«B» yoʻqoldi, nima tushib ketdi?
Nima uchun Qozogʻiston va Oʻzbekiston BRIKSga aʼzo boʻlishga shoshilmayapti va Markaziy Osiyo birlashma kelajagida qanday rol oʻynashi mumkin — fikr
«B» yoʻqoldi, nima yiqildi?
Dehlida BRIKS — SHHTdan farqli oʻlaroq, haligacha na aniq tuzilmaga, na ishonchli mavjudlik falsafasiga ega boʻlgan birlashmaning sammiti boʻlib oʻtdi.
Kimgadir qarshi doʻstlashish chaqirigʻi vaqt sinoviga bardosh berolmaydi. Xalqaro munosabatlar tarixi bunday tuzilmalarning umri qisqa ekanligini bir necha bor koʻrsatdi. Baʼzi global gʻoyalar vaqt oʻtishi bilan avvalgi taʼsirini yoʻqotdi, boshqa harbiy-siyosiy birlashmalar, jumladan SENTO, SEATO va AZPAK oʻz faoliyatini toʻxtatdi.
Bugungi kunda BRIKSda, afsuski, Rossiya, Xitoy va Hindistonni ajratib turuvchi geosiyosiy boʻshliq deb ataladigan narsa saqlanib qolmoqda. Ushbu davlatlar oʻrtasida Markaziy Osiyoning asosiy mamlakatlari — birinchi navbatda Qozogʻiston va Oʻzbekiston joylashgan. Ularsiz BRIKS makonini yaxlit deb hisoblash qiyin. Bu yerda beixtiyor birlashmaga birinchi «B» harfini bergan uzoqdagi Braziliya yodga tushadi. Biroq Dehlidagi sammitda ushbu mamlakat prezident darajasida vakillik qilmadi. Demak, «B» harfi yoʻqolibdi…
Qozogʻiston va Oʻzbekistonning pozitsiyasini alohida taʼkidlab oʻtish joiz. Bu davlatlar hozircha BRIKSga toʻlaqonli aʼzo boʻlish masalasida pragmatik tarzda shoshilmayaptilar, ular hali shakllanib ulgurmagan va hozircha yaqqol amerikacha xususiyatga ega boʻlgan ushbu tuzilmada ishtirok etishning ijobiy va salbiy tomonlarini chamalamoqdalar.
BRIKSning uchta asosiy harakatlantiruvchi kuchi — Rossiya, Xitoy va Hindistondan farqli oʻlaroq, Markaziy Osiyoning ikki davlati hozircha AQSh yoki Yevropaga hech narsani isbotlashi shart emas. Agar mustaqillikning dastlabki yillarida Qozogʻiston va Oʻzbekistonning oʻzlari Gʻarb bilan toʻlaqonli muloqot oʻrnatishdan manfaatdor boʻlgan boʻlsa, bugungi kunda Markaziy Osiyo bilan munosabatlarni rivojlantirishdan koʻproq AQSh va Yevropa manfaatdor. Shunday boʻlib qoldi.
Buni tushungan holda, Oʻzbekiston tomoni vaziyatdan foydalanib, Qozogʻiston yoʻlidan borishga qaror qildi. Nima uchun sunʼiy intellekt sohasidagi hamkorlikni bir vaqtning oʻzida ham AQSh, ham Xitoy bilan rivojlantirmaslik kerak?
Mayamida boʻlib oʻtadigan G20 sammitiga Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev va Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev taklif etilganini ham hisobga olish lozim.
Zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimining asosiy ishtirokchilari boʻlgan davlatlar rahbarlaridan farqli oʻlaroq, Markaziy Osiyo mamlakatlari yetakchilari, ehtimol, dunyo tartibotining kelajagi toʻgʻrisidagi noommaviy qarorlarni qabul qilishda ishtirok etishlariga toʻgʻri kelmaydi. Uning konturlari Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi (OTIH) sammitida yoki boshqa formatlarda muhokama qilinishi mumkin.
Shunday qilib, oʻquvchi hamma narsa hali oldinda degan xulosaga kelishi mumkin. Ayniqsa, sentyabr oyida Amerika-Xitoy sammiti boʻlib oʻtadi. Katta ehtimol bilan, yil oxiriga kelib jahon siyosatida vaqt tanqisligi (tseytnot) yuzaga keladi, bu esa, umid qilamizki, tsugtsvangga olib kelmaydi…