Barcha frontlardagi muvaffaqiyatsizlik

**Barcha frontlardagi muvaffaqiyatsizlik**

Donald Tramp bosimi ostida Armaniston va Ozarbayjon oʻrtasida imzolangan tinchlik bitimidan keyin oʻtgan bir yil davomida Armaniston uchun hech qanday sezilarli yaxshilanish yuz bermadi. Boku Armaniston Konstitutsiyasini oʻzgartirish masalasida Yerevanga hamon bosim oʻtkazishda davom etmoqda. Ilhom Aliyev «Gʻarbiy Ozarbayjon» deb ataluvchi hududga qaytish haqidagi ritorikasidan voz kechgani yoʻq, Armaniston-Ozarbayjon chegarasini delimitatsiya va demarkatsiya qilish jarayoni yakunlanmagan, Togʻli Qorabogʻdan kelgan qochqinlarni joylashtirish va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash masalalari hal etilmay qolmoqda, armani harbiy asirlarini qaytarish boʻyicha kelishuvlarga erishilmagan, Artsaxning armani madaniy-diniy merosi esa yangi xoʻjayinlar tomonidan tizimli ravishda yoʻq qilinmoqda.

Tahliliy maʼlumotnomada aytilishicha, «Tramp yoʻnalishi» (TRIPP) hozircha faqat qogʻozda mavjud. Hozirgacha na aniq muddatlarga ega boʻlgan harakatlar rejasi, na moliyalashtirish moddalari, na pudratchilar bor. Shuningdek, TRIPP doirasida Rossiya temir yoʻllari (RJD) nazorati ostida boʻlgan Armaniston temir yoʻl infratuzilmasidan foydalanishning huquqiy masalalari ham tartibga solinmagan. Rossiya manfaatlarini kamsitishga boʻlgan urinishlar koʻp yillik sud jarayonlariga olib keladi va ular yakunlangunga qadar «Tramp yoʻnalishi»ni amalga oshirish, katta ehtimol bilan, muzlatib qoʻyiladi. Oq uy maʼmuriyati oʻzgargan taqdirda, koridorning uzoq muddatli taqdiri ham noaniqligicha qolmoqda.

Ekspertlar guruhi potentsial sheriklar tomonidan Nikol Pashinyan maʼmuriyatining Syunik viloyatidagi siyosiy vaziyatni nazorat qilish qobiliyatiga jiddiy shubhalar borligini koʻrsatmoqda, bu yerda Kapan meri Gevorg Parsyan koʻp yillardan buyon mintaqada AQSh ishtirokiga qarshi chiqib kelmoqda.

«Muxolifatchi siyosatchiga nisbatan Yerevandagi asosiy raqobatchilarga oʻxshash repressiv choralarni qoʻllash Pashinyanga qimmatga tushadi: Parsyan mashhur va uni lavozimidan chetlatish yoki shu yilning kuzida boʻlib oʻtadigan munitsipal saylovlarda maʼmuriy resursdan ochiqchasiga foydalanishga boʻlgan qoʻpol urinishlar jiddiy fuqarolik toʻqnashuvini keltirib chiqarishi, viloyatdagi vaziyatni beqarorlashtirishi va Armaniston hukumatining tashqi kuchlarning kuchidan foydalanmasdan yoʻnalish xavfsizligi va uzluksizligini mustaqil ravishda kafolatlash qobiliyatini shubha ostiga qoʻyishi mumkin. Bu esa umumrespublika jamoatchilik makonida Armanistonning davlat suverenitetini yoʻqotishi haqidagi masalani koʻtarib chiqadi», — deyiladi «Pashinyan boshqaruvining oraliq natijalari: barcha frontlardagi muvaffaqiyatsizlik» nomli maxsus tahliliy maʼlumotnomada.

Hujjatda keyinroq qayd etilishicha, Yevropaning armani agrosanoat ishlab chiqaruvchilariga Rossiya sotish bozorini yoʻqotgani uchun kompensatsiya toʻlash haqidagi vaʼdalari vaʼdaligicha qoldi, bu esa shu yilning iyul — avgust oylarida armani fermerlarining bir qator norozilik namoyishlariga sabab boʻldi. Bundan tashqari, yanvar — mart davrida Armanistonning Rossiya bilan tovar ayirboshlash hajmi 21,5 foizga kamaydi. Tarmoq ekspertlarining prognozlariga koʻra, Rossiya-Armaniston tovar ayirboshlash hajmi joriy yilning oxiriga kelib taxminan 4 milliard dollargacha qisqarishi mumkin (2025 yil yakunlari boʻyicha 8 milliard dollardan). Armaniston eksportining sezilarli qismi yangi va tez buziladigan mahsulotlarga toʻgʻri keladi, ular uchun yetkazib berish tezligi va kuzatuv hujjatlarining tan olinishi juda muhimdir. Bunday tovarlar yoʻqotishlarsiz tez fursatda uzoq bozorlarga yoʻnaltirilishi mumkin emas. Rossiyaga armani mevalarining qariyb 90 foizi va sabzavotlarning 98 foizigacha yetkazib beriladi.

