Anime nima, u qanday paydo bo‘lgan va tanishuvni nimadan boshlash kerak?

Anime nima, u qanday paydo bo‘lgan va uni tomosha qilishni nimadan boshlash kerak? Ushbu maqolada anime qayerdan kelib chiqqani, uning manga va G‘arb multfilmlaridan farqlari hamda birinchi asarni qanday tanlash kerakligi haqida so‘z boradi.

**Anime nima?**

Yapon animatsiyasi bilan tanishishni uning ta’rifidan boshlash maqsadga muvofiq. Muhim jihati shundaki, anime alohida janr emas, balki Yaponiyada shakllangan animatsion kinoning bir turidir.

"Anime" atamasi odatda yapon animatsion filmlari va seriallariga nisbatan qo‘llanadi. Bu so‘z inglizcha "animation" so‘zining qisqartmasidan olingan.

Shu sababli "men animeni yoqtirmayman" degan ibora "men kinoni yoqtirmayman" degandek keng ma’noni anglatadi. Chunki bir asar quvnoq maktab komediyasi bo‘lsa, boshqasi shafqatsiz kriminal triller, uchinchisi romantik hikoya, to‘rtinchisi esa murakkab ilmiy fantastika bo‘lishi mumkin.

Animeda haqiqatan ham o‘ziga xos, taniqli vizual uslublar mavjud: ifodali ko‘zlar, hissiyotlarning shartli ifodalanishi, rang va mimika bilan o‘ziga xos ishlash. Lekin yagona "anime uslubi" degan narsa yo‘q. Ayrim rejissyorlar mufassal, realistik tasvirlar bilan ishlasa, boshqalari atayin grotesk, minimalizm yoki fantastik shakllardan foydalanadi.

Yana bir xususiyati — tomoshabinga jiddiy yondashishidir. Animeda bolalar, o‘smirlar va kattalar uchun mo‘ljallangan hikoyalar uchraydi, bunda yosh toifasi nafaqat syujetning murakkabligi, balki mavzusi bilan ham belgilanadi. Jiddiyroq asarlarda hayot mazmuni, axloq, yolg‘izlik, din va inson tanlovi kabi masalalar ko‘tarilishi mumkin.

Boshqacha aytganda, anime — bu syujet formulasi yoki muayyan bir janr emas, balki animatsiya vositasida hikoya aytib berish usulidir.

**Animening multfilm va mangadan nima farqi bor?**

Bir qarashda farq yaqqoldek tuyuladi, lekin bu yerda atamalarni chalkashtirib yuborish oson. Asosiysi — asarning shakli, kelib chiqishi va yaratilish usulini bir-biriga aralashtirmaslik.

Multfilm — animatsion asar uchun umumiy tushuncha. Anime ham multiplikatsiyaning bir turi, shu sababli bu so‘zlarni bir-biriga qarshi qo‘yish noto‘g‘ri. Farq, avvalo, madaniy va ishlab chiqarish an’anasida: odatda anime deganda yapon animatsiyasi yoki shu an’ana asosida yaratilgan asarlar tushuniladi.

Bunda anime turli formatlarda mavjud bo‘lishi mumkin. Ulardan eng keng tarqalgani — teleseriallar. Oddiy bir qism taxminan 23–25 daqiqa davom etadi, muntazam teleko‘rsatuvlar modeli esa 1960-yillarda asosan Osamu Tedzuka sharofati bilan shakllangan.

Shuningdek, to‘liq metrajli filmlar, qisqa metrajli filmlar, OVA va boshqa formatlar ham bor. Bunda to‘liq metrajli animatsiya odatda teleseriallarga qaraganda sifat nazorati qattiqroq va muddatlari erkinroq sharoitda ishlab chiqariladi.

Manga — umuman boshqa shakl. Bu yapon komikslari, ya’ni sahifalardagi tasvir va matnlar ketma-ketligidir. Anime esa — ovoz, musiqa, aktyorlarning ovozi va montajga ega harakatlanuvchi tasvirdir.

Shu bilan birga, ular o‘rtasidagi aloqa juda mustahkam. Ko‘pgina animelar mashhur mangalar asosida yaratiladi, biroq ekranlashtirish asl nusxani kadrma-kadr takrorlashi shart emas. Mualliflar syujetni o‘zgartirishi, yangi qahramonlar qo‘shishi yoki hatto boshqacha yakun o‘ylab topishi ham mumkin.

Natijada oddiy bir xulosa kelib chiqadi: manga o‘qiladi, anime tomosha qilinadi, multfilm esa turli milliy animatsiya maktablarini o‘z ichiga olgan kengroq tushunchadir.

