AQSh o‘z kuchlarini Iroqdan butunlay olib chiqmoqda. Bu nimani anglatadi?
AQShning Iroqda qolgan so‘nggi 2500 nafar harbiy xizmatchisi ham 30-sentabrgacha mamlakatdagi bazalarni tark etadi. Bu AQShning Iroqdagi 20 yildan ortiq davom etgan harbiy ishtirokiga nuqta qo‘yishidir. Bag‘dod buni mustaqillik sifatida bayram qilmoqda, Eron jarayonni o‘z g‘alabasi sifatida talqin etyapti.
AQSh Iroqdagi kuchlarini to‘liq olib chiqmoqda. Bu nimani anglatadi?
AQSh qo‘shinlari 30-sentabrga qadar Iroqdagi so‘nggi bazalarini tark etishga tayyorgarlik ko‘rmoqda, deb xabar berdi.
Nashr yozishicha, 20 yildan ortiq davom etgan urushda 4500 nafar amerikalik halok bo‘lgan bu mamlakatda bugun Eronning ta’siri kuchli, Tehron va uning ittifoqchilari esa AQShning chiqib ketishini g‘alaba sifatida nishonlamoqda.
Iroq xavfsizlik bo‘yicha ekspertlarining aytishicha, 2024-yilda prezident Jo Bayden ma’muriyati davrida kelishilgan va hozir Donald Tramp ma’muriyati tomonidan Eron bilan urush sharoitida ham amalga oshirilayotgan qo‘shinlarni olib chiqish jarayoni Tehron va uning qudratli ittifoqchilariga kengroq erkinlik berishi, shu bilan birga AQShning boshqa dushmanlariga, jumladan ISHIDga ham qayta kuch to‘plash imkonini yaratishi mumkin.
Bu jarayon Iroq hududida qolgan 2500 nafar harbiy xizmatchini olib chiqishni to‘liq yakunlashni anglatadi. Ularning ketishi AQSh boshchiligida ISHID terrorchilik guruhiga qarshi olib borilgan 12 yillik Inherent Resolve (“Qat’iy qaror”) operatsiyasiga nuqta qo‘yadi. O‘sha paytda guruh mamlakat bo‘ylab va qo‘shni Suriyada ildamlayotgan edi.
“Eron koalitsiyaning chiqib ketishidan strategik jihatdan manfaat ko‘radi, chunki bu Tehronning Iroqdagi ta’siriga yillar davomida to‘siq bo‘lib kelgan harbiy hozirlikni bartaraf etadi”, — deydi iroqlik xavfsizlik tahlilchisi Jasim al-Bahadiliy.
Uning fikricha, eronparast qurolli guruhlar bu chiqib ketishni nafaqat o‘z harakatlarining g‘alabasi deb talqin qiladi, balki “bu sur’atni xavfsizlik va siyosiy qarorlar qabul qilishda yanada katta ta’sirga aylantirishga intiladi”.
Eron tomonidan qo‘llab-quvvatlanuvchi qurolli guruhlarni birlashtirgan Iroq Islomiy qarshilik harakati qo‘mondonlaridan biri Abu Mujtabo al-Yosiriy AQSh qo‘shinlarining chiqib ketishini “Iroq islomiy qarshilik guruhlari va sharafli iroqliklarning tarixiy g‘alabasi hamda Amerika loyihasining qaqshatqich mag‘lubiyati” deb atadi.
“30-sentabr kuni biz Iroq tarixidagi qora sahifaning yopilishini va bosqinchilarning o‘z irodasini mamlakatimizga o‘tkazishdagi muvaffaqiyatsizligini nishonlaymiz, — dedi u Reuters agentligiga. — Iroq o‘z suverenitetini xorijiy kuchlar emas, balki xalqning qarshiligi va irodasi ta’minlashini isbotladi”.
“1-oktabr Iroq davlatchiligida yangi bir tarixiy kunga aylanadi: mamlakat har qanday xorijiy harbiy hozirlikdan xalos bo‘ladi va o‘z hududi ustidan milliy suverenitetini to‘liq tiklaydi”, — dedi Iroq bosh vaziri Ali az-Zaydiy.
