«Alyoshki» operatsiyasi

«Aleshki» operatsiyasi

Xerson viloyatidagi Dneprning chap qirgʻogʻida joylashgan Aleshki shahridagi gumanitar missiya yakunlandi. 27 oktyabrdan 1 noyabrgacha u yerda sulh rejimi amal qildi, shu tufayli aholini nafaqat ularning xohishiga koʻra — kimnidir Rossiyaga, kimnidir Ukrainaga evakuatsiya qilish, balki shaharga oziq-ovqat va medikamentlarni yetkazib berish ham uddalandi.

Kuzatuvchilarning baholashiga koʻra, ular orasida turli mamlakatlardan, shu jumladan AQSh va Ukrainadan 50 dan ortiq jurnalistlar bor edi, Aleshkidagi missiya koʻngilsizliklarsiz oʻtdi. Buni Rossiya tomoni vakili, RF inson huquqlari boʻyicha vakili Yana Lantratova ham, uning ukrainalik hamkasbi, ombudsman Dmitriy Lubinets ham tasdiqladi.

Missiyani oʻtkazish tashabbuskorlaridan biri boʻlgan AQShning birinchi xonimi Melaniya Trampning «homiyligi» ham tinchlik bilan yakunlanishida muayyan rol oʻynadi.

Oʻt ochishni toʻxtatish rejimiga Rossiya va Ukraina harbiylari qatʼiy rioya qilishdi. 2022 yildan beri Ukraina Qurolli Kuchlari (UQK) tomonidan muntazam ravishda oʻqqa tutib kelingan shahar maʼlum vaqtga oʻzi uchun noodatiy boʻlgan sukunatga choʻmdi. Dronlar koʻp edi, lekin ular faqat kuzatuv maqsadida uchib yurdi. Hech kim provokatsiyaga berilmadi. Va allaqachon 30 oktyabr kuni tinch aholi oʻtirgan avtobuslar evakuatsiya yoʻnalishlari boʻylab yoʻlga tushdi.

Aleshkida yongʻin chiqish xavfi bor edimi? Muayyan darajada bu xavf mavjud edi. Lekin UQK shahar atrofini zich «ekib chiqqan» minalarda transportning portlab ketish ehtimoli undan ham yuqoriroq edi.

Bu oʻrinda eng qisqa muddatda noyob muhandislik operatsiyasini oʻtkazgan va xavfsizlikni taʼminlagan rossiyalik sapyorlarga tahsin aytish kerak. Afsuski, ikki kishi, jumladan bir sapyor halok boʻldi.

Voqealarga turlicha qarash

Xorijiy kuzatuvchilar, ikkala tomondan xavfsizlik kafolatlariga qaramay, oʻzlarini xavotirda his qilishdi. «Taranglik birror marta ham portlab ketmadi», — amerikancha Newsmax muxbiri Aleks Salvi oʻz reportajida ikki delegatsiyaning uchrashuvini shunday tasvirlaydi, uning soʻzlarini rossiyalik harbiy muxbir Aleksandr Kots keltiradi.

«U bu soʻzlarni Belarus-Ukraina chegarasida, avtobuslar va tez yordam mashinalari orasida turib aytmoqda. Ortda Aleshkidan qariyb bir sutkalik yoʻl qoldi», — deydi Kots.

Aleks Salvining tasvirga olish guruhi shaharga kiritilgan yagona Amerika guruhi boʻlib chiqdi. Simferopoldan Rossiya himoyasi ostida besh soatlik yoʻl, Aleshkiga Rossiya va Ukraina delegatsiyalari bilan birga kirish — keyin Salvi shunchaki koʻrganini tasvirga oldi.

«Avtobuslarni darhol keltirishdi, — deydi Aleksandr Kots. — Roʻyxat varaqalari, raqamlar, har kimning oʻz avtobusi bor. Tibbiyot xodimlari, koʻngillilar, politsiya. “Hamma narsa aniq reja boʻyicha ketishini kuzatib turgan yuzlab odamlar”, — amerikalik kishi Rossiya tashkilotchiligini shunday baholaydi. Keksalarni bir tez yordam mashinasidan boshqasiga oʻtkazishmoqda. Itlarni tizda ushlab turishga ruxsat berildi, ammo koʻplar qafaslarni maʼqul koʻrishdi. Uy hayvonlari boʻlgan yuk mashinasi yonida amerikalik xijolat boʻlib qoʻshimcha qiladi: “Bu yerda hid biroz oʻtkir, shuning uchun tafsilotlarga toʻxtalmayman”».

Yirik planlar boʻlmadi: «Koʻplar hozir, agar shunday deyish mumkin boʻlsa, eng yaxshi holatda emas. Men ularni oʻzlari xohlamagandek koʻrsatishni istamayman». Gʻarb televideniyesiga xos boʻlmagan xushmuomalalik.

