Asaddan keyingi tiklanish inqirozga yuz tutar ekan, suriyaliklar keskin oshayotgan narx-navo bilan kurashmoqda

Suriyaliklar narxlarning keskin oshishiga qarshi kurashmoqda: inqiroz Asaddan keyingi tiklanishga tahdid solmoqda

Koʻpchilik suriyaliklarning aytishicha, soʻnggi ikki yil ichida turmush darajasi inqirozi fonida ularning iqtisodiy ahvoli yomonlashgan.

Oʻtgan oyda tsela maydon va koʻchalarda norozilik namoyishlari boshlanib ketdi. Hukumatning yonilgʻi narxini yana oshirish haqidagi qaroridan gʻazabga kelgan odamlar shinalarni yoqishdi, yoʻllarni toʻsib qoʻyishdi va shiorlar aytishdi. Bu Prezident Ahmad ash-Sharaa ikki yil oldin hokimiyatga kelganidan beri gʻazabning eng katta namoyon boʻlishi edi.

Suriya telekanalida chiqish qilgan bir kishi hamon hukumatni qoʻllab-quvvatlashini, ammo ahvoli shu darajada yomonlashganini va hatto non sotib olishga qurbi yetmayotganini aytdi. «Rostini aytsam, — dedi boshqa bir fuqaro, — har kuni ertalab bizni qanday yangi qaror kutayotganidan qoʻrqadigan boʻlib qoldik».

Narxlarning oshishi odamlar turmush darajasi inqirozining yomonlashuvida ayblayotgan bir qator chora-tadbirlarning eng soʻnggisi boʻldi. Koʻplab suriyaliklar uchun Sharaa boshchiligidagi isyonchilar Prezident Bashar al-Asadni hokimiyatdan agʻdarib, uning oilasining ellik yillik shafqatsiz boshqaruvi va 13 yildan ortiq davom etgan vayronkor fuqarolar urushiga chek qoʻyganidan beri moliyaviy jihatdan hayot qiyinlashdi.

Prezidentlik kursisiga kelgan Sharaa oʻshandan beri Suriyadagi oʻtish davriga hamda yillar davomidagi notoʻgʻri boshqaruv, yakkalanish va nizolardan soʻng vayron boʻlgan iqtisodiyotni qayta tiklash harakatlariga boshchilik qilmoqda.

Buning qiyin kechishiga hech qachon shubha boʻlmagan. Ammo Asadning agʻdarilishini va yangi erkinliklarni nishonlar ekan, suriyaliklar, balki xom xayol bilan, sharoit tezda yaxshilanishiga umid qilishgan edi. Bu sodir boʻlmadi va iqtisodiyotning boshqarilish usuli koʻpchilikning hafsalasini pir qildi.

Zaruriy kommunal toʻlovlardan tortib eng asosiy mahsulotlargacha — deyarli hamma narsaning narxi oshdi. Koʻpchilik yonilgʻi narxining kutilmaganda yana oshishini hukumatning mamlakat realligidan uzilib qolganining isboti sifatida koʻrdi.

«Bizga aylanma yoʻllar kerak emas. Har kuni yangi aylanma yoʻl qurishadi. Odamlar sizning yoningizda turdi va hamon siz bilan,» — dedi yana bir namoyishchi Sharaaga murojaat qilib, — «ammo bu narsa portlashga [olib keladi]».

Bir necha kun oʻtib, yangi namoyishlar oʻtkazish chaqiriqlari fonida narxlarni oshirish qarori bekor qilindi.

«Biz endi kamroq ovqatlanamiz. Haftasiga bir marta tovuq goʻshti sotib olishni ham yigʻishtirib qoʻydik», — deydi Fatima Solih Hayd

Damask atrofidagi tumanlardan birida men Fatima Solih Haydga uning haftalik xaridlari uchun ochiq havodagi bozorga hamrohlik qildim. 50 yoshli bu ayol oilasini boqishga yordam berish uchun farrosh boʻlib ishlaydi.

