«Aqaba jarayoni»: u nima uchun tashkil etilgan va unda Oʻzbekiston qanday ishtirok etmoqda

«Aqaba jarayoni»: u nega tashkil etilgan va unda Oʻzbekiston qanday ishtirok etmoqda

5–6 noyabr kunlari Astanada Aqaba jarayoni doirasida Markaziy Osiyo mamlakatlari yetakchilarining uchrashuvi boʻlib oʻtadi. U sunʼiy intellekt sohasidagi xavfsizlikka hamda undan terrorchilik va ekstremistik maqsadlarda foydalanishga qarshi kurashishga bagʻishlanadi.

«Gazeta» ushbu xalqaro format — Aqaba jarayoni qanday tuzilgani, 10 yil davomida uning kun tartibi anʼanaviy terrorizmga qarshi kurashdan yangi texnologik tahdidlargacha qanday kengaygani va ushbu tashabbusda Oʻzbekiston qanday oʻrin egallashi haqida hikoya qiladi.

«Aqaba jarayoni» xalqaro tashabbusi 2015 yilda Iordaniya podshohi Abdulla II tomonidan Iordaniyaning Aqaba port shahrida yoʻlga qoʻyilgan. Xavfsizlik sohasida xalqaro hamkorlikni mustahkamlash va birgalikdagi saʼy-harakatlarni muvofiqlashtirish maqsadlar sifatida belgilangan edi.

Tashabbus transmilliy tahdidlarga qarshi kurashishda davlatlarning yanada yaqin hamkorligi uchun maydon sifatida paydo boʻldi. Asosiy urgʻu huquqni muhofaza qilish va harbiy idoralar harakatlarini muvofiqlashtirish, axborot va tajriba almashish, shuningdek, terrorchilik tashkilotlari va ekstremistik mafkuraga qarshi kurashishning umumiy yondashuvlarini ishlab chiqishga qaratildi.

Ushbu jarayonning ahamiyatini baholar ekan, Iordaniya podshohi shunday dedi: «Biz baʼzi janglarda gʻalaba qozongan boʻlishimiz mumkin boʻlsa-da, terrorizm va ekstremizmga qarshi kurash hali tugagani yoʻq… Iordaniya hamkorlarimiz bilan yaqindan hamkorlik qilishni davom ettiradi. Aqaba jarayoni orqali biz manfaatdor yetakchilarni muvofiqlashtirish, ilgʻor tajriba almashish va yangi strategiyalarni ishlab chiqish uchun birlashtirishga yordam berdik».

Iordaniya xalqaro dinlararo munosabatlarda alohida oʻrin tutadi. Hoshimiylar Podshohligi shaharning islom va xristian muqaddas qadamjolarining rasmiy homiysi (kastodiani) sifatida tan olingan tarixiy maqomga ega. Palestina-Iordaniya kelishuvi va 1994 yildagi Isroillik bilan tinchlik shartnomasi bilan mustahkamlangan ushbu missiya podshoh Abdulla II ga Quddusning tarixiy status-kvosini himoya qilishda eksklyuziv huquq beradi, Iordaniya Islom ishlari vazirligi esa Vakf departamenti orqali Al-Aqso masjidi majmuasini saqlab turish va fuqarolik boshqaruvini toʻliq moliyalashtiradi.

Aqaba jarayoni xalqaro tashkilot yoki doimiy ishtirokchilar tarkibiga ega birlashma emas. Tashabbusda qayd etilgan aʼzolik yoki davlatlar uchun majburiy qarorlar qabul qiladigan davlatlararo apparat mavjud emas.

Bu uchrashuvlar va muhokamalar uchun moslashuvchan xalqaro maydondir. Ishtirokchilar tarkibi va tadbirlar mavzusi muayyan kun tartibi va koʻrib chiqilayotgan tahdidlar xususiyatiga bogʻliq. Iordaniya va hamkor davlatlar tashkilotchi sifatida namoyon boʻladi.

Aqaba jarayoni uchrashuvlari formati yagona jadvalga yoki doimiy vakillik darajasiga bogʻlanmagan. Mavzuga qarab, ularda davlat va hukumat rahbarlari, tashqi ishlar va mudofaa vazirlari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar rahbarlari va maxsus xizmatlar vakillari ishtirok etishi mumkin.

Muhokamalarga xalqaro tashkilotlar va xususiy sektor vakillari, xususan, texnologiya va xavfsizlik sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar va kompaniyalar rahbarlari ham jalb etiladi.

Baʼzi hollarda uchrashuvlar mintaqaviy xavfsizlikning keng doiradagi masalalariga bagʻishlanadi va davlat rahbarlarining ishtirokini nazarda tutadi. Boshqalarida — muayyan muammoga, masalan, dronlardan foydalanish, havo hududini boshqarish yoki internetda ekstremizmning tarqalishiga eʼtibor qaratiladi.

Aynan qatyiy institutsional chegaralarning yoʻqligi ishtirokchilar tarkibini mavzuga qarab oʻzgartirish imkonini beradi.

Tashabbusning yana bir xususiyati mintaqaviy yondashuv boʻldi. Alohida raundlar terrorchilik va ekstremistik tahdidlar kuchaytirilgan xalqaro muvofiqlashtirishni talab qiladigan dunyoning muayyan qismlariga bagʻishlandi.

