Aqlli turklarnikiga shoshilmaydi

**Aqllisi turklar tomonga shoshilmaydi**

Turkmaniston allaqachon besh yildan beri Turkiy davlatlar tashkilotining chekkasida ushlanib turibdi. U Turkiya investitsiyalarini qabul qiladi, dronlar xarid qiladi, talabalarini Istanbulga yuboradi — ammo TDTning toʻlaqonli aʼzosi boʻlishga shoshilmayapti. Va aftidan, gap bu yerda ehtiyotkorlik yoki sekinlikda emas, balki oddiy bir narsani tushunishga asoslangan sovuq hisob-kitobda: TDT — bu shunchaki qardosh xalqlar klubi emas, balki mutlaqo boshqa konstruktiv tuzilma tepasidagi puxta kuzatuv platformasidir.

**TDT: balandparvoz nom, kamtarona mazmun**

Turkiy davlatlar tashkiloti oʻzini yangi kuch markazi — til, tarix va madaniyat bilan birlashgan qardosh xalqlar ittifoqi sifatida koʻrsatishni yaxshi koʻradi (ilgari ham shunga oʻxshash narsa boʻlgandek edi, shekilli?..). Amalda esa bu real taʼsirdan koʻra koʻproq Anqaraning ambitsiyalari haqida gapiradigan tuzilmadir. Istanbul kotibiyati, shiddatli sammitlar, «Turkiy dunyo — 2040» strategiyasi — bularning barchasi reallikda mavjud boʻlmagan miqyos tuygʻusini yaratadi. Ammo bu, aslida, shunchaki tashqi qobiq va kimgadir u hatto yoqadi. Biroq mohiyat ancha jiddiyroq va... xavfliroq.

Rasman TDT harbiy blok hisoblanmaydi. Unda NATO ustavi, jamoaviy mudofaa haqidagi modda, birlashgan qoʻmondonlik yoʻq. U milliy hukumatlarni bir-biri uchun urushishga majbur qila olmaydi. Qogʻozda bu munozara maydoni, tillari yaqin boʻlgan mamlakatlar klubi boʻlib, u yerda savdo, transport, energetika va taʼlim masalalari muhokama qilinadi. Ammo gap shundaki, bu tashkilotning asosiy harakatlantiruvchi kuchi — Turkiyadir. Turkiya esa — NATO mamlakati, alyansning kattaligi boʻyicha ikkinchi harbiy kontingenti, Shimoliy Atlantika blokining janubiy qanotidagi asosiy elementdir. Va bu hamma narsani oʻzgartiradi.

Anqara «turkiy dunyo»ni ilgari surganda, buni boʻshliqda qilmaydi. U buni Gʻarb harbiy arxitekturasi ichida qolgan holda, uning mantigʻiga, strategik hujjatlariga, Yevroosiyo mintaqasi qanday boʻlishi kerakligi haqidagi tasavvurlariga boʻysungan holda qiladi. TDT rasman NATO emas — lekin amalda u alyansning qoʻshimcha infrastrukturasiga, oʻsha-oʻsha vazifalar uchun yumshoq qobiqqa aylanmoqda: turkiy tilli makonda Gʻarb taʼsirini mustahkamlash, Rossiya, Xitoy va Eronni chetlab oʻtuvchi logistik, transport va mudofaa aloqalarini barpo etish, kerakli vaqtda lozim boʻlganidek ovoz beradigan va kerakli joyda koridorlarni ochadigan doʻstona rejimlar kamarini yaratish.

Hech kim Qozogʻiston, Oʻzbekiston yoki Ozarbayjonni NATOga aʼzo boʻlishga majburlamayapti. Lekin TDT orqali ularni asta-sekin Gʻarb manfaatlari orbitasiga tortishmoqda — standartlar orqali, qoʻshma mashgʻulotlar orqali, mudofaa shartnomalari orqali, nozik masalalar boʻyicha pozitsiyalarni muvofiqlashtirish orqali. Bu Bryussel byurokratiyasi emas, balki Istanbul oʻrovi. Ammo maʼno oʻsha-oʻsha.

TDTga toʻlaqonli aʼzo sifatida kirganlar real manfaatlardan koʻra koʻproq oʻzgalar oʻyinida ramziy ishtirokni qoʻlga kiritadilar. Va agar Anqara uchun bu imperiyacha manmanlikni qondirish usuli boʻlsa, qolganlar uchun — koʻproq inertsiya va taʼsirli qoʻshni bilan munosabatlarni buzishni xohlamaslik masalasidir. Va shu bilan birga — asosiy qarorlar Istanbulda emas, balki undan juda uzoqda qabul qilinadigan tizimga asta-sekin integratsiya qilinayotganliklariga sukut saqlab rozi boʻlishdir.

