Bu tropik oroldagi qadrli «boqiy qor» butunlay yoʻq boʻlib ketish arafasida turibdi
Iqlim oʻzgarishi Papuaning ham ilmiy ahamiyatga, ham maʼnaviy qadriyatga ega boʻlgan qorli choʻqqilarini oʻzgartirmoqda.
Bu tropik oroldagi qadrli «boqiy qor» butunlay yoʻqolish arafasida turibdi
Papuaning Sudirman tizmasida faqat kichik qor qoldiqlari qolgan
Papua togʻlari ekvatorga yaqin joylashgan boʻlsa-da, asrlar davomida ularning choʻqqilari «boqiy qor» bilan qoplangan edi.
Dunyodagi ikkinchi eng katta orolda, Avstraliyadan sal shimolda joylashgan ushbu Indoneziya hududidagi choʻqqilar olimlarga Yerning iqlim oʻtmishi haqida cheksiz maʼlumotlar berdi.
Koʻpgina papualiklar uchun ular maʼnaviy olamning markazi hamdir — xuddi bir faol taʼriflaganidek, Makka yoki Vatikan kabi.
Ammo hozir qorning deyarli hammasi yoʻq boʻlib ketdi.
Yuz yil oldin Sudirman tizmasining 300 km (190 mil) masofasidagi toʻrtta asosiy choʻqqisining barchasida qor va doimiy muzliklar bor edi.
Bugungi kunda faqat Punchak-Djaya (shuningdek, Karstens piramidasi deb ham ataladi) atrofidagi kichik hududlardagina qor qolgan. Ular ham bir-ikki yil ichida butunlay yoʻq boʻlib ketishi kutilmoqda.
Choʻqqi atrofidagi muzliklar maydoni XIX asrdagi qariyb 1900 gektardan (4700 akr) hozirda taxminan 16 gektargacha (40 akr) qisqarib ketdi. Deyarli butun boshli muzliklar bir inson umri davomida yoʻqolib ketdi.
«Bunda juda katta adolatsizlik bor», deydi chexiyalik muzlikshunos ekolog Mari Shabachka. U oʻtgan yilning mart oyida Papuaning «boqiy qorlarini» oʻrgangan oxirgi olimlardan biri boʻlish maqsadida Punchak-Djayaga borgan edi.
Uning aytishicha, Papuaning tropik muzliklari oʻziga xosdir, chunki ular boshqa muzlik tizimlaridan minglab kilometr uzoqlikda ajralib qolgan. Papua And va Himolay togʻlari oraligʻidagi «oxirgi qolgan tropik muzlikni» oʻz ichiga oladi.
Punchak-Djaya yonbagʻirlaridan burgʻilab olingan muz namunalari iqlim tarixining solnomasini saqlaydi.
Olimlar ulardan mintaqadagi atmosfera sharoitlarini oʻrganish va orolni oʻrab turgan sayyoraning eng issiq okean suvlari — tropik Tinch okeani va Gʻarbiy Tinch okeani iliq havzasidagi oʻzgarishlarni tushunish uchun foydalanishlari mumkin.
Biroq, bu arxiv olimlar uni toʻliq oʻrganishga ulgurmaslaridan oldin yoʻqolib bormoqda.
Shabachkaning taʼkidlashicha, Papua muzliklarining chekinishiga butun dunyodagi muzlarga taʼsir qilayotgan oʻsha kuchlar sabab boʻlmoqda: koʻmir, neft va gaz kabi qazib olinadigan yoqilgʻilarning yoqilishi natijasida inson faoliyati tufayli isib borayotgan atmosfera.
Harorat koʻtarilgani sayin, muzlash nuqtasi togʻlarning yanada yuqori qismiga suriladi, shuning uchun ilgari muntazam ravishda qor yoqqan joylarda ham yogʻingarchilik qor emas, balki koʻproq yomgʻir shaklida tushadi.
El-Nino hodisalari bu jarayonni tezlashtirishi mumkin, bulut qoplami, qor yogʻishi va togʻ topografiyasi kabi mahalliy omillar esa uning qanchalik tez sodir boʻlishiga taʼsir qiladi.
Papua togʻlari ekvatordan atigi 450 km (280 mil) janubda joylashgan boʻlib, u yerda «doimiy muz faqat juda baland balandliklarda va tor iqlim sharoitlaridagina saqlanib qolishi mumkin», deydi Shabachka.
Uning qoʻshimcha qilishicha, haroratning hatto bir oz koʻtarilishi, muzlash nuqtasining yuqorilashi yoki qorning yomgʻirga aylanishi muzlikning umuman omon qolishini hal qilishi mumkin.
Muzliklarning chekinishi Yerning uzoq vaqt davomida isib borayotganini koʻrsatadi — va ularning yoʻqolishi «ham biologik yashash muhitini, ham madaniy jihatdan muhim boʻlgan landshaftning bir qismini yoʻq qiladi».