Ta’kidlanishicha, ushbu sana “Mustaqillik kuni” sifatida nishonlanib, rasman 4 kunlik dam olish kunlari e’lon qilinadi.
AQSh kuchlarining to‘liq chiqib ketishi aksariyat iroqliklar tomonidan ma’qullanayotgan bo‘lsa-da, Eronga aloqador guruhlarning kuchayishidan xavotirda bo‘lganlar bu qadamni shoshma-shosharlik deb hisoblamoqda.
AQSh kuchlari 2003-yilda Saddam Husaynni ag‘darish maqsadida Iroqqa kirgan, shundan so‘ng mamlakatda shialar yetakchiligidagi hukumat o‘rnatilgan va 2011-yil oxirida chiqib ketgan.
Oradan uch yil ham o‘tmay, ular 2014-yildan 2017-yilgacha bo‘lgan katta urushda Iroq kuchlariga ISHIDni mag‘lub etishda yordam berish uchun qaytgan.
“Iroq erkinligi” operatsiyasida qariyb ikki barobar ko‘proq amerikalik halok bo‘lgan — bu 2021-yilda AQSh qo‘shinlarining shoshilinch chiqib ketishi bilan yakunlangan Afg‘onistondagi urushdagi yo‘qotishlardan ancha ko‘p.
So‘nggi yillarda Iroq bir vaqtning o‘zida ham AQSh, ham Eron bilan yaqin siyosiy va harbiy aloqalarni saqlab kelgan yagona davlat bo‘ldi, biroq bu davlatlar ba’zan Iroq hududidan proksi jang maydoni sifatida foydalandi.
AQSh 2020-yilda Bag‘dod aeroportiga berilgan zarba bilan Eronning bosh qo‘mondoni Qosim Sulaymoniyni o‘ldirgandi. Eron ittifoqchilari esa bir necha bor AQSh bazalariga hujum qildi, bu esa ba’zan javob zarbalariga sabab bo‘ldi.
Bu yil Eron bilan bo‘lgan to‘qnashuvlarda halok bo‘lgan 18 nafar amerikalik harbiy xizmatchining 7 nafari Iroqda jon berdi. So‘nggisi iyul oyida Arbil yaqinidagi bazada dronni nazorat ostida portlatish chog‘ida halok bo‘lgan armiya serjanti edi.
O‘zining asl maqsadi Amerika qo‘shinlarini butun Yaqin Sharqdan chiqib ketishga majbur qilish ekanini aytadigan Eron AQShning Iroqdan chiqib ketishini butun mintaqa bo‘ylab ittifoqchi qurolli guruhlardan iborat o‘z “qarshilik o‘qi”ning g‘alabasi sifatida talqin qilmoqda.
Amerikaliklar mamlakatni va mintaqani tark etgach, “Iroqda mustahkam xavfsizlik qaror topadi”, dedi Eron parlamentining Milliy xavfsizlik komissiyasi raisi o‘rinbosari Amir Hayot Muqaddam.
Eron “Amerika qo‘shinlarining Iroqdan chiqib ketishini olqishlaydi va, shubhasiz, buni qo‘llab-quvvatlaydi”, dedi u Eron parlamenti axborot xizmatiga. “Qarshilik guruhlari hozirda chora ko‘rmoqda, ba’zan Amerika qo‘shinlarini nishonga olib, ularga qarshi turmoqda”.
Vashington Iroqdagi eronparast guruhlarni Tehron ko‘rsatmasi bilan qo‘shni davlatlarga hujumlar uyushtirish, jumladan, shu oyda Saudiya Arabistonining yirik neft quvuriga zarba berish orqali Yaqin Sharqdagi kengroq mojaroda rol o‘ynayotganlikda aybladi. Bag‘dod hukumati esa ularning ta’sirini jilovlashga harakat qilayotganini ta’kidlamoqda.