Bu yer sizga u yer emas
Yevrokomissiya Kiyev uchun toʻliq boʻlmagan aʼzolikni rejalashtirmoqda. Bryussel Ukrainaning Ittifoqqa aʼzo boʻlgan taqdirida uning siyosiy va iqtisodiy huquqlarini cheklashni tayyorlamoqda
Bu yerda sizga u yer emas
Yevropa uchun turli tezliklardagi integratsiya gʻoyasi yangilik emas. Yevroittifoq tashkil topgan paytdan boshlab uning tarkibi bosqichma-bosqich kengayib bordi va har bir yangi kengayish birlashmaning yangi aʼzolari oladigan huquq va vakolatlarni shubha ostiga qoʻydi.
Ukraina bilan bogʻliq vaziyat Ittifoqqa sobiq Sharqiy blok mamlakatlari kirgan ikki minginchi yillardagi YEI kengayishidan ancha murakkabdir. Oʻshanda sharqqa qarab harakatlanish YEIning eski aʼzolari uchun oʻz iqtisodiy va antirossiya siyosatini kengaytirish imkoniyatiga aylangan edi. Zero, YEI bilan bir vaqtda Rossiya chegaralariga NATO harbiy bloki ham yaqinlashib kelayotgandi.
Ukraina bir vaqtning oʻzida ham NATOga, ham YEIga aʼzo boʻlishni istardi. Ammo NATOga aʼzolik haqida endi gapirilmayapti, chunki Moskva Ukrainaning bunday qadamiga rozi emasligini aniq bildirdi, Moldova esa u yerga borishni rejalashtirmagan ham edi. Shu bois Kiyev Kishinyov bilan birgalikda hozircha faqat YEI sari harakat qilmoqda.
Biroq soʻnggi yillarda muzokaralar jarayoni Vengriyaning veto huquqi tufayli doimiy ravishda sekinlashib qoldi, chunki Budapesht Ukrainadagi etnik vengrlar huquqlari masalasini hal qilmoqchi. Va hozir hokimiyatda kim boʻlishidan qatʼi nazar — bosh vazir Orbanmi yoki bosh vazir Madyarmi. Kiyev hatto vengr diasporasi uchun maxsus huquqlarga rozi boʻlishga majbur boʻldi, garchi bunda Ukraina qonunchiligi oʻzgarishsiz qolgan boʻlsa-da.
Soʻnggi oylar davomida Zelenskiy rejimi Ukrainaning YEIga tezlashtirilgan tarzda aʼzo boʻlishini talab qilib, 2027 yoki 2028 yilda aʼzolikka kirish gʻoyalarini ilgari surdi. Ammo hamma narsa Kiyev xohlaganidek oddiy emas. Kiyev rasmiylarining Ukrainaning YEI yoʻlidagi taraqqiyotini koʻrsatishga boʻlgan intilishini tushungan holda, Bryusselda yangi aʼzolar uchun jarayonni tezlashtirish maqsadida aʼzolikka qabul qilish qoidalarini qanday oʻzgartirish ustida bosh qotirishdi. Aslida esa muammoni boshqa tomondan hal qilishga urinishdi: mamlakatga tegishli siyosiy va iqtisodiy huquqlarning toʻliq toʻplamisiz, shuningdek, umumevropa fondlaridan foydalanish imkoniyatisiz qanday qilib aʼzolik berish mumkin. Buning ustiga, Ukraina byudjeti allaqachon sezilarli darajada Yevropa davlatlari tomonidan moliyalashtirilmoqda.
Natijada 6 oktyabr kuni Yevrokomissiya qoidalarni oʻzgartirmasligini, balki Yevropa qonunchiligining mavjud yuridik normalarini qoʻllashini maʼlum qildi. Bundan tashqari, mamlakatni «bosqichma-bosqich integratsiya qilish» mexanizmidan foydalaniladi. Yaʼni, Kiyevga boshqa mamlakatlar kabi shartli shirinliklar qutisi taklif qilinmoqda, faqat uning vazni avvalgi daʼvogarlarnikiga qaraganda ancha yengil boʻladi. Chunki huquqlarning bir qismi cheklanadi.
