Balzakning mashhur maktubi

Balzakning mashhur maktubi

Onore de Balzakning "XIX asr fransuz yozuvchilariga maktubi"ni o‘n-o‘n besh martalab o‘qiganimni aytsam, mubolag‘a bo‘lmaydi. Har safar undan yangi ma’nolar kashf etaman.

Maktub nimani nazarda tutadi? Balzak o‘z davrida adabiyot respublikasi deb tan olingan, fuqarolarning boshqa mamlakatlarda tan olinmagan ko‘plab huquqlarini himoya qilishga intilgan fransuz inqilobidan so‘ng mamlakatda adabiyotga, yozuvchilarga va badiiy tafakkurga e’tibor keskin pasayib borayotganidan xavotir bildiradi. Uning so‘zlariga ko‘ra, ijodkorlik ishi inqilob tufayli qabul qilingan "vahshiyona qonun asoratiga berib qo‘yilgan", yozuvchilarning asarlari esa jamoat mulki deb e’lon qilingan. "Shunday qilib, janoblar – siz shoirlar, siz mashshoqlar, siz dramaturglar, siz nosirlar, sizlarkim, ya’ni mamlakatning shon-sharafi uchun mehnat qilmoqdaman degan fikr bilan yashovchilar... hamma-hammangiz bundan buyon o‘z-o‘zingizga merosxo‘r bo‘la olmaysiz. Qonun savdogarning molini, zahmatli mehnat, ba’zan oshkora razillik evaziga topilgan pullarni hurmat qiladi, yerni himoyalaydi, ammo ilhomiy fikri, ijodiy tafakkuri bilan kun kechiradigan shoir mehnatining samarasini musodara qiladi".

Balzakning fikricha, shoir-yozuvchilar mamlakatning shon-sharafi va g‘ururi, ya’ni tafakkur boyligidir. Ular o‘z asarlarida asr ruhini, davrning ma’naviy-axloqiy manzarasini aks ettiradilar, shu bilan mamlakat va millat tarixini yaratadilar. Qalam tutgan ijodkor umr bo‘yi davom etadigan izlanishlari evaziga "qashshoqlik" qa’ridan yuksakka parvoz qiladi, ammo bunday parvoz hamma ijodkorlarga ham nasib etmaydi. Ko‘plari xayoliy orzular qanoti ostida qolib ketadilar, ularga boylik, shuhrat yoki boshqa bir homiy emas, balki iroda va e’tiqodlari suyanchiq bo‘ladi. Balzak o‘z kasbdoshlarini bunday holatga befarq bo‘lmaslikka undaydi, ijodkorning muqaddas mulki talon-taroj qilinayotganidan tashvishda: "Shunday qilib, janoblar, bundan keyin bizning jamiyatimiz qashshoqlikda so‘nib borayotgan mutafakkir, shoir, dramaturglarning xonadonidan ularning kitoblari, she’rlari, komediyalari, dramalarini bir qo‘li bilan o‘g‘irlab, ikkinchi qo‘li bilan boshqalarga beradi. Kimga deysizmi? Buni eshitib, hatto yovvoyi odamlar ham kulib yuborardi. Aytayinmi? Ha, aytaman, bu narsa yashirin qolib ketishi mumkin emas. Bilib qo‘yinglar, qonun ularni noshirlarga oshirib yuboradi".

Balzak muammoni juda keskin qo‘yadi: "Birov xotiningizni tortib olsa, bundan xafa bo‘lmang, chunki u bu ishni uning roziligi bilan qilgan bo‘lishi mumkin, ammo o‘n besh yil ishlab, azob chekib, tunlarni tonglarga ulab, muhtojlik mashaqqatlarini yengib yaratgan asaringizni tortib olishsa, bunga aslo toqat qilib bo‘lmaydi" deydi va bu muammo yuzasidan o‘zining so‘nggi so‘zini aytadi: "Xulosa o‘rnida bir gapni ta’kidlamoqchimiz: bizning yuqorida aytganlarimiz g‘alayonga chaqiruvchi xitob emas, ehtiroslarni junbishga keltirishga da’vat qilayotganimiz ham yo‘q: bu – qashshoqlik faryodi, xolos. Bu – qonundan tashqariga chiqarib qo‘yilgan, adolat izlab topolmagan odamlarning hayqirig‘i.

Qo‘ying, mayli, bu hayqiriq aks-sado bersin, hamdardlik uyg‘otsin, so‘nib borayotgan vatanparvarlik tuyg‘ulariga qaytadan jon ato qilsin. Biz ovozimizni ko‘tarib hayqirgan bo‘lsak, buni uyg‘oqlar, iztirob chekayotganlar, til xazinasini boyitishga imkon qadar o‘z ulushini qo‘shishga intilayotganlar uchun qilamiz...

Qonun chiqaruvchi janoblar, Italiya Angliyadan keladigan tillaning uchdan ikki qismini sarflab, o‘zining ajoyib daholariga ega bo‘ldi. San’at bilan tilni ehtiyot qilib asranglar, negaki, moddiy manfaatlaringizni bartaraf qilganingizdan so‘ng sizlar bizning asarlarimizda hayot kechirishda davom etasizlar. Bizning asarlarimiz esa hech qachon o‘lmaydi va hatto mamlakatimiz (tarix sahnasidan) g‘oyib bo‘lib ketganda ham ular "Bu yerda bir vaqtlar Fransiya bo‘lgan edi!" deya olamga jar solib turadilar".

Bu maktubni yana ko‘p bor o‘qiyman va undan har gal yangi-yangi ma’nolar topaman. Bu gal ham shunday bo‘ldi.

Ahmadjon Meliboyev