AQShning neft poytaxti quyosh energiyasi bumini qanday kutib oldi

AQShning neft poytaxti quyosh energiyasi bumini qanday kutib oldi

Fermer Stiv Kargil hozirda oʻz yerida quyosh elektr stantsiyasi ishlashiga ruxsat bergani uchun yiliga 200 000 dollar oladi.

Stiv Kargilning oilasi 1953 yildan beri Texas janubi-gʻarbidagi kichik Uvalde shahri yaqinidagi tekis va quruq yerda mehnat qilib keladi.

67 yoshli Kargil uch farzandidan biri xuddi oʻzi otasidan meros qilib olganidek, kun kelib fermani oʻz qoʻliga olishiga uzoq vaqt ishongan edi.

Bu ishonch 2018 yilning bir kechasida kuchli doʻl yogʻishidan keyin barbod boʻldi.

Kargil va uning oʻgʻli Rayan karam va piyoz hosilini yigʻib olguncha bir necha oy davomida parvarish qilishgan edi. Keyin esa boʻron yopirilib, bir kechada hamma narsani yoʻq qildi.

«Oʻgʻlimning: 'Dada, buni uddalay olamanmi, yoʻqmi, bilmayman. Siz hamma narsani toʻgʻri qilasiz, biz juda qattiq mehnat qilamiz, lekin bir kuni ertalab turib qarasangiz, hamma narsa yoʻq boʻlib ketgan boʻladi', degani esimda», deydi Kargil.

Kargilning aytishicha, uning fermasi u bilan tugash xavfi ostida edi, chunki uch farzandidan hech biri toʻliq vaqt davomida dehqonchilik bilan shugʻullanishni xohlamagan. Yillar davomida u yerning taqdiri va oʻzining nafaqasi nima boʻlishi haqida oʻylardi, chunki fermerlar kamdan-kam hollarda suyanishi mumkin boʻlgan pensiyaga ega boʻladilar.

Keyin, 2001 yilda Kargil oʻz yerining 600 akrini (taxminan toʻrtdan bir qismini) yirik quyosh elektr stantsiyasini qurgan OCI Energy kompaniyasiga ijaraga berish toʻgʻrisida shartnoma imzoladi.

«Hatto eng shirin tushlarimda ham fermamda quyosh loyihasi amalga oshirilishini tasavvur qilmagandim», deydi Kargil. Ortga nazar tashlab, u buni baraka deb ataydi.

Kargilga yiliga 200 000 dollar (150 000 funt sterling) toʻlaydigan ijara shartnomasi unga kuchli qurgʻoqchilik paytida ham fermani saqlab qolish imkonini berdi. U sugʻorish suvi limitini hali ham dehqonchilik qilayotgan yeriga yoʻnaltira oldi va dizel yoqilgʻisi hamda oʻgʻit kabi xarajatlarning oshishi tufayli endi uyqusi qochmaydigan boʻldi. «Bu mening hayotimni oʻzgartirdi».

Hali ham AQShdagi eng yirik neft ishlab chiqaruvchisi boʻlgan Texas shu yil boshida Kaliforniyani ortda qoldirib, quyosh elektr stantsiyalaridan elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha mamlakatda birinchi oʻringa chiqdi.

AQSh Energetika axboroti boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra, oʻtgan yilning mart oyida Texasda quyosh energiyasi birinchi marta koʻmirdan koʻra koʻproq elektr energiyasi ishlab chiqardi.

Issiq kunlarda, elektr energiyasiga boʻlgan talab eng yuqori choʻqqiga chiqqanda, quyosh energiyasi hozirda Texas boʻylab ishlatiladigan quvvatning uchdan bir qismini muntazam ravishda taʼminlamoqda, deydi Texas quyosh energiyasi va energiya saqlash assotsiatsiyasi ijrochi direktori Mark Stover.

Uning aytishicha, quyosh bumini ikkita asosiy omil harakatlantirmoqda. Birinchidan, quyosh elektr stantsiyalarini AQShning qolgan qismidan alohida boʻlgan Texas elektr tarmogʻiga ulash arzon va tezdir. Ikkinchidan, Texasda tez oʻsib borayotgan aholi tufayli elektr energiyasiga boʻlgan talab juda katta va tobora ortib bormoqda.

2015 yildan 2025 yilgacha Texas aholisi 15,8 foizga oʻsdi.

«Texasda bizga juda koʻp energiya kerak va bu bizga tezda kerak», deydi Stover.

Quyosh energiyasi ham arzonlashdi. OCI loyihalarni ishlab chiqish boʻyicha vitse-prezidenti Jeyms Skottning aytishicha, yillar davomida ishlab chiqarishdagi kichik yaxshilanishlar narxlarni pasaytirib yubordi va hozirda bu shtatda energiya ishlab chiqarishning eng arzon usuliga aylandi.

«Bundan 20 yil oldin bunga hech kim ishonmagan boʻlardi», deydi Skott.

Uning aytishicha, loyiha qurilgandan soʻng, u ishlab chiqaradigan elektr energiyasi narxi oʻnlab yillar davomida oʻzgarishsiz qolishi mumkin, chunki yoqilgʻi — quyosh nuri hech qanday xarajat talab qilmaydi.

«Biz keyingi 25 yil davomida sizdan bir megavatt-soat uchun 40 dollar olamiz», deydi Skott va Amazon hamda Apple kabi yirik xaridorlar narxni shunchalik uzoq muddatga kafolatlab qoʻyishni qadrlashini qoʻshimcha qiladi.

