«Biz uchun bu ikkinchi uy». Oʻzbekistondagi yagona Imo-ishora va mimika teatri qanday ishlaydi

«Biz uchun bu ikkinchi uy». Oʻzbekistondagi yagona Imo-ishora va mimika teatri qanday ishlaydi

Oʻzbekiston Imo-ishora va mimika teatrida — mamlakatdagi yagona shunday jamoada — truppaning oʻzi yozgan pyesa asosida sahnalashtirilgan «Koʻz yoshlari» spektaklining repetitsiyasi boʻlib oʻtmoqda. Sahna asar 21–27 sentyabr kunlari boʻlib oʻtadigan Xalqaro karlar haftaligiga tayyorlanmoqda.

Aktyorlar spektakldagi eng hissiyotli yakuniy sahna ustida ishlashmoqda. Bosh qahramon Asad uzoq ayriliqdan keyin oilasi bilan qayta koʻrishadi. Imo-ishora tilida ilgari uning Oygul bilan turmush qurishiga toʻsqinlik qilgan xolasiga murojaat qilar ekan, yigit uning xato qilganini, endi u sevgani bilan birga va baxtli ekanini tushuntiradi.

Rejissyor Oleg Oshchepkov repetitsiyani toʻxtatib, kerakli harakatni koʻrsatadi va takrorlashni soʻraydi. Sahna ishtirokchilari boshlangʻich pozitsiyalariga qaytib, oʻz navbatlarini kutgan holda sheriklarining imo-ishoralari va mimikasini kuzatishadi.

Ularning yonida imo-ishora tili tarjimoni Kamila Yakubjanova turibdi. U spektakllarni tayyorlashda yordam beradi, bizning uchrashuvimiz davomida esa savol va javoblarni tarjima qilib, aktyorlar bilan muloqot oʻrnatishga koʻmaklashadi — truppada kar va eshitishi zaif insonlar ishlaydi.

1973 yilda Oʻzbekiston karlar jamiyati qoshida Respublika madaniyat saroyi ochilgan. Yaqin atrofda sport majmuasi, yotoqxona va jamiyat aʼzolari uchun turar joy binolari joylashgan boʻlib, shu sababli Olmazor tumanining ushbu qismi «karlar shaharchasi» deb atalardi.

Koʻp yillar davomida saroy toshkentlik kar va eshitishi zaif insonlar uchun intilish markazi boʻlib keldi — bu yerga spektakllar, kontsertlar va kinoseanslarga kelishardi. 2001 yilda u Karlar va koʻr-karlar madaniyat markaziga aylantirildi. Bugungi kunda uning qoshida Oʻzbekiston karlar jamiyati Markaziy rayosati tomonidan tashkil etilgan Imo-ishora va mimika teatri faoliyat koʻrsatmoqda. Bu mamlakatda imo-ishora tilida namoyish etadigan yagona jamoadir.

Teatr Qorasaroy koʻchasidagi koʻzga tashlanmaydigan ikki qavatli binoda joylashgan. Ichkarida — 400 tomoshabinga moʻljallangan keng zal, raqs studiyasi, kutubxona, liboslar xonasi va dekoratsiyalar tayyorlash ustaxonasi bor. Foye devorlarida jamoa tarixini aks ettiruvchi turli yillardagi spektakllar va gastrollardan olingan fotosuratlar osilgan.

Direktor oʻrinbosari Oleg Oshchepkov deyarli butun hayotini teatr bilan bogʻlagan. Uning eshitishi zaif va u ogʻzaki nutqni egallagan. U ushbu sahnaga ilk bor 1991 yilda, hali maktab oʻquvchisi boʻlgan kezlarida — kar va eshitishi zaif bolalar uchun 102-sonli ixtisoslashtirilgan maktab-internatning raqs jamoasi tarkibida chiqqan.

«Menga sahnaga chiqish, rolga kirishish va his-tuygʻularni imo-ishora hamda mimika orqali yetkazish yoqardi. Ayniqsa, zalning reaktsiyasi ruhlantirardi: tomoshabinlar tabassum qilishar, kulishar, qarsak chalishardi va men chiqishimiz ularda jonli aks-sado uygʻotayotganini koʻrardim. Oʻshanda hayotimni sahna bilan bogʻlashni xohlashimni tushunganman», — deb eslaydi Oshchepkov.