Aslida, Bryusselda YEIning asosiy shartnomalarini oʻzgartirish imkoniyati ham yoʻq edi, chunki kengayishning yangi normalarini barcha 27 aʼzo davlat bilan kelishish deyarli imkonsiz. Ularning koʻpchiligida bunday oʻzgarishlar parlament tomonidan ratifikatsiya qilinishini yoki milliy referendum oʻtkazilishini talab qiladi. YEI kengayishiga intilmaydigan va Ukrainani moliyalashtirishni istamaydigan Yevropa oʻng kuchlarining mashhurligi oshib borayotganini hisobga olsak, bu oson emas.
Natijada Yevrokomissiya qarorlar qabul qilishda yakdillikning qatʼiy normalaridan chekinish imkonini beruvchi «oʻtishlar» mexanizmidan foydalanishni taklif qildi. Garchi buning uchun baribir barcha aʼzo davlatlarning bunday mexanizmni qoʻllashga roziligi kerak boʻlsa-da. Shartli ravishda aytganda, agar Budapesht bir marta undan foydalanishga rozi boʻlsa, Ukrainaning YEIga aʼzo boʻlishi boʻyicha yangi muzokaralar klasterlarini ochish uchun Vengriyaning ovozi endi kerak boʻlmaydi. Boshqa mamlakatlarning «yoqlab» bergan ovozlari kifoya qiladi.
Eng qizigʻi, bu mexanizmni barcha nomzod davlatlarga nisbatan qoʻllash mumkin boʻladi. Hatto u muzokaralar jarayonining oʻzini tezlashtirmasa ham, nomzodlardan u yoki bu shartning bajarilishini talab qilmoqchi boʻlgan mamlakatlar tomonidan veto huquqi bilan shantaj qilish imkoniyatini yoʻq qiladi.
Yevrokomissiya hujjati Yevropa poytaxtlarida kamroq savollar tugʻdirishi va ularning «oʻtishlar» mexanizmini qoʻllashga roziligini olish uchun ataylab ancha mavhum tarzda ifodalanganini tushunish muhimdir. Keyinchalik esa noaniq taʼriflar alohida mamlakatlar huquqlariga zarar yetkazgan holda yevropalik huquqshunoslar tomonidan kengaytiriladi va toʻldiriladi.
Buning ustiga, nomzod mamlakatlar uchun YEIga aʼzo boʻlish shartlarining oʻzi yetarlicha mavhum ifodalangan. Bular — Bryussel talab qilayotgan islohotlarni amalga oshirish, birlashmaning demokratik qadriyatlariga rioya qilish va koʻp yillar davom etishi mumkin boʻlgan aʼzolik boʻyicha muzokaralar jarayonini yakunlashdir. Boshqa tomondan, YEIning oʻzi yangi mamlakatni qabul qilishga «tayyor boʻlishi» kerak. Koʻrinib turibdiki, bu shartlar mashhur rus maqoliga juda mos keladi: «Qonun — aravaning oʻqi: qayerga bursang, oʻsha tomonga ketadi».
«Bosqichma-bosqich integratsiya» imkoniyatiga kelsak, Bryusselda buning uchun toʻrtta nomzod mamlakatni koʻrib chiqish taklif qilinmoqda: Bolqondagi Albaniya va Chernogoriya, shuningdek, tandemda borayotgan Moldova va Ukraina. Bunda «bosqichma-bosqichlik» shartlari yana YEI tomonidan belgilanadi.