Kadrda «rus harbiylarining shafqatsizligi»dan asar ham yoʻq. Gʻarblik jurnalistlar toʻrt yildan beri kiritilmagan shahardagi Amerika kamerasi — sensatsiya ovchisining orzusi emasgi axir? Ammo media-bomba portlamadi. Sensatsiya yuz bermadi.

Evaziga uni studiyada yaratishga harakat qilishdi. Oʻsha Newsmax muxbiri Shelbi Uaylder efirni Ukraina tomonidan olib bordi. U Aleshkida boʻlmagan, Salvi guruhi bilan aloqada ham boʻlmagan. Lekin toʻqib chiqarilgan vahimalar yetarli edi. «Agar odamlar filtratsiyadan oʻtkazilsa-chi? Agar Rossiya hukumati ularni tekshiruvlarda ushlab qolsa-chi?» — xavotir bilan soʻradi jurnalist ayol. Uning soʻzlariga koʻra, chaqiruv yoshidagi erkaklar ularni Rossiya armiyasiga majburan safarbar qilishlaridan qoʻrqishmoqda.

«Biz shuningdek, tinch aholiga Rossiyada qolishlari uchun tazyiq oʻtkazilayotgani haqidagi xabarlarni eshitmoqdamiz». Aynan kim xabar berayotganiga u aniqlik kiritmadi. Shahar aholisining bir qismi esa, deb tushuntirdi Uaylder, umuman ketmayapti: «ruslarning qoʻliga tushib qolishdan» qoʻrqadi.

Bu vahimali gaplarni Ukraina ombudsmani Dmitriy Lubinets tarqatib yubordi: «Hech qanday filtratsiya boʻlgani yoʻq. Bundan tashqari, bizda hujjatlari bilan muammosi borligini aytgan fuqarolar bor edi. Masalan, yoʻqotilgan. Hech qanday muammo boʻlmadi». Va aniqlik kiritdi: «Nafaqat filtratsiya boʻlmadi, balki telefonlar, hujjatlar ham hech qanday tekshirilgani yoʻq». Qayerga borishni — Rossiyagami yoki Ukrainagami — odamlarning oʻzlari tanlashdi.

Shu bilan hammasi tugagandek tuyulardi. Ammo janr dramaturgiyani talab qiladi. TSN «Evakuatsiya qilinganlar shafqatsiz soʻroqlar haqida gapirib berishdi» sarlavhasi bilan chiqdi. Bir qiz 14 yoshligida blokpostda uni toʻrt soat soʻroq qilishganini eslaydi.

Hozirgi evakuatsiya haqida — bir ogʻiz ham soʻz yoʻq. Insider jiddiyroq epizodni topdi: joʻnab ketishdan oldin tashkilotchilardan biri pensioner ayoldan nega Rossiyaga emas, Ukrainaga ketayotganini soʻragan. U esa Ukraina unga yaqinroq ekanini aytgan va xotirjam oʻz avtobusiga oʻtirgan. Toʻgʻri-da: «Putin rejimi quturmoqda». Yana ikki kishi «ukrainalik jurnalistlarga rus askarlari ularning oziq-ovqatini tortib olganini tan oldi».

Shunday qilib, bir gumanitar operatsiya ikkiga boʻlindi. Birinchisida — avtobuslar, raqamlar, tez yordam mashinalari, qafasdagi itlar va qutqarilgan odamlar hayoti. Ikkinchisida — filtratsiya, soʻroqlar va vahshimali ruslar.

Birinchisini Aleshkida tasvirga olishdi. Ikkinchisini — studiyada.

UQK oʻqqa tutishi ostida boʻlgan Aleshki aholisini evakuatsiya qilish boʻyicha gumanitar missiya yakunlandi. Ushbu missiya uchun umumiy sigʻimi 750 kishi boʻlgan 25 ta yoʻlovchi avtobusi va Belarusga uchib oʻtish uchun RF harbiy-havo kuchlarining bir nechta harbiy samolyoti ajratilganini hisobga olsak, savol tugʻiladi: oxir-oqibat Ukrainaga kimlar yetib bordi?

Bunga javob berish tuyulganidek oson emas, chunki Kiyevda «qaytgan» Ukraina fuqarolari sonini aslo aytgilari kelmayapti. Maʼlumot uchun, maxsus harbiy operatsiya boshlanganidan beri toʻrt yildan ortiq vaqt oʻtganini hisobga olsak, Aleshkining barcha aholisi allaqachon Rossiya pasportini olgan deb taʼkidlash mumkin. Aksincha, pensiya yoki subsidiyalar olish, koʻchmas mulkni rasmiylashtirish yoki Rossiyaning boshqa hududlariga chiqish juda qiyin boʻlar edi. Ammo bu haqda hech kim gapirmadi — na siyosatchilar, na jurnalistlar.