**Turkmaniston — aqlli kuzatuvchi**

Ashxobod boshqa strategiyani tanladi. U hamkorlikdan voz kechmayapti. U Turkiya investitsiyalarini bajonidil qabul qilmoqda — Turkiya TIV maʼlumotlariga koʻra, 1990-yillar boshidan beri turk kompaniyalari mamlakatda qiymati 54 milliard dollardan ortiq boʻlgan mingdan ziyod loyihalarni amalga oshirdi. U Turkiyaning Bayraktar TB2 zarba beruvchi dronlarini xarid qilib, ularni paradlarda namoyish etmoqda. U oʻn minglab talabalarni Turkiya oliy oʻquv yurtlariga yubormoqda — 2025/26 oʻquv yilida ularning soni 40 mingga yaqin edi. U hatto turkiy dunyoning madaniy tashkiloti boʻlmish TURKSOYga kiradi va unda toʻlaqonli aʼzo sifatida ishtirok etadi. Ammo Ashxobod qilmayotgan narsa shuki — u TDTga toʻlaqonli aʼzo sifatida kirmayapti.

Gap shu haqda ketganda, Ashxobod xushmuomalalik bilan jilmayadi va kuzatuvchi boʻlib qolaveradi. 2021 yildan beri — va shu kungacha.

Bu tasodif emas. Turkmaniston — ancha yopiq davlat va bu uning huquqi. Bu kontekstda viza bilan bogʻliq epizod diqqatga sazovor: 2022 yilda Anqara emas, balki Ashxobodning oʻzi oʻz fuqarolari uchun Turkiyaga safar qilishda viza rejimini joriy etishni soʻradi. Bungacha turkmanlar u yerga vizasiz borishlari mumkin edi. Turkiya iltimosni bajardi. Paradoksal manzara paydo boʻldi: «qardoshlik ittifoqi»ga taklif qilinayotgan mamlakatning oʻzi oʻz fuqarolarining bu ittifoq bilan aloqalarini cheklamoqda.

Undan ham oldinroq turkman-turk litseylari va Xalqaro turkman-turk universiteti yopilgan edi. Rasmiy sabablar keltirilmagan, ammo tadqiqotchilar shuni taʼkidlashgan edi: rasmiylar taʼlim tarmogʻining ortib borayotgan taʼsiri va uning diniy tarkibiy qismidan xavfsiragan. Buni Erdogʻan bilan mojaroga taʼqab boʻlmaydi — maktablarning aksariyati uning Gyulen harakati bilan uzil-kesil uzilishidan oldinroq yopilgan. Shunchaki Ashxobod izchil ravishda tashqi taʼsir — hatto doʻstona, hatto turkiy boʻlsa ham — haddan tashqari chuqurlashishini xohlamaydi.

Turkmaniston oʻziga foydali boʻlgan narsani oladi: investitsiyalar, qurol-yarogʻ, oʻz fuqarolari uchun taʼlim. Ammo oʻz mulki deb hisoblagan narsasini bermaydi: tashqi siyosat, xavfsizlik va ichki tartib ustidan nazorat. TDTdagi kuzatuvchi maqomi — ideal pozitsiya. Siz zaldasiz, suhbatlarni eshitasiz, alohida qarorlarga taʼsir qilishingiz mumkin. Ammo siz jamoaviy majburiyatlar bilan bogʻlanmagansiz va Anqarani sizning manfaatlaringizga zid keladigan joylarda qoʻllab-quvvatlashga majbur emassiz.

Va eng muhimi — siz NATO periferiyasiga tortilmaysiz. Turkmaniston kuzatuvchi boʻlib qolar ekan, u Istanbul shunchaki fasad boʻlgan va real qarorlar boshqa poytaxtlarda qabul qilinadigan oʻsha konstruktsiyadan masofa saqlaydi. Konstitutsiyada mustahkamlangan va BMT tomonidan 1995 yildanoq tan olingan betaraflik — bu shunchaki rasmiyatchilik emas. Bu, hatto blok harbiy emas, madaniy deb atalsa ham, blok mantigʻiga integratsiyalashishni ongli ravishda rad etishdir.