Maktabdan keyin u Toshkent estrada va tsirk kollejiga oʻqishga kirdi, soʻngra Oʻzbekiston davlat sanʼat va madaniyat institutida tahsilni davom ettirdi. Diplom olgach, Oleg Oshchepkov qadrdon teatriga aktyor boʻlib qaytdi. Sahnadagi 25 yillik faoliyatidan soʻng u direktor oʻrinbosari lavozimini egalladi.

Oleg Oshchepkov.

Bugungi kunda Oshchepkov spektakllar va raqs raqamlarini sahnalashtiradi, musiqa tanlaydi, chiroq va liboslar tayyorlanishini nazorat qiladi. Zarurat tugʻilganda u spektakllarda oʻzi ham ishtirok etadi, garchi oxirgi paytlarda rollarni boshqa artistlarga berib, sahna ortida qolishni afzal koʻrayotgan boʻlsa-da. Rejissyor bunday keng koʻlamli vazifalarni teatr shtati kichikligi va byudjeti cheklangani bilan izohlaydi.

«Bizda aktyorlar ham sahnada, ham sahna ortida ishlashadi. Teatrning alohida texnik jamoasi yoʻq, shuning uchun vazifalarni oʻzaro taqsimlaymiz: baʼzilar rol ijro etayotganda, boshqalari pardani boshqaradi, dekoratsiyalarni suradi va chiroqni nazorat qiladi. Hamma bir-biriga yordam berishi kerak», — deb tushuntiradi Oshchepkov.

Truppa repetitsiyaga kechki soat olti-yettidan keyin yigʻiladi. Premyera yaqinlashganda, spektaklda band boʻlgan aktyorlar teatrda kechgacha qolishadi — sahna asarni bir necha bor takrorlab koʻrishadi, liboslar, rekvizitlar, chiroq va ovoz bezaklarini tekshirishadi. Odamlarni nafaqat ish, balki boʻsh vaqtlarini ham shu devorlar orasida birga oʻtkazishlari birlashtiradi.

«Baʼzan yarim tungacha qolib ketishimiz mumkin — gaplashamiz, fikr almashamiz, oʻyinlar oʻynaymiz va bir-birimizni har tomonlama qoʻllab-quvvatlaymiz. Bu yerda ruhan yaqin insonlar yigʻilgan. Biz uchun bu ikkinchi uy», — deydi Oleg Oshchepkov.

Teatr yiliga bitta yangi spektakl taqdim etishga harakat qiladi. Tayyorgarlik bir necha oy davom etadi va gʻoyani muhokama qilishdan boshlanadi — bunga biror film, kitob yoki hayotiy voqea turtki boʻlishi mumkin. Oleg Oshchepkov truppa bilan birgalikda sahnalarni, qahramonlarning xarakterini oʻylab chiqadi va rollarni taqsimlaydi.

Soʻngra jamoa stsenariyni imo-ishora tili tarjimoni Kamila Yakubjanova bilan birga tahlil qiladi. Replikalarni imo-ishora tiliga soʻzma-soʻz tarjima qilish imkonsiz — bir xil ishora turli maʼnolarni anglatishi mumkin va tanlov kontekstga bogʻliq. Shuning uchun Oshchepkov va Yakubjanova avval har bir replikaning maʼnosini aniqlab olishadi, keyin esa aniq imo-ishora ifodalarini tanlab, ularni aktyorlarga tushuntirishadi. Repetitsiyalarda nafaqat imo-ishoralar, balki mimika, plastika va qahramonlarning oʻzaro munosabatlari ham ishlab chiqiladi.

Parallel ravishda eshitadigan tomoshabinlar uchun ovozlashtirish tayyorlanadi. Ilgari replikalar oldindan yozib olinardi, ammo fonogramma hatto kichik kechikish yoki pauza tufayli ham spektakl tempidan chiqib ketishi mumkin edi. Shuning uchun endi tarjimon matnni sahnadagi aktyorlarga moslashib, jonli tarzda talaffuz qiladi.

