«Biz dahshatli voqeani kutib oʻtirmasligimiz kerak». Tanzila Narbayeva — bolalarni zoʻravonlikdan himoya qilish haqida

«Biz mudhish voqeani kutib oʻtirmasligimiz kerak». Tanzila Narbayeva — bolalarni zoʻravonlikdan himoya qilish haqida

Oliy Majlis Senati Raisi Tanzila Narbayeva davlat organlarini bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlari yuz berganda faqatgina shov-shuvli voqealarga munosabat bildirish bilan cheklanib qolmay, qonunchilikning qoʻllanilishi va bunday jinoyatlarga yoʻl qoʻyayotgan sabablarni tizimli ravishda oʻrganishga chaqirdi.

U bu haqda 2 oktyabr kuni bolalarni zoʻravonlikdan himoya qilishni kuchaytirish toʻgʻrisidagi qonun muhokamasi chogʻida gapirdi.

Adliya vazirligi vakiliga yuzlanar ekan, Tanzila Narbayeva adliya organlari muammoga faqat shov-shuvli hodisalardan keyin qoʻshilmasdan, qonunchilik amaliyotda qanchalik ishlayotganini doimiy ravishda tahlil qilib borishi kerakligini taʼkidladi.

«Biz har safar qandaydir voqea sodir boʻlishini kutib oʻtirmasligimiz, shundan keyingina munosabat bildirib, oʻz pozitsiyamizni namoyish etmasligimiz kerak. Adliya organlarining vazifasi — qonunchilik amaliyotda qanday qoʻllanilayotganini doimiy ravishda tahlil qilib borishdir», — dedi u.

Uning soʻzlariga koʻra, Adliya vazirligi bolalar va ularning qonuniy vakillarining yuridik yordamdan foydalanish imkoniyatini taʼminlashi, himoya soʻrab murojaat qilish tartibini tushuntirishi va zarur hujjatlarni tayyorlashda koʻmaklashishi lozim.

U bolalar bilan bevosita ishlaydigan oʻqituvchilar, bolalar muassasalari xodimlari va mahalla faollarining huquqiy tayyorgarligiga alohida toʻxtalib oʻtdi.

«Jamoatchilikni jalb qilgan holda, amaliy misollar orqali zoʻravonlik belgilarini qanday aniqlash, bu haqda kimga va qanday xabar berish kerakligi, harakatlar tartibi va bunday holatlarni yashirganlik uchun qanday javobgarlik nazarda tutilganini tushuntirish zarur», — dedi senator.

Senat Raisi jamiyat va davlat organlari faqat tarmoqda fojia haqida maʼlumot paydo boʻlganidan keyingina faol munosabat bildira boshlaydigan vaziyatni notoʻgʻri deb atadi: «Hammamiz kuzatuvchi boʻlib qolib, faqat internetda qandaydir mudhish voqea haqida maʼlumot paydo boʻlganidan keyingina munosabat bildirishni boshlashimiz mutlaqo notoʻgʻri».

Uning soʻzlariga koʻra, bunday holatlarning oldini olish uchun masʼul organlarning vakolatlari allaqachon belgilab qoʻyilgan, biroq joylarda ularning ijrosi bilan bogʻliq muammolar mavjud.

Narbayeva bolani himoya qilish mexanizmining oʻzi qanday ishlayotganiga ham eʼtibor qaratishni topshirdi: zoʻravonlik haqidagi xabarni kim qabul qiladi, u qayerga va qanday muddatlarda yuboriladi hamda voyaga yetmagan shaxsning keyingi xavfsizligi uchun kim javobgar boʻladi.

«Asosiy talab — bolalarning huquqiy himoyasi amaliyotda real ishlashi kerak», — dedi u.

U adliya organlari ishini tadbirlar soni bilan baholamaslik kerakligini taʼkidladi.

