"Biz istagan oxirgi narsa - bu elektr energiyasi tanqisligi." Franklin Templeton tarif islohoti haqida
Marius Danning fikricha, iqtisodiy o'sish, raqamlashtirish va sun'iy intellektning rivojlanishi O'zbekistonda elektr energiyasiga bo'lgan talabni keskin oshiradi. Tariflarni liberallashtirish, RABni to'liq joriy etish va qonunchilik islohotlarini tezlashtirish ishlab chiqarish va tarmoqlarga o'z vaqtida investitsiya kiritish uchun juda muhimdir.
"Biz istagan oxirgi narsa - bu elektr energiyasi tanqisligi." Franklin Templeton tarif islohoti haqida
O'zbekiston energetika sektoriga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun elektr energiyasi tariflarini liberallashtirishni davom ettirish, RAB qoidalarini to'liq amalga oshirish va aniqroq qonunchilik bazasini yaratish zarur. Bu haqda Templeton Global Investments kompaniyasining Markaziy Osiyo bo'yicha bosh direktori Marius Dan 24-avgust kuni Toshkentda bo'lib o'tgan Ipak yo'li moliya va texnologiyalar forumida ma'lum qildi, deb xabar beradi Gazeta.
Franklin Templeton O'zbekiston Milliy investitsiya jamg'armasini (UzNIF) boshqaradi.
Danning so'zlariga ko'ra, sun'iy intellektning rivojlanishi, raqamli iqtisodiyot va aholining o'sishi energetika infratuzilmasiga yukni oshiradi.
"Oxir-oqibat, bularning barchasi elektr energiyasi bilan ishlaydi." "Biz, Milliy investitsiya jamg'armasi sifatida, energetika sohasidagi aktivlarga egamiz va kompaniyalarimiz ushbu qiyinchiliklarga tayyor bo'lishini ta'minlashga intilamiz. Bu tarqatish tarmoqlari, ishlab chiqarish, uzatish va transport infratuzilmasiga katta miqdordagi kapital qo'yilmalarni o'z ichiga oladi", deb ta'kidladi Marius Dan.
U shuningdek, fondning maqsadlaridan biri portfel kompaniyalarini ushbu investitsiyalarni moliyalashtirish uchun xalqaro bozorlarda mablag' jalb qilishga tayyorlash ekanligini qo'shimcha qildi.
Bunga erishish uchun, Franklin Templeton vakili ta'kidlaganidek, energetika sektorini tartibga solishda islohotlar zarur.
"Biz elektr energiyasi narxlarini liberallashtirish va taqsimlash va uzatish tarmoqlari uchun tartibga solingan aktivlar bazasini [RAB] tartibga solish metodologiyasini to'liq joriy etish haqida gapiryapmiz, toki bu kompaniyalar tarmoqqa investitsiyalarni davom ettirish uchun yetarli rag'batga ega bo'lsin", deb tushuntirdi Marius Dan.
U iqtisodiy o'sish, aholining o'sishi va mamlakatning raqamlashtirilishi davom etayotgani fonida investitsiyalarga ehtiyoj ortib borayotganini ta'kidladi.
Muhokama davomida moderator kapital qo'yilmalarni bir vaqtning o'zida ko'paytirish, tariflarni isloh qilish va tartibga solish tizimini o'zgartirish zarurligini hisobga olgan holda, energetika tizimi o'sib borayotgan talabga moslasha oladimi, deb so'radi.
"Hali ko'p ish qilinishi kerak va ko'p narsa hukumatning ushbu kompaniyalar uchun rag'batlantiruvchi omillarni yaratadigan tegishli qonunchilik bazasini qabul qilishni tezlashtirishga tayyorligiga ham bog'liq", deb javob berdi Marius Dan.