Jamoa musiqa va raqs raqamlarini alohida mashq qiladi. Musiqa kuchli baslar bilan qoʻyiladi — shunda kar va eshitishi zaif artistlar hamda tomoshabinlar ritmni tebranish (vibratsiya) orqali his qilishadi. Sahnaga oʻz vaqtida chiqish va taktga tushish uchun video-yordamchilardan foydalaniladi: agar ilgari xoreograf birinchi qatorlardan turib sanab turgan boʻlsa, endi uning harakatlari sahna oldidagi monitorlarga uzatiladi.

Soʻnggi besh yil ichida repertuarda «Oʻzbekiston oilaviy anʼanalari», «Inson qidirilmoqda», «Uch oʻzbek ayoli yulduzlar bilan uchrashadi», «21-asr: Zolushka va kavkazlik qaroqchilar» komediyalari, shuningdek, aktyorlardan oʻzgacha hissiy teranlikni talab qilgan ilk «Koʻz yoshlari» dramasi paydo boʻldi. Imo-ishora va mimika orqali ular qahramonlarning murakkab kechinmalarini — ogʻriq, xavotir va ichki shubhalarni yetkazib berishlari kerak edi.

Yiliga teatr oʻrtacha toʻrt-beshta katta spektakl namoyish etadi — davlat bayramlari va Xalqaro karlar haftaligiga bagʻishlab. Baʼzan artistlar markazning keksa tashrif buyuruvchilari uchun kichik dasturlar tayyorlashadi. Har bir sahna asar atigi bir necha marta koʻrsatiladi: tarkib oʻzgarishi sababli eski repertuarni qayta tiklash qiyin — rollarni qayta taqsimlash va yangidan oʻrganishga toʻgʻri keladi.

2021 yilda teatr ilk bor Moskvadagi «Imo-ishora hududi» festivalida ishtirok etib, unda «Oʻzbekiston oilaviy anʼanalari» komediyasini, shuningdek, milliy va zamonaviy raqslar dasturini taqdim etdi. Jamoa birinchi oʻrinni egalladi. Keyinchalik artistlar Moskva, Lipetsk va Sankt-Peterburg shaharlaridagi festivallarda muvaffaqiyatli ishtirok etishdi. 2024 yilda esa, Oʻzbekiston karlar jamiyatining 95 yilligi munosabati bilan truppa mamlakatning barcha hududlari boʻylab keng koʻlamli turga yoʻl oldi.

«Oʻzbekiston oilaviy anʼanalari» spektakli. Teatr arxividan.

Doimiy truppada 15 kishi bor. Hammada ham professional aktyorlik maʼlumoti yoʻq: kimdir shtatda yarim stavkada ishlaydi, kimdir koʻngilli boʻlib kelgan, koʻpchilik esa sahnani asosiy ishi bilan birgalikda olib boradi.

Har kimning sahnaga kelish yoʻli turlicha. Aleksandra Krivousova 2003 yilda, 12 yoshida, pensionerlar uchrashuviga qatnaydigan keksa kar qoʻshnisi bilan birga teatrga ilk bor kelgan. Markazda muloqot qilish va vaqtni birga oʻtkazish uchun qanchalik koʻp odam yigʻilishi uni hayratda qoldirgan.

Aleksandra Krivousova. Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Keyinchalik Aleksandra kar va eshitishi zaif bolalar uchun 102-sonli ixtisoslashtirilgan maktab-internatda Oleg Oshchepkovning raqs toʻgaragiga yozildi. Uning oʻquvchilarni teatrga taklif qilayotganini bilib, oʻzini sinab koʻrishga qaror qildi.

Uning katta sahnadagi debyuti 13 yoshida boʻlib oʻtdi — qiz Filipp Kirkorov repertuaridagi qoʻshiq matnini imo-ishora tiliga oʻgirib, joʻshqin raqs ijro etdi. Aleksandraning eslashicha, sahnaga chiqishdan oldin yuragi juda tez urgan, ammo sahnada hayajon gʻoyib boʻlgan. Zal qizni qarsaklar bilan kuzatib qoʻygan va oʻshandan beri u tomoshabinlar huzuriga qayta-qayta chiqishni orzu qilgan.