«Adliya organlari faoliyati oʻtkazilgan tadbirlar soni bilan emas, balki bartaraf etilgan huquqiy toʻsiqlar soni va bolalarga koʻrsatilgan amaliy yordam natijalari bilan baholanishi kerak».

Senat Raisi chora-tadbirlarning bir qismi ertaroq qabul qilinishi kerak boʻlganini tan oldi.

«Vaziyatga qaraydigan boʻlsak, ushbu qonunni sodir boʻlgan dahshatli voqeadan keyin qabul qilayotganimiz, bu ish ertaroq qilinishi kerak boʻlganidan dalolat beradi. Ehtimol, oʻshanda bunday holatlar yuz bermagan boʻlardi», — deya tan oldi u.

Uning soʻzlariga koʻra, qonun prezident tomonidan imzolanganidan keyin alohida chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqish va adliya tizimining barcha boʻgʻinlarida ishlarni tashkil etish zarur.

Tanzila Narbayeva oʻz nutqining alohida qismini Bosh prokuratura vazifalariga bagʻishladi.

U zoʻravonlik haqidagi xabarlar roʻyxatga olinmaydigan yoki yashiriladigan, tekshiruvlar choʻziladigan yoxud ular boʻyicha asossiz rad javoblari beriladigan holatlarni istisno qilish zarurligini maʼlum qildi.

«Biz amaliyotimizda bunday holatlar umuman boʻlmasligiga erishishimiz kerak», — deya taʼkidladi u.

Uning soʻzlariga koʻra, prokuratura tergovga qadar tekshiruv va tergovning qonuniyligini, dalillarning toʻliq yigʻilishini va bolaning protsessual huquqlariga rioya etilishini qatʼiy nazorat qilishi lozim.

Bunda nafaqat bevosita zoʻravonlik sodir etgan shaxsning harakatlariga baho berilishi kerak.

«Masʼul idoralarning harakatsizligiga yoki ular tomonidan shunday holatlarga yoʻl qoʻygan sharoitlar yaratilganiga huquqiy baho berish zarur».

Narbayeva bolani himoya qilmagan, zoʻravonlik haqidagi xabarni yashirgan yoki oʻz vazifalarini bajarmagan mansabdor shaxslarga nisbatan «juda qattiq choralar» koʻrishni talab qildi.

«Toki boshqalar ham buni bilsin. Bunday holatlarga sharoit yaratib berganlik uchun, bunday masʼuliyatsizlik uchun — buni shunchaki beparvolik deb atash qiyin, bu jinoyat — tegishli shaxslar qonuniy taʼsir choralari nazarda tutilganini bilishlari kerak», — dedi u.

Senat Raisi, shuningdek, har bir shunday holatni oila, maktab, mahalla va davlat organlari ishidagi kamchiliklar nuqtai nazaridan tahlil qilishga chaqirdi.

«Hatto oxirgi holatni ham tahlil qilib, natijalarini jamoatchilikka yetkazish zarur. Bu nima uchun sodir boʻldi? Axir gap faqat ushbu shaxsning kasalligida yoki boshqa biror holatda emas edi-ku. Agar bunday sharoitlar boʻlmaganida, ular yaratilmaganida, bunday voqea sodir boʻlmasligi ham mumkin edi», — deb taʼkidladi Narbayeva.

Uning soʻzlariga koʻra, asosiy talab — bolani himoyasiz qoldirganlarning harakatsizligi uchun ham javobgarlik belgilanishidan iborat.

Narbayeva prokuratura tomonidan nazoratni kuchaytirish vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlmasligi kerakligini qoʻshimcha qildi.

«Bu ish kampaniyachilik tusini olmasligi kerak. Bir voqea sodir boʻlib, hammaning dili ogʻriganda, hamma bir vaqtda munosabat bildiradigan boʻlmasligi kerak», — deya taʼkidladi parlament yuqori palatasi rahbari.