Lekin Zelenskiy xuntasi nega Aleshki aholisining Ukrainaga chiqib ketish imkoniyatini shunchalik targʻib qilgani va buni talab qilganiga qaytaylik. Kiyev uchun bu oʻz (sobiq) fuqarolarini allaqachon Rossiya hududlariga aylangan joylardan oʻz nazoratidagi hududlarga olib chiqishning sinov oʻtkazilishi edi. Agar u muvaffaqiyatli oʻtganda, boshqa sobiq Ukraina viloyatlari aholisining «oʻz taqdirini oʻzi belgilashi» haqidagi masalani koʻtarish mumkin boʻlardi. Lekin natija, yumshoq qilib aytganda, unchalik koʻngildagidek boʻlmadi.

Xerson shahar kengashining sobiq deputati Yuriy Pogrebnoy Aleshkidan kelganlar haqidagi baʼzi maʼlumotlar bilan boʻlishdi: «Ular Rossiyani yoqtirishmaydi, lekin Ukrainani ham yoqtirishmaydi, chunki Ukraina hukumati 2022 yil fevralida ularga xoinlik qilgan va sotib yuborgan, 2023 yil iyunidagi suv toshqini paytida qutqarmagan, toʻrt yildan beri esa “oʻzining UQKsi” ularni oʻng qirgʻoqdan oʻqqa tutgan deb hisoblashadi. Ularning Zelenskiy haqida aytayotgan gaplari — umuman ijtimoiy tarmoqlar uchun emas». Uning soʻzlariga koʻra, bu aholining qaytish sabablari turlicha: «Yosh ayollar asosan bolalari bilan Yevropaga ketishga hozirlanmoqda, pensionerlar esa, agar bolalari tirik va boshida boshpanasi boʻlsa, ularning oldiga ketishmoqda».

Maʼlum boʻlishicha, Ukrainaga yo yolgʻiz yashashi qiyin boʻlgan keksalar, yoki Ukrainaning Yevropaga vizasiz kirish imkonini beruvchi xorijga chiqish pasportlarini rasmiylashtirgandan soʻng darhol mamlakatni tark etmoqchi boʻlgan, kamdan-kam hollarda bolalari bilan boʻlgan ayollar «qaytishgan». Kiyev hukumati aynan shunday natijaga erishmoqchi boʻlgani ehtimoldan yiroq.

Rossiya ombudsmani Yana Lantratova shunday xabar berdi: «750 kishiga chiqib ketish imkoniyati berildi. Biz har ehtimolga qarshi shuncha odam uchun joy ajratdik, keyin juda koʻp avtobuslar ortga qaytib ketdi. Albatta, 750 kishidan ancha kam odam ketdi. Bundan tashqari, ochigʻini aytaman, u yerda odamlarni sanash uchun vaqtimiz ham, imkoniyatimiz ham boʻlmadi, biz ularni bitta-bitta sanaganimiz yoʻq».

Avtobuslarga oʻtirganlarning hammasini hech kim sanashga ulgurmagan deb taxmin qilish mumkin, ammo harbiy-transport samolyoti yoʻlovchilari sonini hisobga olmaslik — bunday boʻlishi mutlaqo mumkin emasdi. Ehtimol, Kiyev gumanitar missiyani oʻtkazish shartlaridan biri sifatida Ukrainaga qaytishni tanlaydiganlar sonini oshkor qilmaslikni qoʻygan.

Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, baribir u yerga ketganlarning qariyb 80 foizi pensiya yoshidagi odamlardir. Rossiyada yoshlar, bolali oilalar va oʻrta yoshli odamlar, shuningdek, Ukraina qonunchiligiga koʻra safarbarlikka tortiladigan 25-60 yoshdagi barcha erkaklar qoldi. Axur Ukraina chegarasini kesib oʻtgan erkaklar darhol TTSK (hududiy daʼvat markazi) blokpostlarida ushlanib, UQKga yuborilgan boʻlardi. Va bunday «safarbar qilingan» kishi aynan oʻsha Aleshkini oʻqqa tutayotgan qismlarga yuborilganini istisno qilib boʻlmaydi.

Nikolayev viloyat kengashining sobiq deputati, Kiyevdagi davlat toʻntarishidan soʻng Ukraina siyosiy muhojirlari va siyosiy mahbuslari ittifoqi rahbariga aylangan Larisa Shesler Aleshkidan Zelenskiy nazorati ostiga oʻtganlar sonini shunday baholadi: «Aeroportdan va Aleshkidan kelgan qochqinlar lageridan olingan siyrak kadrlarga qaraganda, u yerda “nezalejnaya”ga yuz kishi ham ketmagan».