Uning so'zlariga ko'ra, so'nggi yillarda energetika sektoriga xususiy kapital allaqachon elektr energiyasini sotib olish shartnomalari (PPA) orqali jalb qilingan, ammo davlatga qarashli energetika kompaniyalari ham o'zlarining investitsiya jozibadorligini va moliyalashtirishni jalb qilish qobiliyatini yaxshilashlari kerak.
"Bu yil, ayniqsa RAB mexanizmining dastlabki joriy etilishi bilan, qadamlar qo'yildi, ammo bu yil oxiriga kelib ancha aniqlik paydo bo'lishi kerak - hech bo'lmaganda, biz fonddan aynan shuni umid qilamiz. Chunki bu kompaniyalar o'sib borayotgan talabni o'z vaqtida qondirish uchun tarmoqqa qancha kapital jalb qilishi va keyin investitsiya qilishi mumkinligini aniqlaydi", dedi u.
"Biz istagan oxirgi narsa - elektr energiyasi tanqisligi yoki uzatish va taqsimlash bilan bog'liq muammolarga duch kelish", deb xulosa qildi Marius Dan.
Energetika sohasida O'zNIF beshta kompaniyada ulushga egalik qiladi: "O'zbekgidroenergo"da 40%, "O'zbekiston milliy elektr tarmoqlari"da 40%, "Mintaqaviy elektr tarmoqlari"da 40%, "Issiqlik elektr stansiyalari"da 25% va "Hududgazta'minot"da 40%.
May oyida O'zbekiston Iqtisodiyot va moliya vazirligi elektr energiyasi va gaz tariflarini hisoblash uchun tartibga solinadigan aktivlar bazasi (RAB) metodologiyasini joriy etish rejalarini e'lon qildi. Ushbu tizim tariflar nafaqat kompaniyaning joriy xarajatlariga, balki uning tartibga solinadigan aktivlari - tarmoqlar, uskunalar, podstansiyalar, gaz quvurlari va xizmat ko'rsatish uchun zarur bo'lgan boshqa mulk qiymatiga ham asoslanib hisoblanishini nazarda tutadi.
Yangi metodologiya joriy etilgandan so'ng, elektr energiyasi ishlab chiqarish narxi taxminan 9% ga, uzatish xizmatlari 30% ga, elektr energiyasini taqsimlash taxminan 10% ga va tabiiy gazni taqsimlash taxminan 23% ga oshishi prognoz qilinmoqda. Bu prognozlar to'g'ridan-to'g'ri uy xo'jaliklari uchun tariflarga emas, balki zanjirdagi alohida bo'g'inlarning xarajatlariga ham tegishli.
Elektr energiyasi va tabiiy gaz ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash xarajatlarining oxirgi iste'molchilar uchun belgilangan tariflardan oshib ketadigan qismi davlat byudjeti tomonidan qoplanishi rejalashtirilgan.
Mintaqaviy elektr tarmoqlarini boshqarishni o'z zimmasiga olgan kompaniya uchun RABni tartibga solish tarif modeli orqali investitsiyalarni qoplash mexanizmiga aylanishi mumkin. Amalda, bu boshqaruv kompaniyasining tarmoqni ta'mirlash, yangi transformatorlar, o'lchashni raqamlashtirish, yo'qotishlarni kamaytirish va ta'minot ishonchliligini oshirishga investitsiyalari, agar tartibga soluvchi ularni asosli va samarali deb hisoblasa, tartibga solinadigan aktivlar bazasiga kiritilishi mumkinligini anglatadi. Bu holda, kompaniya, masalan, WACC orqali belgilangan daromad stavkasiga ega bo'lish huquqiga ega, bu Iqtisodiyot va Moliya vazirligi parametrlarida korxonaga qarab soliqlardan keyin 14-16% miqdorida belgilangan.
Boston Consulting Group (BCG) xalqaro konsalting firmasining boshqaruvchi direktori va hamkori Igor Alekseev 2025-yil oktyabr oyida RAB metodologiyasiga asoslangan tariflarni joriy etish 2027-2028 yillarga mo'ljallanganligini ma'lum qildi.