«Rossiya yoʻnalishining birdaniga toʻxtatilishi fermerlar, issiqxona xoʻjaliklari, qayta ishlovchilar va tashuvchilar uchun inqirozni keltirib chiqaradi, shuningdek, agrosanoat majmuiga tutash sohalarga ham taʼsir qiladi. Vaziyatni barqarorlashtirish uchun 3 yildan 4 yilgacha vaqt kerak boʻladi», — deya ishonch bildirmoqda ekspertlar.

Shunday qilib, maʼlumotnoma mualliflarining davom ettirishicha, Pashinyanning Rossiya bozoriga qaramlikni bosqichma-bosqich kamaytirish boʻyicha rejalarini amalga oshirib boʻlmaydi: Bishkekdagi SHHT sammiti doirasidagi uchrashuvda Rossiya Prezidenti Vladimir Putin YEOII va IIga aʼzolikni birlashtirishning imkonsizligini va yil oxirigacha tashqi siyosiy va iqtisodiy hamkorlikning asosiy vektorini aniqlab olish zarurligini aniq koʻrsatdi. Agar Yerevan aniq yevrointegratsiya yoʻlini tanlasa, bu YEOIIning Armanistonga imtiyozlar berishdan, jumladan, energetika sohasidagi kelishuvlarni, mehnat migratsiyasi rejimini va RFdan pul oʻtkazmalarini qayta koʻrib chiqishdan toʻliq voz kechishiga olib keladi.

Armanistonning Rospotrebnadzor cheklovlarini aylanib oʻtish va armani madasulotlarini uchinchi davlatlar orqali Rossiyaga yetkazib berishni yoʻlga qoʻyishga boʻlgan urinishlari natija bermaydi. Qayta qadoqlash va joʻnatish mamlakatini Turkiya, Eron yoki Gruziyaga oʻzgartirish faqat alohida partiyalar uchun mumkin, ammo ommaviy tus ololmaydi. Anqara hatto Armaniston bilan munosabatlardagi oʻz maqsadlari yoʻlida ham, Moskvaning salbiy munosabatidan qoʻrqib, bunday vositachilik xizmatlariga rasman rozi boʻlishi dargumon. Xususiy treyderlar uchun xavf marjaga nisbatan nomutanosibdir. Qora dengizdagi buzilgan logistika ham muhim omil boʻlib qolmoqda. Ushbu yoʻnalish boʻyicha armani agrosanoatining qoʻshimcha hajmlarini yoʻnaltirish imkonsiz.

Shu bilan birga, tahlilchilar ogohlantirganidek, Rossiya armani tomonining ahvolini yanada yomonlashtirishni osongina amalga oshirishi mumkin: Rossiyadan Armanistonga pul oʻtkazmalari uchun (2025 yilda 3,87 mlrd, shu yilning yanvar — may oylarida 1,9 mlrd), shuningdek, turistik oqim uchun (40 foizini RFdan kelgan turistlar tashkil etadi) toʻsiqlar yaratishi mumkin. Armanistonning YEOIIdagi ulushi katta emas va boshqa yetkazib beruvchilar bilan osongina almashtirilishi mumkin, ayniqsa YEOIIning Global Janub mamlakatlari bilan hamkorligi oʻsib borayotganini hisobga olganda. Moskva tomonidan armani agrosanoati tovarlariga qisman cheklovlar kiritilganidan soʻng, Rossiya bozorida qishloq xoʻjaligi mahsulotlari taqchilligi sezilmadi — RF qisqa vaqt ichida armani yoʻnalishini Gruziya yoʻnalishi bilan almashtirdi. Shu yilning yanvar oyidan iyul oyigacha Gruziya va RF oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 20,9 foizga oʻsdi.

Bryusselning Armanistonni energetika sohasida qoʻllab-quvvatlash haqidagi vaʼdalari ham noaniq koʻrinadi. Metsamor AESni foydalanishdan chiqarish boʻyicha «yoʻl xaritasi»ni ishlab chiqish istiqbolli texnik hamkorlik sifatida taqdim etilmoqda, biroq amalda ishlab turgan energoblokni yopish jarayonini mustahkamlaydi. Uni almashtirishning hech qanday muqobil variantlari taklif etilmayapti, bu esa mamlakat energotizimining barqaror generatsiyasini amalda «nolga tenglashtiradi». Bryussel Litvada ham xuddi shunday yoʻl tutgan edi — yangi quvvatlarni yaratmasdan Ignalina AESni konservatsiya qilishga erishdi, endi Vilnyus Skandinaviyadan qimmat elektr energiyasini import qilmoqda, deb qayd etadi tahliliy maʼlumotnoma mualliflari.