«Biz juda koʻp aziyat chekdik», — dedi u. Uning eri bir yil ishsiz yurganidan soʻng yaqinda sopol buyumlar fabrikasiga ishga kirdi. U baxtli kishilardan biri, chunki koʻpchilik ish topishga qiynalmoqda. Baʼzi koʻchalarda erkaklar bir kunlik ish taklif qiladigan odamni umid qilib toʻplanishadi; aksariyat hollarda ular kutib bekorga vaqt oʻtkazishadi.

Hokimiyatni qoʻlga kiritgandan beri hukumat tejamkorlik siyosati doirasida uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan subsidiyalarni qisqartirdi. Suriyaliklarning asosiy ozuqasi boʻlgan non narxi oʻn baravar oshdi. Yonilgʻi narxi endi xalqaro oʻrtacha koʻrsatkichga tenglashtirildi, bu fermerlarga bosim oʻtkazib, transportni qimmatlashtirdi, baʼzilar uchun esa elektr energiyasi narxi bir necha yuz foizga oshdi.

Bunga javoban hukumat davlat sektori ish haqini, jumladan pensiyalarni toʻgʻriladi; tabiiyki, narxlar koʻtarilishda davom etar ekan, bu qoʻshimcha toʻlovlar oʻz qiymatini yoʻqotdi.

«Biz endi kamroq ovqatlanamiz. Tovuq goʻshtiga ham, mol goʻshtiga ham qurbimiz yetmaydi. Faqat sabzavot yeymiz, lekin [ular ham] qimmat», — dedi Fatima. «Inshaalloh [Xudo xohlasa] hamma narsa arzonlashadi».

U gapirayotganda, atrofimizga turli yoshdagi oʻnga yaqin odam toʻplandi. Hech kim uning gapini inkor etmadi. Bir keksa kishi ham goʻsht yeyishni toʻxtatganini aytdi. 20 yoshlardagi boshqa bir yigit oilasi yurak xastaligi bor otasining dori-darmoniga endi puli yetmayotganini soʻzlab berdi. Bir yosh ayol toʻrt farzandi va oʻzi faqat ikki kunda bir marta toʻyib ovqatlana olishini aytdi.

68 yoshli pensioner Marvan Bashurning aytishicha, uning oylik maoshi taxminan 90 dollarni (70 funt sterling) tashkil etadi, bu davlat sektoridagi eng kam ish haqidir. «Bu umuman yetarli emas», — dedi u.

BMT Taraqqiyot dasturining maʼlum qilishicha, oʻtgan yili suriyaliklarning 90 foizi qashshoqlikda yashagan.

Marvan kun kechirish uchun qanday yoʻl tutayotganini tushuntirdi.

«Baʼzan qarz olaman, baʼzan uyimdagi buyumlarni sotaman», — dedi u, — «misol uchun, eski qozon yoki hech qachon ishlatmagan likopchalarimizni, bizga sovgʻa qilingan narsalarni. Hatto mebelni ham sotishga majbur boʻldim».

Boshqa bosimlar ham bor. Koʻplab suriyaliklar singari, Marvan ham ilgari yordam agentliklariga tayangan. Ammo moliyalashtirish qisqargani sababli tashkilotlar xizmatlarni qisqartirishga majbur boʻlgani uchun bu manba u uchun yopildi.

Suriya ham AQSh va Eron oʻrtasidagi urush taʼsiridan chetda qolgani yoʻq. Hukumatning bildirishicha, noroziliklarga sabab boʻlgan yonilgʻi narxining oshishiga qisman ushbu nizo sababli energetika bozorlaridagi bosim ham sabab boʻlgan.

Men 63 yoshli boshqa bir pensioner Nabil al-Remhein bilan uchrashdim. Uning voyaga yetgan toʻrt farzandining hech biri ish topa olmagan. «Biz hozir kuniga faqat bir mahal ovqatlanayapmiz. Bu fojia», — dedi u. Uning yuzi horgʻin koʻrinardi. «Faqat men emas. Butun aholi shu ahvolda. Hammamiz ochmiz... Oshib borayotgan xarajatlardan boʻgʻilyapmiz».