Imo-ishora va mimika teatrida Aleksandra Krivousovaning faoliyati raqs raqamlaridan boshlandi. Spektakllarda u keyinroq rol oʻynay boshladi. 35 yoshli aktrisaning sohaviy maʼlumoti yoʻq — rollarni oʻzlashtirish va oʻrganishda unga Oleg Oshchepkov va repetitsiyalarda kuzatgan truppadosh hamkasblari yordam berishgan.

Aleksandra koʻpincha komediyalarda oʻynaydi. Eng sevimli ishlaridan biri «Uch oʻzbek ayoli yulduzlar bilan uchrashadi» spektakli boʻldi. U qishloqdan kelib, mashhurlarni ilk bor yaqindan koʻrgan uch dugonadan birini oʻynadi. «Koʻz yoshlari» dramasida Krivousovaga odatiy boʻlmagan rol — zaharli va hukmron ayol roli nasib etdi. Qahramon xarakterini yaratishda aktrisa shunga oʻxshash qahramonlar ishtirokidagi filmlarni qayta koʻrib chiqdi va ularning mimikasi, qarashlari va ishoralarini oʻzlashtirdi. Premyeradan keyin Aleksandra tomoshabinlardan taassurotlarini soʻradi. Uning qahramoni kuchli gʻazab uygʻotganini eshitib, u obraz muvaffaqiyatli chiqqanini tushundi, garchi bu qahramon uning oʻziga butunlay zid boʻlsa-da.

Kundalik hayotda Aleksandra stomatologiya klinikasida farrosh boʻlib ishlaydi — sahnadan topiladigan daromad oʻgʻlini boqish uchun yetarli emas. Klinikada uning teatrga boʻlgan qiziqishini bilishadi va repetitsiyalarga javob berishadi, spektakllarga gullar bilan kelishadi. Krivousova professional aktyorlik maʼlumotini olishni, kasbiy jihatdan rivojlanishni va tomoshabinlarning keng eʼtirofiga sazovor boʻlishni orzu qiladi.

Teatrning yana bir aktyori Abbos Yoʻldoshev truppaga yaqindagina qoʻshildi. Bir necha yil davomida u sahna ortida faoliyat yuritdi: avval chiroqlarni sozlashda yordam berdi, keyin kontsert va spektakllarni videoga oldi. Bu vaqt ichida u jamoa bilan doʻstlashib qoldi, tez-tez chiqishlarga kelib turdi va artistlar bilan suhbatlashish uchun qolardi, garchi oʻzi sahnaga chiqishni rejalashtirmagan boʻlsa-da.

«Koʻz yoshlari» dramasini tayyorlash jarayonida jamoa aktyorlar yetishmovchiligiga duch keldi va rollardan biri Abbosga taklif qilindi. Avvaliga u tanishlarning muhokamasidan choʻchib rad etdi, ammo bir oz vaqt oʻtgach, baribir oʻzini sinab koʻrishga qaror qildi va repetitsiyaga keldi.

Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Abbos oʻzbekzabon oilada ulgʻaygani sababli, stsenariyni rus tilida oʻqish unga oson boʻlmadi. Tarjimon Kamila Yakubjanova u bilan sahnalarni imo-ishora tilida tahlil qildi, u esa tushuntirishlarni telefonga tasvirga olib, replikalar va harakatlar ketma-ketligini eslab qolish uchun uyda videolarni qayta-qayta koʻrdi. Avvaliga unga sheriklari bilan muloqot qilish ham qiyin boʻldi, ammo truppa uni qoʻllab-quvvatladi va oʻziga ishonishiga yordam berdi. Vaqt oʻtishi bilan Abbos rolga koʻnikib qoldi va sahnada oʻzini butunlay erkin tuta boshladi.