Punchak-Djayadan namunalar yigʻayotgan holatda tasvirlangan Shabachkaning aytishicha, Papuaning yoʻqolib borayotgan muzliklari boshqa muzlik tizimlaridan juda uzoqda joylashgani bilan noyobdir
Kamida beshta mahalliy tub aholi guruhi uzoq vaqtdan beri Punchak-Djaya bilan mustahkam maʼnaviy aloqada boʻlib kelgan.
Moni xalqi uni Mbainggela deb ataydi va ajdodlarining ruhi togʻni qoʻriqlab turishiga ishonadi. Amungme xalqi uchun bu tizma Nemangkavi yoki «Oq kamon oʻqi» sifatida mashhur.
«Ota-onalar va bobo-buvilar farzandlarining qalbi Oq kamon oʻqidek boʻlishini, toʻgʻri yoʻldan hech qachon adashmasligini soʻrab duo qilishardi», deydi Elfrida Natkime ismli yosh amungmelik ayol. «Bu halollik, poklik va axloqiy poklikni anglatadi».
Amungme xalqining anʼanaviy eʼtiqodiga koʻra, Nemangkavi odamlar qanday yashashi kerakligini ifodalaydi.
Amungmelik ekolog faol Adolfina Kum bu choʻqqi oʻz xalqi uchun qanchalik muhimligini va muzlar erishi bilan anʼanalar va madaniy asoslar parchalanib ketish xavfi ostida ekanini taʼkidlaydi.
«Agar Makka vayron qilinsa, musulmonlar oʻzlarini qanday his qilishardi? Agar Rim yoki Vatikan vayron qilinsa, katoliklar oʻzlarini qanday his qilishardi?» deb soʻraydi u. «Amungme xalqi uchun Nemangkavi vayron boʻlayotganda xuddi shunday tuygʻu paydo boʻladi».
Togʻ Moni qabilasidan boʻlgan Yustinus kabi tub aholi vakillari uchun ulkan maʼnaviy ahamiyatga ega
Koʻpgina mahalliy papualiklar uchun muzlikning yoʻqolishi alohida ajralib qolgan hodisa emas.
Ulkan mis va oltin konlarining kashf etilishi XX asrda mintaqani oʻzgartirib yubordi va qazib oluvchi sanoat loyihalari landshaftning ayrim qismlarini qayta shakllantirdi.
Butun boshli togʻ tizmalari qazib tashlandi, yoʻllar, sanoat infratuzilmasi va aholi punktlari atrofdagi vodiylarni oʻzgartirib yubordi.
Papualiklarning aytishicha, bu rivojlanish ish oʻrinlari, yoʻllar, taʼlim va iqtisodiy imkoniyatlar olib keldi, ammo shu bilan birga ekologik zarar va oʻnlab yillar davom etgan ijtimoiy nizolarga ham sabab boʻldi. Konchilik kengayishi bilan baʼzilar oʻz ajdodlari yerlaridan mahrum boʻlishdi.
«Har safar togʻlarni koʻrganimda hayratlanaman, lekin shu bilan birga qaygʻuni ham his qilaman», deydi Elfrida Natkime. «Kompaniya kelganidan beri men talon-torojlikni koʻrdim. Ammo bu rivojlanish koʻplab odamlarni tirikchilik manbai bilan ham taʼminladi».
Mahalliy jamoalar oʻzlarining muqaddas landshaftlari oʻzgarayotganini kuzatar ekan, olimlar va tadqiqotchilar qolgan narsalarni yozib olishga shoshilmoqdalar.
Dronlar va uch oʻlchamli xaritalash usullaridan foydalangan holda, daniyalik tadqiqotchi Klaus Tyumann va uning jamoasi qolgan muzliklarning batafsil modelini yaratdilar.
Uning aytishicha, 2000 yillarning boshidan 2025 yilgacha muzlik maydoni 95 foizga qisqargan. «Deyarli hech qanday muz qolmadi. Bu haqiqat».
Tyumannning taʼkidlashicha, muzliklar iqlim oʻzgarishining «hayratlanarli darajada kuchli» koʻrsatkichlaridir.
«Odamlar “boqiy” deb taʼriflangan narsaning yoʻqolib borayotganini eshitganda, bu ularda kuchli reaktsiya uygʻotadi», deb tushuntiradi u.
Adolfina Kum muqaddas togʻlar, oʻrmonlar yoki ajdodlar makonlariga zarar yetkazilganda, jamoalar «muhim kuch manbaini yoʻqotadi» deb hisoblaydi.
«Men buni koʻpincha daraxtning ildizini sugʻurib olish bilan qiyoslayman. Ildizlar olib tashlangach, daraxt oʻz poydevorini yoʻqotadi».