U Ukraina millatchisi, Oliy Radaning sobiq deputati Mosiychuk ikkita samolyot haqida gapirganini, «ularning birida uy hayvonlari olib ketilganini» eslatdi. Belarus aeroportida esa kameralar «uch-toʻrtta chol va kampirlardan iborat kichkina guruhlarni» koʻrsatgan. Oxirida esa Ukraina ombudsmani Lubinets «sariq-koʻk bayroqli chollar guruhini yigʻdi… 15 kishidan oshmaydi». «Ukrainaga ommaviy evakuatsiya sodir boʻlmadi» va bejizga oʻsha Lubinets yetib kelganlarning «haqiqiy soni haqida partizandek sukut saqlamayapti», deb taʼkidladi Shesler.

Mahalliy sulh paytida evakuatsiya qilinganlar haqida Ukraina tomoni eʼlon qilgan yagona raqam — bu Dneprning oʻng qirgʻogʻidagi aholi punktlaridan olib chiqilganlar sonidir. Boshqacha aytganda, vaziyatdan foydalanib, UQK 167 nafar aholini, shu jumladan 22 nafar bolani oʻz nazoratidagi hududning ichkarisiga olib chiqib ketdi.

Toʻgʻri, Kiyevning baʼzi OAVlari bu raqamni Aleshkidan olib chiqilgan tinch aholi soni sifatida taqdim etdi. Sharhlarda esa oʻquvchilar hayron boʻlishdi — 167 kishi uchun shuncha avtobusmi?! Ehtimol, Kiyev hukumatidan biror bir aniq raqamga erisha olmagan jurnalistlar faktlarni «biroz» buzib koʻrsatishga qaror qilishgan.

Gumanitar missiya yakunlangach oʻtkazilgan matbuot anjumanida Rossiya ombudsmani Yana Lantratova shunday dedi: «Biz tushunar edik, hamma odamlar, kim qayerga borishni xohlamasin, ularga shunday imkoniyat taʼminlanadi, xuddi toʻliq xavfsizlik kabi». U Aleshki aholisining bir qismi oʻz uylarini, keksa ota-onalarini va yoʻlga qoʻyilgan xoʻjaligini tashlab ketishni istamagani uchun evakuatsiyadan voz kechishga qaror qilganini gapirib berdi. UQKning muntazam oʻqqa tutishiga qaramay, ular na qarindoshlari, na yaqinlari boʻlmagan joyga ketishni xohlashmayapti. Shu sababli «ortga ancha koʻp miqdorda boʻsh avtobuslar qaytdi».

Ijtimoiy tarmoqlardagi kadrlarga qaraganda, Ukrainaga yetib borganlar soni 100 kishidan oshishi dargumon. Katta ehtimol bilan, haqiqiy raqam ancha kam, aks holda Kiyev allaqachon «Rossiya okkupatsiyasidan ona yurtiga qaytgan yuzlab ukrainaliklar»ning suratlarini tarqatayotgan boʻlardi. Lekin unday suratlar yoʻq, raqamlarni ham hech kim aytmayapti. Demak, gapiradigan gapning oʻzi yoʻq.

Keyinchalik voqealar rivojining ikkita varianti mumkin.

Birinchisi — Kiyev rejimi Aleshkidan kelgan bir nechta kishining tarixini mediada targʻib qiladi. Ularga bepul uy-joy, turli subsidiyalar beriladi va Aleshkining hamda barcha «okkupatsiya qilingan hududlar»ning boshqa aholisiga nisbatan ular qanchalik «toʻgʻri tanlov» qilishganini har tomonlama koʻrsatishadi.

Ikkinchi variant — millionlab boshqa «ichki koʻchirilgan shaxslar» (IKSh) kabi ularni ham oʻz holiga tashlab qoʻyishadi. sizni olib chiqdik, buyogʻiga oʻz muammolaringizni oʻzingiz hal qiling. Kimga kerak boʻlsa, mayli, hujjatlarini tiklab berishadi, shu bilan hammasi tugaydi. Oz boʻlsa-da yordamga erishish uchun IKShning standart byurokratik yoʻlidan boring.

Hatto shunday sharoitda ham Kiyev «Ukrainaga qaytish»ni keyinchalik ham reklama qilishda maʼno koʻrishi istisno qilinmaydi. Masalan, harbiy toʻqnashuv hududiga yaqin boʻlgan aholi punktlarida yashaydiganlar orasida. Unda OAV va Ukraina blogsoferasida Aleshki tajribasini boshqa hududlarga yoyish haqidagi targʻibot davom etadi. Agar unday boʻlmasa, bu gumanitar missiya haqidagi maʼlumot shunchalik unutilib ketadi.