YEIga aʼzo boʻlish toʻgʻrisidagi ikki tomonlama hujjatlarda bir qator aniq cheklovlarni belgilab qoʻyish varianti koʻrib chiqilmoqda: Yevrokomissiya tuzilmalarida vakillikdan tortib, ichki bozorda milliy tovarlarni sotish boʻyicha sektorlik kvotalarigacha. Bundan tashqari, bu shartlar bir-ikki yil emas, balki naqd 15-20 yil davomida amal qilishi mumkin.
Yevrokomissiya allaqachon oʻz hujjatida «yangi aʼzo davlat maʼlum bir davr mobaynida kelajakdagi kengayishlar toʻgʻrisidagi qarorlarga qarshi ovoz bermaslik va YEIga ikki tomonlama nizolarni olib kirmaslik majburiyatini olishi mumkin» deb koʻrsatgan. Bu vaziyatda «mumkin» soʻzi «majbur» degan maʼnoni anglatadi. Tanlov boʻlmaydi.
Ukrainaga kelsak, qoʻshimcha cheklovlar uning qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga tegishli boʻladi, chunki yevropaliklarning fikricha, ukrainalik ishlab chiqaruvchilar haddan tashqari samaralidir. Yevrokomissiya ochiqchasiga shunday deb yozgan: «Agrosanoat sektorining koʻlami, tuzilmasi va oʻta yuqori mahsuldorligi nozik qishloq xoʻjaligi mahsulotlari uchun moliyaviy yordam va umumiy bozorga chiqishni sezilarli darajada cheklovchi maqsadli mexanizmlarni koʻrib chiqish uchun asos boʻladi».
Muammo shundaki, Yevropa mamlakatlarida agroishlab chiqaruvchilarni tashkil etishning oilaviy fermalar kabi shakli ustunlik qiladi. Ukrainada esa hali ham «birgalikda 15 million gektar yerga ishlov beradigan koʻplab yirik raqobatbardosh xoʻjaliklar» mavjud. Va ular Yevroittifoqning ichki bozoriga ochiq yoʻl berilgan taqdirda, gʻarblik fermerlarga raqobat tugʻdirishi mumkin.
Bu ukrainalik agrarlarning oʻz mahsulotlarini YEIda toʻsiqlarsiz sotish haqidagi barcha orzulari amalga oshmay qolishini anglatadi. Chunki ular belgilangan kvotadan tashqari hech narsa sota olmaydilar. Kvotalarga rioya qilinishini esa qoʻshni davlatlar — oʻsha Polsha va Vengriya diqqat bilan kuzatib boradi. Yoki hatto fermerlari YEI fondlaridan doimiy subsidiyalar oladigan Frantsiya ham. Shunday ekan, Ukraina mahsulotlari Yevropa supermarketlari peshtaxtalaridan koʻp joy olishi dargumon.
Hozircha yuzaga kelishi mumkin boʻlgan cheklovlarning aniq roʻyxati yoʻq, ammo Kiyevda ular Bryussel tomonidan deklaratsiya qilinayotgan toʻlaqonli aʼzolik mantiqiga zid ekanligini maʼlum qilishdi. Biroq Kiyev rasmiylaridan hech kim alohida soʻrab oʻtirmaydi. Berganini oling, boshqasi boʻlmaydi.
Yevrokomissiya allaqachon YEIning 2028-2034 yillarga moʻljallangan yangi yetti yillik byudjetini tayyorlayotganini ham unutmaslik kerak. Va Kiyev uchun xarajatlar moddasida kamtargina 100 milliard yevro miqdoridagi mablagʻ koʻrsatilgan. Ukrainani YEI aʼzosi sifatida moliyalashtirish haqida umuman gap ketayotgani yoʻq. Aksincha, YEIning bir qator davlatlari byudjet xarajatlarini qisqartirishni talab qilmoqda.
Shunday ekan, YEIga intizorlik bilan kutilgan aʼzolik Ukrainaga uning fuqarolari va xonavayron boʻlgan Kiyev hukumati umid qilayotgan narsani olib kelishi dargumon.