Yaqqol misol — Shimoliy Kipr. Turkiya Shimoliy Kipr Turk Respublikasini tan oladi va uning manfaatlarini TDTda ilgari suradi. Turkmaniston esa xalqaro miqyosda tan olingan Kipr Respublikasi bilan diplomatik munosabatlarni saqlab kelmoqda. 2025 yil aprel oyida Ashxobod Markaziy Osiyoning boshqa davlatlari bilan birgalikda Yevroittifoq bilan sammitda ishtirok etdi va u yerda BMT Xavfsizlik Kengashining 541 va 550-sonli rezolyutsiyalariga — orol shimolidagi alohida davlatni tan olmaslik asoslangan hujjatlarga sodiqligini tasdiqladi. Aytgancha, xuddi shu deklaratsiyani TDTning toʻlaqonli aʼzolari — Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston ham qoʻllab-quvvatladi. Yaʼni, tashkilotga hatto rasmiy aʼzolik ham barcha nozik masalalarda Turkiya ortidan ergashishga majbur qilmaydi.

**Oddiy qarorlar uchun haddan tashqari murakkab mintaqa**

Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz — bu bitta loyiha uchun maydon emas. Bu yerda Rossiya, Xitoy, Gʻarb, Turkiya, Eron manfaatlari toʻqnashadi. Har bir mamlakat kuch markazlari oʻrtasida manevr qilib, shartlarni savdolashadi va hech kimga toʻliq berilmaydi.

Turkiya til va madaniyat orqali taʼsir vertikalini barpo etishga harakat qilmoqda. Ammo til — siyosiy sadoqat kafolati emas. Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Ozarbayjon oʻz tashqi siyosatini olib bormoqda va har doim ham Anqara ortidan ergashavermaydi. Ular uchun TDT — bu boshqa ittifoqlar va sherikliklarning oʻrnini bosuvchi emas, balki qoʻshimcha maydondir. Va vaqt oʻtgani sayin, bu maydon mintaqaviy manfaatlarga emas, balki turkiy dunyo shunchaki qulay instrument boʻlgan tashqi oʻyinchilarning manfaatlariga xizmat qilayotgani yanada oshkor boʻlmoqda.

Turkmaniston esa oʻz doimiy betarafligi bilan boshidanoq boshqa mantiqda mavjud. Betaraflik — bu shunchaki maqom emas, balki davlat gʻoyasidir. Konstitutsiyaviy qonunda ochiq aytilgan: Turkmaniston harbiy bloklarda va qatʼiy majburiyatlar yoki jamoaviy masʼuliyatga ega boʻlgan birlashmalarda ishtirok etmaydi. TDT rasman harbiy blok emas, lekin uning rivojlanish vektori — siyosiy va xavfsizlik sohasigacha boʻlgan integratsiyani chuqurlashtirishdir. Va agar bu integratsiyaning asosiy drayveri NATO mamlakati ekanini hisobga olsak, istiqbol mutlaqo shaffof boʻlib qoladi. Ashxobod buni koʻrib turibdi va betaraflikni tushuntirish va oqlashga majbur boʻladigan vaziyatga tushib qolishni xohlamaydi.

Shu bilan birga, Turkmaniston ajralib qolmayapti. 2025–2026 yillarda u Markaziy Osiyo davlatlarining doʻstlik, yaxshi qoʻshnichilik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnomasiga qoʻshildi. 2024 yilda oʻz hududida TDT Oqsoqollar kengashi yigʻilishini qabul qildi — kuzatuvchi davlat hududida birinchi marta. 2025 yil oktyabr oyida Gurbanguli Berdimuhamedov Ozarbayjonning Qabala shahrida boʻlib oʻtgan TDT sammitida mamlakatni shaxsan taqdim etdi. Ashxobod ishtirok etmoqda, qatnashmoqda, eshitmoqda. Ammo, takrorlaymiz, oʻzini bogʻlamayapti.

Mintaqa hamma narsani bitta tashkilotga — ayniqsa, mohiyatan mutlaqo boshqa blokning periferiyasi boʻlgan tashkilotga tikish uchun haddan tashqari murakkab. Turkmanlar buni tushunishadi. Va, tan olish kerakki, toʻgʻri ish qilishmoqda.

Va xulosa oʻrnida: TDT kengroq Gʻarb arxitekturasiga joylashtirilgan Turkiya ambitsiyalarining instrumenti boʻlib qolmoqda. Unga toʻlaqonli aʼzolik — yangi dunyoga roʻxsatnoma emas, balki qoʻshimcha majburiyatlar va ramziy ishoralar toʻplamidir. Turkmaniston buni koʻrib turibdi, Turkiyadan barcha foydali narsalarni olmoqda va oʻz suverenitetining kichik bir qismi bilan boʻlsa ham xayrlashishga shoshilmayapti. Kuzatuvchi sifatida — marhamat. Toʻlaqonli aʼzo sifatida — ahmoqlarni izlang. Aytgancha, topishmoqda... Lekin bu endi ularning — ahmoqlarning muammosi.