosqichli metallurgiya — 4,84 va kritik materiallar — 4,83.

Kichik iqtisodiyotlarning profili boshqacha. Armanistonda farmatsevtika va tibbiy buyumlar eng yuqori baholandi — 4,49, elektronika va komponentlar — 4,47. Qirgʻizistonda yengil sanoat va texnik toʻqimachilik — 4,40, shuningdek, oziq-ovqat va agroqayta ishlash — 4,29 ball bilan yetakchilik qilmoqda. Tojikistonda eng yuqori ballni metallurgiya va metallga ishlov berish oldi — 4,27, undan keyin yengil sanoat — 4,21 va kritik materiallar — 4,15.

**Bitta katta sakrash oʻrniga uchta bosqich**

YEOTB taklif qilayotgan model uchta ketma-ket bosqichga asoslanadi. Birinchisi — bazaviy ishlab chiqarish asosi. Bu yerda mamlakatga ishonchli energiya, transport, suv, industrial maydonchalar, omborxona infratuzilmasi, bazaviy standartlar va ommaviy kasbiy koʻnikmalar kerak. Asosiy maqsad — barqaror ishlab chiqarishni taʼminlash va yetkazib beruvchilarning dastlabki tarmoqlarini yaratishdir.

Ikkinchi bosqich — sanoat platformasi. Bu darajada shunchaki ishlab chiqarishning oʻzi yetarli emas: chuqurroq qayta ishlash, mashinasozlik, kimyo va metallurgiya, sertifikatlangan yetkazib beruvchilar, muhandislik markazlari, uzoq muddatli moliyalashtirish va import qilinadigan texnologiyalarni mahalliy sharoitlarga moslashtirish qobiliyati paydo boʻladi. Oʻzbekistonning koʻplab ustuvor tarmoqlari uchun aynan shu bosqich hozirgi vaqtda hal qiluvchi boʻlib koʻrinmoqda.

Uchinchi bosqich — bilimlar iqtisodiyoti. Bu yerda gap amaliy tadqiqotlar, pilot liniyalari, intellektual mulk, yangi mahsulotlar va ularni tijoratlashtirish haqida bormoqda. Biroq tahlilchilar alohida ogohlantiradi: ishlab chiqarish platformasini qurmasdan turib, bu yerga sakrab oʻtish qiyin. Alohida texnologik kompaniyalar oldinroq paydo boʻlishi mumkin, ammo iqtisodiyotning ommaviy ravishda murakkablashishi kadrlar, yetkazib beruvchilar, standartlar va moliyalashtirishni talab qiladi.

**Bu Oʻzbekiston uchun amalda nimani anglatadi**

Yangi zavod yolgʻiz oʻzi ishga tushmasligi kerak. Uning atrofida bir vaqtning oʻzida kadrlar tayyorlash dasturlari, mahalliy yetkazib beruvchilar, muhandislik koʻmagi, sinov laboratoriyalari, sertifikatlash, servis, uzoq muddatli moliyalashtirish va bozorga chiqish kanallari paydo boʻlishi kerak. YEOTB toʻlaqonli sanoat oʻtish loyihasi deb faqat toʻrtta majburiy paketga ega boʻlgan loyihani hisoblashni taklif qiladi: kadrlar, texnologik oʻzlashtirish, sifat infratuzilmasi va keyinchalik kengaytirish bilan pilot loyihalarni moliyalashtirish.

Bu lokalizatsiyaning maʼnosini ham oʻzgartiradi. Tayyor buyumni import qilinadigan uzellardan yigʻish — bu faqat birinchi qadam. Mahalliy kompaniyalar komponentlarni ishlab chiqarishni, uskunalarni taʼmirlashni va modernizatsiya qilishni, jarayonlarni qayta loyihalashtirishni, xalqaro standartlarga muvofiq boʻlishni va mahsulotni ichki bozordan tashqarida sotishni boshlaganda yanada qimmatli bosqich boshlanadi.

Xuddi shu mantiq xorijiy investitsiyalarga ham tegishli. 2016 yildan 2025 yilning birinchi yarmigacha boʻlgan davrda Yevroosiyo mintaqasida oʻzaro toʻplangan toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar hajmi 48,4 milliard dollarga yetdi. Ammo qayta ishlash sanoati ulushiga 9 milliard dollar yoki 18,4% toʻgʻri keldi. YEOTB investorni shunchaki soliq imtiyozi bilan emas, balki tayyorlangan taklif bilan jalb qilishni taklif etadi: maydoncha, infratuzilma, mahalliy hamkorlar, kadrlar, boʻlajak yetkazib beruvchilar, moliyalashtirish va eksport bozori.