### Bolalar bilan ishlaydiganlarning tibbiy koʻrigi rasmiyatchilik boʻlmasligi kerak

Muhokama davomida senatorlar bolalar bilan ishlaydigan xodimlarni tibbiy va psixiatrik koʻrikdan oʻtkazish masalasini ham koʻtarishdi.

Tanzila Narbayeva tegishli talablarni kuchaytirish haqidagi taklifni qoʻllab-quvvatladi. «Ayniqsa, bolalar bilan ishlanadigan muassasalarda bu qatʼiy majburiy talab boʻlishi kerak», — deb hisoblaydi u.

Uning soʻzlariga koʻra, Sogʻliqni saqlash vazirligi taʼlim tizimi idoralari bilan birgalikda odamlarni bolalar bilan ishlashga qabul qilishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish yondashuvlarini qayta koʻrib chiqishi kerak.

«Tibbiy koʻriklar rasmiyatchilikka aylanib qolmasligi [kerak]. Tekshiruvlar xolisona oʻtkazilishi va tegishli xulosalar berilishi lozim», — dedi Senat rahbari.

U psixiatrik koʻrikdan oʻtish talab etiladigan lavozimlar roʻyxatini, uni oʻtkazish asoslari va tartibini alohida belgilashni taklif qildi. Tegishli takliflar, uning soʻzlariga koʻra, Sogʻliqni saqlash vazirligi va Adliya vazirligi tomonidan birgalikda ishlab chiqilishi kerak.

Shu bilan birga, Senat Raisi muammoni faqatgina tibbiy koʻrik bilan hal qilib boʻlmasligini taʼkidladi.

«Tibbiy koʻrikning oʻzi zoʻravonlikning oldini olishga kafolat bermaydi. Xodimlarni toʻgʻri tanlash, ularning bolalar bilan muloqot qilish koʻnikmalarini baholash va shikoyatlarga tezkorlik bilan munosabat bildirish ham zarur», — deya taʼkidladi u.

Uning soʻzlariga koʻra, muammoni Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Adliya vazirligi va boshqa idoralar ishtirokida kompleks ravishda koʻrib chiqish lozim.

«Hozir koʻrilayotgan qonun doirasida faqat shu choralarni bajaramiz — va shu bilan tamom, degan yondashuv bilan cheklanib boʻlmaydi. Hozir koʻrib turganimiz — bu allaqachon oqibatlardir», — deb taʼkidladi Narbayeva.

U har bir idoraga bola jabrlanguniga qadar bunday holatlarning oldini olish imkonini beradigan choralarni belgilashni soʻradi.

«Har bir vazirlik, idora va tashkilot oʻz oldiga savol qoʻyishi kerak: bunday oqibatlar umuman kelib chiqmasligi uchun nima qilish kerak?» — koʻrsatib oʻtdi parlament yuqori palatasi rahbari.

Eslatib oʻtamiz, senatorlar bolalarni zoʻravonlikdan himoya qilishni kuchaytirish toʻgʻrisidagi qonunni maʼqulladilar. Oʻzgartirishlar 14 yoshga toʻlmagan bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uchun umrbod ozodlikdan mahrum qilish, soʻroqlarni videotasvirga olish, zoʻravonlik uchun javobgarlikka tortilgan shaxslarning bolalar bilan ishlashini cheklash va boshqa oʻzgarishlarni nazarda tutadi. Qonun kuchga kirishi uchun uni prezident imzolashi kerak.

Qonunchilikni qatʼiylashtirish muhokamasi Namangan viloyati Uchqoʻrgʻon tumanidagi davlat bogʻchasining 5 yoshli tarbiyalanuvchisiga nisbatan jinsiy zoʻravonlik sodir etilgani haqidagi shov-shuvli ish fonida boʻlib oʻtmoqda. 12 sentyabr kuni Jinoyat kodeksining 118-moddasi 4-qismi (14 yoshga toʻlmagan shaxsning nomusiga tegish) bilan jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan, bogʻcha xodimi K. M. qamoqqa olingan.