ToshTech: O‘zbekistonga 10 yildan so‘ng qanday mutaxassislar kerak va mos oliygohni qanday tanlash zarur?

**ToshTech: O‘zbekistonga 10 yildan so‘ng qanday mutaxassislar kerak va mos oliygohni qanday tanlash zarur?**

Minglab bitiruvchilar o‘z yo‘nalishini tanlash arafasida turibdi va kelgusi yillarda talab yuqori bo‘lishi kutilayotgan kasblarga ustuvorlik bermoqda. Muhandislik yana kelajak kasbi sifatida e’tirof etilmoqda. Ammo yangi iqtisodiyot mamlakatda aynan qanday muhandislarga ehtiyoj sezadi va kuchli ta’lim dasturini shunchaki chiroyli reklama bukletidan qanday ajratish mumkin? Bu haqda maqolamizda so‘z yuritamiz.

Yaqin vaqtgacha “muhandis” deganda barchaning ko‘z oldiga chizmalar, kalkulyator va himoya kaskasi bilan ishlaydigan, konstruksiyaning mustahkamligini hisoblaydigan hamda uskunalarning ishonchli ishlashini nazorat qiladigan mutaxassis kelardi. Biroq 2030-yilga qadar korxonalar izlaydigan muhandis endi boshqacha bo‘ladi.

Bu yozda mutaxassislik tanlayotgan oila uchun asosiy savol – bu o‘n yildan keyin kerak bo‘ladigan va yaxshi haq to‘lanadigan kasbmi – aynan shu yerda yashiringan. Javobni oliy o‘quv yurtlarining reklama bukletlaridan emas, balki mamlakat haqiqatan ham qurmoqchi bo‘lgan narsadan izlash halolroq. Chunki muhandislar biror narsa qurilayotgan joyda kerak bo‘ladi.

Respublikaning rejalari katta. So‘nggi yillarda birgina energetika sohasiga qariyb 35 milliard dollar jalb qilindi. 2030-yilga borib “yashil” energetika ulushini 54 foizga yetkazish, 17 GVt dan ortiq yangi quvvatlarni ishga tushirish va 6 ming km ga yaqin yuqori kuchlanishli liniyalarni qurish rejalashtirilgan. Jizzaxdagi BYD zavodi – kompaniyaning Xitoydan tashqaridagi birinchi zavodlaridan biri – yiliga 50 mingdan 500 mingtagacha elektromobil ishlab chiqarishni ko‘paytirishga va’da bermoqda. 2,6 mlrd dollarlik uch yillik muhim minerallarni o‘zlashtirish dasturi esa mis, litiy va volfram kabi xomashyolarni qotishmalar, batareyalar va butlovchi qismlar kabi mahsulotlarga aylantirishi kerak.

Ammo na investitsiyalar, na zamonaviy uskunalar o‘z-o‘zidan ishlaydi. Ularni loyihalashtiradigan, ishga tushiradigan va uzluksiz faoliyatini ta’minlaydigan mutaxassislar kerak.

Muammo faqat sonda emas. O‘nlab universitetlar muhandislarni tayyorlaydi, ammo barcha muhandislik yo‘nalishlariga talabalarning atigi 13 foizi to‘g‘ri keladi. Butun dunyo bo‘ylab ish beruvchilar bir xil narsani takrorlashadi: bitiruvchi nazariyani biladi, ammo zamonaviy uskunalar oldida o‘zini yo‘qotib qo‘yadi va uni joyida oxirigacha o‘rgatishga to‘g‘ri keladi. Buning sabablaridan biri yuzaki – dasturlarda amaliyot ulushi atigi 6−9 foizni tashkil etadi va faqat dunyoning eng nufuzli universitetlarida bu ko‘rsatkich 15−20 foizni tashkil etadi. Haqiqiy ishlab chiqarishni birinchi marta faqat diplom himoyasida ko‘rgan muhandis – bu iqtisodiyot endi o‘ziga yo‘l qo‘ya olmaydigan bo‘shliqdir.

**Energetika.** Quyosh va shamol elektr stansiyalari elektr uzatish tarmoqlari hamda podstansiyalar qurilishiga qaraganda tezroq barpo etilmoqda. Natijada elektr tarmoqlari ishlab chiqarilgan energiyaning barchasini qabul qila olmaydi va uning bir qismi yo‘qotiladi. Bunday holatlarning oldini olish uchun oddiy elektr tarmoqlarini ta’mirlaydigan mutaxassis emas, balki butun energiya tizimini real vaqt rejimida, yuklama o‘zgarishlari, ma’lumotlar oqimi va avtomatlashtirilgan boshqaruvni hisobga olgan holda boshqara oladigan muhandislar zarur bo‘ladi. Aynan shunday mutaxassislar eng katta talabga ega bo‘ladi.

**Sanoat.** Avtomatlashtirish degani faqat robotlar emas. Bunga BYD misol bo‘la oladi. Kompaniya zavodni ishga tushirish bilan bir vaqtda politexnika oliygohlari bilan hamkorlikda o‘z o‘quv markazini tashkil etishini ham e’lon qildi. Bu hatto yirik investorlar ham mehnat bozoridan tayyor mutaxassis topishga ishonmayotganini ko‘rsatadi. Zamonaviy sanoatga faqat stanok operatori emas, balki butun ishlab chiqarish jarayonini – uskunadan tortib iqtisodiy samaradorlikgacha – loyihalashtira oladigan muhandis kerak.