Yana bir tamoyil — bozor orqali tekshirish. Keng koʻlamli subsidiyalar va yirik dasturlar faqat tarmoq istiqbolli boʻlib koʻringani uchungina ishga tushirilmasligi kerak. Avval — pilot loyiha, xususiy birgalikda moliyalashtirish, talab va tasdiqlangan raqobatbardoshlik. Agar loyiha bozor tekshiruvidan oʻtmasa, uni kengaytirish doimiy qoʻllab-quvvatlash hisobiga yashaydigan qimmat quvvatlar xavfini tugʻdiradi.

**Nima uchun Oʻzbekiston uchun xorijiy bozorlarni rivojlantirish muhim**

Murakkab ishlab chiqarishlarning bir qismi uchun Oʻzbekiston bozori yetarli boʻlmasligi mumkin. YEOII va Markaziy Osiyoning umumiy bozori taxminan 180–220 million kishini tashkil etadi. Hozirning oʻzida mintaqaga ikkinchi qayta ishlash bosqichi mahsulotlari sotuvining oʻrtacha 59 foizi toʻgʻri kelmoqda.

Aynan shu yerda ixtisoslashuvlarni taqsimlash maʼnosi paydo boʻladi. Oʻzbekiston va Qozogʻiston kimyo, metallurgiya, elektrotexnika va uskunalar ishlab chiqarishni chuqurlashtirishi mumkin; Rossiya va Belarus — yanada murakkab komponentlar, texnologiyalar, injiniring va standartlarni yetkazib berishi; kichik iqtisodiyotlar esa ixtisoslashgan nishalarni egallashi mumkin. YEOTB formulasi amalda «turli kompetentsiyalar — yagona sanoat tizimi»ga taqaladi, bunda milliy korxonalar oʻz bozoridan kattaroq bozorga ega boʻladi.

Bank bunday modelning salohiyatini yuqori baholaydi. YEOTBning avvalgi tadqiqotida toʻrtta oʻzaro bogʻliq majmua — kimyo, mashinasozlik, yuqori bosqichli metallurgiya va oziq-ovqat sanoatining stsenariyli rivojlanishi 2019 yildagi narxlarda yiliga 510 milliard dollardan ortiq qoʻshimcha mahsulot ishlab chiqarishni taʼminlagan.

**Asosiy xulosa**

Respublikaning sanoat bazasi oʻsishning poydevori sifatida qaraladi. Ammo quvvatni ishga tushirishning oʻzi — bu yakun emas, balki boshlanishdir. Agar ishga tushirilgandan soʻng korxona import qilinadigan detallarga, xorijiy servisga va tashqi muhandislarga qaram boʻlgan texnologik orol boʻlib qolsa, uning uzoq muddatli rivojlanishga qoʻshadigan hissasi cheklangan boʻladi.

Yanada murakkab va ancha kam seziladigan ish tsex ochilgandan keyin boshlanadi: mahalliy mutaxassislarni texnologiyaga xizmat koʻrsatish va uni yaxshilashga oʻrgatish, yirik korxona atrofida oʻnlab yetkazib beruvchilarni yetishtirish, ularning mahsulotlarini standartlar darajasiga yetkazish, muhandislik va sinov kompetentsiyalarini yaratish hamda zanjirni eksportga olib chiqish kerak. Aynan shu oʻtishni — sotib olingan uskunadan oʻz ishlab chiqarish bilimiga oʻtishni — tahlilchilar shunchaki oʻsib borayotgan iqtisodiyot va yuqori daromad darajasiga barqaror oʻtishga qodir boʻlgan iqtisodiyot oʻrtasidagi chegara deb hisoblaydi.

Oʻzbekiston uchun bu aynan hozir juda dolzarb: YEOTB baholashicha, eng istiqbolli yoʻnalishlar allaqachon murakkablashish bosqichida turibdi. Kimyo, mashinasozlik, transport komponentlari, agrotexnika, elektrotexnika va farmatsevtika nafaqat kapitalni, balki muhandislik chuqurligini ham talab qiladi.