Yoʻldoshevning aktyorlik debyuti shu yilning may oyida boʻlib oʻtdi. U ota-onasining fikriga qarshi oʻlaroq, Oygul ismli qizga boʻlgan muhabbati uchun kurashishga tayyor boʻlgan, oʻziga ishongan, badavlat oiladan chiqqan odobli yigit — Asad rolini oʻynadi. Spektakldan keyin tomoshabinlar Abbos bilan suratga tushish uchun yaqinlashishdi, tanishlari esa unga spektakldan parchalar aks etgan videolarni yuborishdi. U bunday eʼtibor u uchun gʻayrioddiy boʻlganini tan oladi.

Teatrdan tashqari vaqtda Abbos taksichilik qiladi va ish grafigini repetitsiyalarga moslashtira oladi. Hozircha professional aktyor boʻlishni rejalashtirmayapti. U teatrga birinchi navbatda muloqot uchun kelganini — va bu yerda oʻzini erkin his qiladigan, yangi soʻzlarni oʻrganadigan va ilgari hech qachon qilmagan narsalarni sinab koʻradigan insonlarni topganini tan oladi.

Hozircha Imo-ishora va mimika teatri haqida hatto Toshkentda ham kamchilik biladi. Uning asosiy auditoriyasi hamon kar va eshitishi zaif insonlar hamjamiyati boʻlib qolmoqda. Soʻnggi yillarda jamoa teatr va uning aktyorlari haqida imkon qadar koʻproq odam bilishi uchun eshitadigan tomoshabinlarni ham jalb qilishga harakat qilmoqda.

Spektakl chiptasi odatda 30 ming soʻm atrofida turadi. Teatrda doimiy auditoriyaning imkoniyatlarini hisobga olgan holda chipta narxini hamyonbop saqlashga harakat qilishadi. 27 sentyabrda Xalqaro karlar haftaligiga bagʻishlab oʻtkazilgan namoyish esa barcha uchun bepul qilindi.

Biroq chiptalardan tushadigan daromad teatrni taʼminlash uchun yetarli emas. Ishlab topilgan mablagʻning bir qismi yana spektakllarga yoʻnaltiriladi: materiallar sotib olinadi, liboslar tikiladi va dekoratsiyalar yaratiladi. Qolgan pullar tomoshabinlarga sovgʻalar berish va xayriya aktsiyalarini oʻtkazishga sarflanadi.

Mablagʻ yetishmovchiligi repertuarda ham aks etadi: uni kengaytirish uchun pul kerak, u esa yetarli emas. Shu sababli teatr odatda yiliga bitta spektakl chiqaradi va uni bir necha bor namoyish etadi. Aktyorlar tarkibi tez-tez oʻzgarib turishi sababli eski spektakllarni sahnaga qaytarishning imkoni boʻlmayapti.

Moliyalashtirishning yetishmasligi chiqishlar geografiyasini ham cheklab qoʻyadi. Truppa xalqaro festivallarga takliflar oladi, ammo ulardan hamisha ham foydalana olmaydi. Yaqinda jamoa Qozogʻistonga borishdan voz kechishga majbur boʻldi, chunki yoʻl va yashash xarajatlarini artistlar oʻzlari toʻlashlari kerak edi. Mablagʻ yetishmasligi sababli Oʻzbekiston boʻylab gastrollar ham muntazam ravishda tashkil etilmayapti, vaholanki hududlar aholisi ularning chiqishlarini juda intizorlik bilan kutishadi.

«Biz oʻz sahnamizda tez-tez chiqish qilishni, yangi spektakllar qoʻyishni va xorijiy festivallarda ishtirok etishni xohlaymiz. Buning uchun teatrga barqaror maoshlar, qoʻshimcha xodimlar hamda liboslar, dekoratsiyalar va safarlar uchun mablagʻ zarur. Vaqt oʻtishi bilan bizda kerakli imkoniyatlar paydo boʻladi deb umid qilamiz. Oʻshanda teatr rivojlanishi mumkin, spektakllarimizni esa nafaqat yurtimizda, balki xorijda ham tomoshabinlar koʻrishadi», — deydi Oleg Oshchepkov.