Jarayon mavjud boʻlgan davrda uning mintaqaviy kun tartibi Sharqiy Afrika, Janubi-Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasi, Gʻarbiy Afrika va Sahelni qamrab oldi. Masalan, 2022 yil martida Iordaniyaning Aqaba shahrida Sharqiy Afrikaga bagʻishlangan uchrashuv boʻlib oʻtdi, unda mintaqaning bir qancha davlatlari rahbarlari ishtirok etdi. Oʻsha yilning dekabrida Braziliya bilan birgalikda tashkil etilgan Lotin Amerikasi boʻyicha alohida raund oʻtkazildi. 2023 yil iyunida Ispaniyaning Kordova shahrida Gʻarbiy Afrika va Saheldagi tahdidlar muhokama qilindi.

Shu bilan birga, uchrashuvlar faqat Iordaniyada oʻtkazilmaydi. Aqaba jarayoni tadbirlariga mezbonlik qilgan mamlakatlar va xalqaro maydonlar qatorida Ispaniya, Albaniya, Indoneziya, Braziliya, Bolgariya, Ruanda, Singapur, Buyuk Britaniya, Norvegiya, Nigeriya, Niderlandiya, AQSh va BMT bor.

Aqaba jarayoni mavjud boʻlgan davrda uning kun tartibi bosqichma-bosqich kengayib bordi. Agar avval asosiy eʼtibor terrorchilik tashkilotlariga, ekstremistik mafkuraga qarshi kurashish va huquqni muhofaza qiluvchi tuzilmalar hamkorligini mustahkamlashga qaratilgan boʻlsa, keyinchalik muhokamalar markazida raqamli muhit va yangi texnologiyalar paydo boʻldi.

Yoʻnalishlardan biri terrorchilik tashviqoti tarqalishi, tarafdorlarni yollash va ijtimoiy tarmoqlar orqali ekstremistik guruhlar faoliyatini muvofiqlashtirish fonida onlayn-ekstremizmga qarshi kurashish boʻldi.

2026 yil iyunida BMTning Nyu-Yorkdagi qarorgohida BMTning Terrorizmga qarshi kurash haftaligi doirasida Yevropa Ittifoqi va Aqaba jarayonining onlayn oʻyinlardagi terrorizm, radikallashuv va yollash kelajagiga bagʻishlangan alohida yopiq uchrashuvi boʻlib oʻtdi. Unda davlatlar, BMT, oʻyin industriyasi va fuqarolik jamiyati vakillari ishtirok etdi. Ishtirokchilar terrorchilik tashkilotlari tomonidan oʻyin maydonlaridan foydalanish xavflarini koʻrib chiqdilar.

Boshqa bir texnologik yoʻnalish uchuvchisiz uchish apparatlari va havo hududini boshqarish boʻldi.

2026 yil fevralida Sandxerstdagi (Buyuk Britaniya) Qirollik harbiy akademiyasida havo hududini boshqarish va dronlardan foydalanishga bagʻishlangan raund boʻlib oʻtdi. Zamonaviy tizimlarni qoʻllash, havo hududi xavfsizligini oshirish, tajriba almashish va uchuvchisiz texnologiyalarning jadal rivojlanishini hisobga olgan holda qonunchilikni yangilash zarurati muhokama qilindi. Tadbirda bir nechta davlatlar vakillari, ekspertlar va ixtisoslashtirilgan xalqaro kompaniyalar rahbarlari ishtirok etdi.

Yana bir yangi yoʻnalish sunʼiy intellekt sohasidagi xavfsizlik, xususan, texnologik tahdidlarning oldini olish va terrorchilik hamda ekstremistik tashkilotlar tomonidan yangi vositalardan foydalanishga qarshi kurashish masalalarida hamkorlik boʻlmoqda. Qozogʻistonda boʻlib oʻtadigan uchrashuv aynan shunga bagʻishlanadi. Uchrashuvda, shuningdek, yangi texnologik chorlovlar va tahdidlarga javoban xalqaro va mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash masalalarini koʻrib chiqish rejalashtirilgan.

2025 yil 26 avgustda Samarqandda prezident Shavkat Mirziyoyevning Iordaniya podshohi Abdulla II bilan muzokaralarida Oʻzbekiston rahbari Aqaba jarayoni tashabbusini yuqori baholadi. U, shuningdek, tashabbusning boʻlajak yigʻilishlaridan birini Samarqandda oʻtkazishni taklif qildi.

Ushbu uchrashuv davomida tomonlar bagʻrikeng va maʼrifiy islom gʻoyalarini birgalikda ilgari surish zarurligi boʻyicha yakdil fikrga keldilar.

2025 yil 15 oktyabrda Oʻzbekiston tashqi ishlar vaziri Baxtiyor Saidov Rimda boʻlib oʻtgan «Aqaba jarayoni 2025» yigʻilishida ishtirok etdi. Uchrashuv Iordaniya tomonidan Italiya bilan birgalikda podshoh Abdulla II va bosh vazir Jorja Meloni hamraisligida tashkil etildi. U Gʻarbiy Afrikada terrorizm va ekstremistik mafkuraga qarshi kurashishda xalqaro muvofiqlashtirishni kuchaytirish masalalari muhokamasiga bagʻishlangan Aqaba jarayonining ikkinchi raundi boʻldi.

Oʻshanda Baxtiyor Saidov Oʻzbekistonning tinchlik, barqarorlik va barqaror taraqqiyotni mustahkamlash boʻyicha xalqaro hamjamiyatning birgalikdagi saʼy-harakatlariga sodiqligini tasdiqladi.