Taqqoslash uchun, AQShdagi yangi koʻmir elektr stantsiyalari bir megavatt-soat uchun deyarli 90 dollarlik energiya ishlab chiqaradi, deydi Energetika axboroti boshqarmasi.

Fermerlar bu kengayishning markaziga aylandilar, chunki quyosh energiyasini kengaytiruvchi developerlarga katta maydondagi tekis yerlar kerak.

Stoverning aytishicha, bu soha hozirda oilalarga odatda 25 yildan 30 yilgacha davom etadigan va qiymati har yili oshib boradigan ijara shartnomalari orqali bir necha avlodga yetadigan daromad keltirmoqda, bu esa baʼzi odamlarga nafaqaga chiqish, oilaviy trastlar tashkil etish yoki shunchaki fermani saqlab qolish imkonini beradi.

Stoverning taʼkidlashicha, quyosh energiyasining egallagan maydoni tanqidchilar oʻylaganidan kamroq. «Bu soha Texas yerlarining 0,15 foizidan kamrogʻidan foydalanmoqda», deydi u.

Shunday boʻlsa-da, quyosh energiyasining raqiblari ham bor. Texas shimoli-sharqidagi Franklin okrugida kichik bir guruh aholi soʻnggi bir necha yil davomida uning oʻsishiga qarshilik koʻrsatmoqda.

Oilasi 1800 yillardan beri okrugda yerga egalik qilib kelayotgan mahalliy advokat BF Xiks qoʻshnilarining quyosh kompaniyalari bilan 30 yillik ijara shartnomalarini imzolaganini va buldozerlar uning mulki yaqinidagi koʻp asrlik eman daraxtlarini vayron qilayotganini koʻrganini aytadi.

U tozalangan yerlarni yoqishdan chiqqan tutun bir necha hafta davomida shahar ustida osilib turgan yozni eslaydi. Oilaviy qabristoni yonida quyosh elektr stantsiyasi qurilganda, «bu juda shaxsiy masalaga aylandi», deydi u. Uning qarindoshlari ikki asr davomida shu yerda dafn etilgan.

Shahar hayotidan qochish uchun okrugga koʻchib oʻtgan nafaqadagi federal huquq-tartibot idorasi xodimi Devid Trusdeyl yaqin atrofdagi quyosh loyihasi uning uyi yaqinida qurilishini bilganidan keyin bu ishga aralashganini aytadi. Uning qoʻshimcha qilishicha, Texas qonunchiligiga koʻra, hech qanday ekologik ekspertiza talab qilinmagan.

«Biz dunyoni qutqarishga harakat qilayotib, uni vayron qilyapmiz», deydi Trusdeyl oʻzi guvohi boʻlgan yerlarni tozalash ishlari haqida. U shuningdek, koʻplab quyosh elektr stantsiyalari yonida oʻrnatilgan yirik litiy-ionli batareya bloklariga ishora qilib, ularni elektr velosipedlarda vaqti-vaqti bilan sodir boʻladigan yongʻinlarga qiyoslaydi.

«Agar ulardan biri yonib ketsa, ular ketma-ket portlaydi, shuning uchun har biri keyingisining yonishiga olib keladi», deydi u.

Ikkala kishi ham ularning eʼtirozlari siyosiy emasligini aytadi. Franklin okrugi qatʼiy konservativ hisoblanadi, ammo aholi shtatdagi yangi quyosh qurilishiga qoʻyilgan birinchi taqiqlardan birini joriy etishga yordam berdi, keyinchalik u developerlarning huquqiy bosimi ostida bekor qilindi.

Ularning shikoyatlari quyosh energiyasining Texas qishloqlariga tarqalishi bilan bogʻliq keng tarqalgan xavotirlarni aks ettiradi — vizual taʼsir, yer tozalangandan keyin suv oqimi va yerlarini kuydiradigan batareyalarni saqlash bloklari haqidagi xavotirlar.

Prezident Tramp quyosh va shamol energiyasini «fermerlarni vayron qiluvchi» deb atadi va qayta tiklanadigan loyihalar uchun soliq imtiyozlarini bekor qilishga harakat qildi.

Shu bilan birga, prezident Tramp foydalangan Fabrizio Lee and Associates ijtimoiy soʻrovnoma firmasi fevral oyida respublikachi saylovchilarning 68 foizi xarajatlarni pasaytirish uchun mamlakatga «elektr energiyasi ishlab chiqarishning barcha shakllari, jumladan, quyosh energiyasi ham kerak» deb hisoblashini aniqladi.

Stoverning aytishicha, u respublikachilar nazoratidagi Texas shtati qonun chiqaruvchi organida keng qoʻllab-quvvatlashni koʻrgan. «Ushbu texnologiyalar tarmoqqa ishonchlilik foydasini keltirishi tan olingan», deydi u.

Uvaldega qaytgan Stiv Kargilning aytishicha, yaqin orada nafaqaga chiqish niyati yoʻq boʻlsa-da, quyosh elektr stantsiyasi uning moliyaviy ahvolini mustahkamlaganidan keyin ferma beshinchi avlodga ham yetib borishiga umidi katta.

«Aqlli boʻlishdan koʻra omadli boʻlish yaxshiroq», deydi Kargil otasi unga aytadigan gaplarini takrorlab. «Va bu men shunchaki omadli boʻlgan holatlardan biri edi».