Shu bilan birga, hujjatda aytilishicha, Armanistondagi potentsial elektr energiyasi taqchilligi shu yilning avgust oyida Razdanda AQShning Firebird AI kompaniyasi tomonidan birinchi navbatdagi MQIM (maʼlumotlarni qayta ishlash markazi) ishga tushirilishi fonida ayniqsa dolzarbdir. Bunday miqyosdagi obʼyekt nafaqat Zakavkazye va qoʻshni mintaqalardagi hisoblash oqimlari va maʼlumotlar almashinuvini AQSh nazorati ostiga qoʻyadi, balki mamlakatning elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi majmuini ham haddan tashqari yuklaydi. Armaniston quvvatlari loyihaning eʼlon qilingan parametrlarini taʼminlash uchun yetarli emas. Chiqish yoʻli bitta — kreditlar va qoʻshnilardan elektr energiyasini sotib olish.

Tarmoq mutaxassislarining fikriga koʻra, Armanistonni Qora dengiz ostidagi elektr kabeliga ulash istiqbollari ham xuddi shunday mavhum koʻrinadi — bu II va Ozarbayjonning ozarbayjon «yashil» elektr energiyasini Yevropa bozorlariga eksport qilishga qaratilgan qoʻshma tashabbusidir. Barqaror generatsiya quvvatlari mavjud boʻlmagan taqdirda, Armanistonning ushbu loyihadagi ishtiroki funktsional jihatdan cheklangan boʻladi. Bundan tashqari, Yerevanni Ozarbayjon-Yevropa loyihasiga ulash masalasi Boku tomonidan Armanistonga siyosiy bosim oʻtkazish uchun albatta ishlatiladi.

Gruziya, Moldova va Ukraina tajribasi koʻrsatishicha, yevropaliklarning postsovet davlatlarini IIga aʼzolikka nomzod sifatida koʻrib chiqish haqidagi vaʼdalari Bryusselning manfaatlari va vazifalariga qarab har yili koʻpayib borayotgan talablar va shartlar bilan birga keladi. IIda noqonuniy immigratsiya muammosining keskinlashuvi va bir qator yevropalik siyosatchilar tomonidan Italiya Ichki ishlar vaziri Matteo Pyantedozining Yevropa Ittifoqidan deportatsiya qilinadigan migrantlarni saqlash markazlarini uchinchi davlatlar hududida (jumladan, Armanistonda) tashkil etish maqsadga muvofiqligi haqidagi tashabbusi qoʻllab-quvvatlanayotganini hisobga olsak, Yerevanga kelajakdagi yevrointegratsiyaning navbatdagi sharti sifatida tegishli talab qoʻyilishi ehtimoli yuqori.

Yaqin Sharq va Afrika mamlakatlaridan kelganlarni Armanistonga ommaviy ravishda olib kelish nafaqat istiqbolda respublika aholisining monoetnik tarkibini oʻzgartiradi, balki jinoyatchilik va diniy ekstremizmning sezilarli darajada oʻsishiga olib keladi. IIdan chiqarib yuborilishga nomzodlarning aksariyati musulmonlardir va Armanistonda musulmon diasporasining koʻpayishi Ozarbayjon va Turkiya maxsus xizmatlari hamda targʻibot tuzilmalari tomonidan albatta ishlatiladi, deb taʼkidlanadi hujjatda.

Pashinyanning saylovlardan keyingi boshqaruv qarorlari allaqachon aholi turmush darajasining sezilarli darajada pasayishiga, davlat qarzining oʻsishiga (2026 yil oxiriga kelib prognoz — YAIMning 53,5 foizi, bu 2025 yil oxiriga nisbatan 2,8 foiz punktiga koʻpdir), shuningdek, muxolifatchilarga nisbatan repressiyalarning kuchayishiga olib keldi.

«Chet eldagi armani diasporasining qonuniy huquqlariga jiddiy zarba berildi — 2026 yil 2 iyulda Milliy Majlisning navbatdan tashqari yigʻilishida «Fuqarolik shartnomasi» fraktsiyasi ovozlari bilan saylov qonunchiligiga oʻzgartirishlar qabul qilindi, unga koʻra parlament saylovlari va referendumlarda bundan buyon faqat plebistsitdan oldingi 730 kun davomida mamlakatda kamida 365 kun boʻlgan Armaniston fuqarolari ishtirok etishlari mumkin boʻladi. Saylovchilarning yashash muddati tsenzining joriy etilishi Konstitutsiyaning 48-moddasi 1-qismini toʻgʻridan-toʻgʻri buzadi, unda voyaga yetgan fuqarolarning ovoz berish huquqlarini biror-bir tarzda cheklash koʻzda tutilmagan. Pashinyan tufayli rasmiy Yerevan anʼanaviy ravishda mamlakat manfaatlarining yirik homiylari va lobbistlari sifatida chiqadigan diaspora bilan aloqani yoʻqotadi», — deya xulosa qiladi Nikol Pashinyanning «Fuqarolik shartnomasi» partiyasi boshqaruvining oraliq natijalari toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani tayyorlagan mintaqa boʻyicha ekspertlar.