**Anime qanday paydo bo‘lgan va nega mashhurlikka erishgan?**

Yapon animatsiyasi tarixi "anime" so‘zi ulkan sanoatni anglatishidan ancha avval boshlangan. XX asr boshlarida dastlabki yapon rejissyorlari G‘arbda mavjud bo‘lgan multiplikatsiya usullari bilan tajribalar o‘tkazishgan. Saqlanib qolgan eng qadimgi yapon animatsion asarlari orasida davomiyligi atigi uch soniyani tashkil etuvchi "Katsudo Shashin" nomli qisqa lenta ham bor.

Haqiqiy burilish Ikkinchi jahon urushidan so‘ng yuz berdi. Zamonaviy yapon animatsiyasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan manga rassomi va muallifi Osamu Tedzuka bu boradagi asosiy shaxslardan biriga aylandi. U o‘z ishlarida, jumladan, hissiyotlarni yaqqolroq ifodalash uchun personajlarning ko‘zlarini katta qilib chizish uslubidan foydalangan. Uning "Qudratli Atom" nomli mangasi muallifga katta shuhrat keltirdi.

1970-yillarga kelib manganing mashhurligi sezilarli darajada oshdi, shu bilan birga uning asosida ishlangan animatsion filmlar soni ham ko‘paydi. Asta-sekin syujetlar rang-barang va murakkabroq bo‘lib bordi: asarlarning dastlab faqat bolalar auditoriyasiga mo‘ljallangani endi hal qiluvchi ahamiyat kasb etmay qoldi.

So‘ngra anime Yaponiya chegaralaridan ancha uzoqlarga yoyildi. Televideniye uni turli mamlakatlardagi tomoshabinlar bilan tanishtirgan bo‘lsa, internet rivojlanishi yapon animatsiyasini yanada ommabop qildi. Rossiyada teleko‘rsatuvlar muhim o‘rin tutdi: masalan, 1990-yillarda "Seylor Mun" butun bir avlod uchun anime olamiga kirib kelishning asosiy vositalaridan biriga aylandi. Ayni o‘sha paytda yapon animatsiyasi muxlislari klublari paydo bo‘la boshladi, internetning keng tarqalishi esa anime hamjamiyatining shakllanishini yanada tezlashtirdi.

Animenining mashhurligi bitta sabab bilan izohlanmaydi. Bu — syujetlar rang-barangligi, o‘ziga xos vizual madaniyat, kuchli qahramonlar va tomoshabin bilan turli mavzularda so‘zlasha olish qobiliyatining uyg‘unligidir. Anime keng ko‘lamli sarguzashtlarni taqdim etib, bir necha sahna o‘tgach, o‘lim qo‘rquvi yoki inson tanlovining bahosi haqidagi suhbatga o‘tib ketishi mumkin. Aynan shu janr erkinligi uning xalqaro muvaffaqiyati sabablaridan biriga aylangan.

**Anime bilan tanishuvni nimadan boshlash kerak?**

Yangi boshlovchilarning asosiy xatosi — go‘yoki har kim ko‘rishni boshlashi kerak bo‘lgan "eng to‘g‘ri" animeni izlashdir. Universal boshlanish nuqtasi yo‘q: tanlovni asarning mashhurligiga qarab emas, balki shaxsiy qiziqishlardan kelib chiqib qilgan ma’qul.

Agar sizga fantaziya va jiddiy hikoyalar yoqsa, "Titanlar hujumi", "Evangelion" yoki "Psixopasport"ga e’tibor qaratishingiz mumkin. Sarguzashtlar va keng ko‘lamli olamlarni sevuvchilarga esa "Van-Pis" mos keladi, garchi bu ancha uzun hikoya bo‘lsa ham, yoki "Po‘lat alkimyogar: Birodarlik"ni tanlash mumkin.

Romantika va dramani xush ko‘radiganlar uchun "Sening aprel yolg‘oning", "Ovoz shakli" yoki "Sening isming" ayni muddao. Agar yengilroq va kulgiliroq narsa istasangiz, "Kaguya xonim: Sevgida ham jangdagidek" animesini tomosha qiling.

Ko‘p qismli hikoyalardan emas, avvalo to‘liq metrajli animedan tanishishni istaganlar uchun "Ghibli" studiyasining "Ruhlar olami", "Mening qo‘shnim Totoro", "Malika Mononoke" yoki "Yuruvchi qasr" kabi filmlaridan boshlash qulay.

Yana bir yaxshi qoida bor: tavsiyalar, memlar yoki ekranlashtirilgan asar orqali allaqachon tanish bo‘lgan ijod namunasidan boshlash. Agar kinodagi biror janr sizga yoqqan bo‘lsa, darhol bir necha yuz qismli syonenga sho‘ng‘ib ketish shart emas.

Yana bir maslahat — barcha animeni bitta serialga qarab baholamang. Hatto bir yo‘nalishning o‘zida ham sur’at, vizual uslub, dramaturgiya va ohang tubdan farq qilishi mumkin. Animening yagona "xarakteri" yo‘q, shuning uchun ilk tanishuvning omadsiz chiqishi butun sanoat haqida emas, balki aynan o‘sha asar haqida ko‘proq ma’lumot beradi.