**Elektronika va avtomatika.** Bu zamonaviy texnologiyalarning o‘ziga xos “asab tizimi” hisoblanadi. Datchiklar jarayonlarni kuzatadi, kontrollerlar qaror qabul qiladi, kuch elektronikasi energiya oqimini boshqaradi, o‘rnatilgan dasturiy ta’minot esa bularning barchasini yagona tizimga birlashtiradi. Aynan shu texnologiyalarsiz elektromobil harakatlana olmaydi, zavoddagi avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish liniyasi ishlamaydi va elektr tarmog‘idagi yuklamani muvozanatlashtirib bo‘lmaydi. Bu yo‘nalish muhandislari ko‘pincha ko‘zga tashlanmaydi, biroq aynan ular boshqa barcha muhandislik sohalarini o‘zaro bog‘lab turadi. Shu sababli ularga bo‘lgan talab yil sayin ortib bormoqda.

**Yangi materiallar.** Mamlakat xomashyoni shunchaki qazib olib eksport qilish emas, balki uni o‘z hududida chuqur qayta ishlash yo‘lini tanladi. Strategik minerallar bo‘yicha qabul qilingan davlat dasturining asosiy maqsadi ham aynan shu – rudani eksport qilish o‘rniga undan qotishmalar, akkumulyatorlar va turli sanoat komponentlarini ishlab chiqarishdir. Bu maqsadda Toshkent va Samarqandda texnoparklar tashkil etilmoqda. Demak, yaqin yillarda materialshunos muhandislar va texnologlarga ehtiyoj keskin ortadi. Hozircha esa bunday mutaxassislar mamlakatda juda kam tayyorlanmoqda.

Nurafshon shahrida Kelajak texnologiyalari markazi tashkil etilmoqda. Unda sun’iy intellekt va kiberxavfsizlik bo‘yicha zamonaviy laboratoriyalar, shuningdek, alohida muhandislik klasteri faoliyat yuritadi.

Bir necha yildan buyon O‘zbekiston-Yaponiya innovatsiya markazi muvaffaqiyatli faoliyat olib bormoqda. Bu yerda energetika, foydali qazilmalarni qayta ishlash va materialshunoslik yo‘nalishlaridagi laboratoriyalar ish olib bormoqda hamda Yaponiya bilan hamkorlikda vodorod energetikasi bo‘yicha qo‘shma loyiha amalga oshirilmoqda.

Shuningdek, muhim strategik minerallarni o‘zlashtirish dasturi doirasida Toshkent va Samarqand shaharlarida texnoparklar barpo etilmoqda.

“Haqiqiy hamkorlik memorandum imzolashdan emas, balki universitet va korxonaning o‘zaro manfaatdorligi hamda uzviy hamkorligidan boshlanadi. Amaliyotning har bir yo‘nalishi bo‘yicha biz hamkor korxona bilan birgalikda o‘quv uchun sun’iy yaratilgan topshiriqni emas, balki ishlab chiqarishda hali yechimini topmagan real muammoni tanlaymiz. Talabalar ishining natijalari universitet va korxona mutaxassislari tomonidan birgalikda baholanadi. Amaliyotning o‘zi esa o‘quv dasturining ajralmas qismi hisoblanadi, akademik kreditlar bilan baholanadi va muhandislik ta’limining to‘laqonli tarkibiy qismiga aylanadi. Aynan shu yondashuv amaliyotni oddiy rasmiy talabdan haqiqiy muhandislik ta’limi elementiga aylantiradi”, – deydi Muhandislik fakulteti dekani, professor Bahrami.

Bu masalada ham raqamlar, ham kutilmalarni ehtiyotkorlik bilan baholash lozim. Chunki bugungi kunda e’lon qilinayotgan investitsiyalarning katta qismi hali amalga oshirilishi rejalashtirilgan loyihalardir. Ularning muddatlari o‘zgarishi yoki ayrim loyihalar qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.

Shunga qaramay, ushbu rejalarning hatto yarmi amalga oshgan taqdirda ham, mamlakatga bugungidan ko‘ra ko‘proq muhandislar kerak bo‘ladi.

Biroq bundan ham muhimroq ikkita muammo mavjud:

Mamlakat qanday iqtisodiyotni barpo etishni allaqachon belgilab oldi. Endi uni aynan kim bunyod etishi masalasi kelgusi o‘n yil ichida nafaqat qurilish maydonlarida, balki auditoriyalar va ilmiy laboratoriyalarda ham hal etiladi.

Hujjatlarni topshirish va kirish imtihoniga ro‘yxatdan o‘tish uchun quyidagi havola orqali murojaat qilish mumkin.

Sayt: tashkenttech-edu.uz

Facebook: fb.com/Tashkent-Tech

Instagram: @tashkent_tech

Telegram: t.me/tashkent_tech_uz

Reklama huquqlari asosida.