Nabil meni tor koʻchalar va kamtarona binolardan iborat kambagʻal mahallada joylashgan uyiga olib bordi. U yerda uning ayoli bilan uchrashdim. U uy ishlarini qorongʻida qilayotgan edi.

«Elektr energiyasi toʻlovidan qoʻrqaman», — dedi Nabil. «Biz uyni yoritishni qisqartirdik va muzlatgichni ham kuniga taxminan besh soatga oʻchirib qoʻyamiz».

Shunga qaramay, ularning oxirgi kvitantsiyasi oila daromadining uchdan bir qismini tashkil etdi. U bu toʻlovni amalga oshirmagan.

Londondagi Chatham House tahlil markazining suriyalik sharhlovchisi va konsultant-tadqiqotchisi doktor Hayd Haydning aytishicha, «aholining salmoqli qismi» Asad agʻdarilishidan oldingiga qaraganda yomonroq ahvolda.

Iqtisodiy inqiroz, dedi u menga, hukumat uchun «eng xavfli muammolardan biri» edi va buning bir qismiga hukumatning oʻzi sababchi boʻlgan.

«[Inqirozning] bir qismi [moliyaviy] resurslarning yetishmasligi va sobiq rejim tomonidan qoldirilgan meros bilan bogʻliq», — dedi u.

«Ammo bu, shuningdek, [Suriyani] liberal va erkin bozor iqtisodiyoti tomon yetaklayotgan, odamlarga boʻlgan taʼsirini hisobga olmaydigan yangi siyosatning bevosita taʼsiridir».

Suriya Iqtisodiyot va sanoat vazirligi matbuot kotibi menga intervyu berish uchun hech kim yoʻqligini aytdi.

Sharaa, albatta, baʼzi muhim yutuqlarga erishdi.

Asad davrida kiritilgan xalqaro sanktsiyalar bekor qilindi va AQSh mamlakatni terrorizmni homiylik qiluvchi davlatlar roʻyxatidan chiqardi.

Xavfsizlik beqaror va xavotir manbai boʻlib qolmoqda, ammo mamlakat barqarorroq tuyulmoqda.

Prezident oʻz hokimiyatini mustahkamlashda davom etmoqda va shu yil boshida resurslarga boy shimoli-sharqni kurdlar boshchiligidagi qurolli kuchlardan qaytarib oldi. (Durziylar hamon janubdagi oʻzlari muxtor davlat tuzmoqchi boʻlgan hududlarni nazorat qilmoqda; Izrail janubi-gʻarbning bir qismini egallab turibdi.)

Ammo haqiqiy iqtisodiy tiklanish hali sodir boʻlgani yoʻq. Yarim million odamning yostigʻini quritgan va aholining yarmini uy-joysiz qoldirgan urushdan soʻng Suriyaning goh joylari hamon vayronaga aylanib yotibdi.

Ijara haqini toʻlashga qurbi yetmay, koʻplab oilalar qisman vayron boʻlgan binolarda yashamoqda. Jahon bankining bildirishicha, qayta qurish xarajatlari 216 milliard dollarga baholanmoqda va xorijiy yordam hamda investitsiyalarsiz suriyaliklarning qayta qurishni amalga oshirishi mumkin emas.

Parijda joylashgan "Circle of Arab Economists" mustaqil tahlil markazi rahbari, suriyalik iqtisodchi Samir Aitaning aytishicha, inqiroz «hukumat tomonidan kutishlarni toʻgʻri boshqarmaslik va xom xayollarni paydo qilish siyosatining kombinatsiyasidir».

Kelajak haqida qanday fikrda ekanini soʻraganimda, u shunday dedi: «Buni davom ettirib boʻlmaydi. Agar ular oʻzgarmasa, xaos yuzaga kelishidan qoʻrqaman».

Yillar davomidagi nizolardan charchagan suriyaliklar, deyarli hech qanday tanlovsiz qolgan boʻlsalar-da, umid qilishda davom etmoqdalar.

Taksi haydovchisi Abu Mahmud menga shunday dedi: «Ular mamlakatni xonavayron ahvolda qabul qilib olishdi, shuning uchun odamlar sabr qilishlari kerak. Hamma narsa bir kechada boʻlib qolmaydi».