Kolonka. Alifboni barcha uchun eng kam shok bilan qanday yangilash mumkin?

**Kolonka: Alifboni minimal noqulaylik bilan qanday yangilash mumkin?**

Iyul oyi boshida parlamentning quyi palatasi lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosiga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risidagi qonunni qabul qilganidan so‘ng, ushbu o‘zgarishlarning asosliligi va to‘g‘riligi borasidagi munozaralar yana avj oldi.

Taklif etilayotgan o‘zgarishlar to‘rtta harfga, aniqrog‘i, harflar va harf birikmalariga (belgilarga) taalluqli: Gʻ ni Ğ ga, Oʻ ni Ö ga almashtirish ko‘zda tutilmoqda. (Yangi harflardagi diakritik belgilarning farqi bo‘yicha izoh berilmagan, garchi turk alifbosida shunga o‘xshash farqli diakritik belgili harflar mavjud bo‘lsa ham). Shuningdek, Sh ni Ş ga, Ch ni Ç ga almashtirish taklif qilinmoqda. Kirill alifbosida bular G‘, O‘, Sh va Ch harflariga mos keladi.

Agar alifbo o‘zgarishi muqarrar bo‘lsa, eng kam zarar va xarajatlar bilan amalga oshirishning eng maqbul yechimi faqat ikkita harfni (Gʻ va Oʻ) almashtirishdir. Bunda ushbu harflar uchun amaldagisiga ko‘rinishi jihatdan yaqin bo‘lgan va texnik tizimlar tomonidan bitta belgi sifatida qabul qilinadigan harflarni tanlash (masalan, Ŏ va Ğ) tavsiya etiladi. Bunday yechim odamlar uchun kognitiv shokni kamaytiradi (ko‘pchilik yozuvda hali ham harflar ustiga chiziqchalar qo‘yadi) va qo‘shimcha xarajatlarni talab qilmaydi.

Ba’zilar taklif etilayotgan o‘zgartirishlarni zamonaviy axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt dunyosida o‘zbek tilini yanada rivojlantirish uchun zarur deb hisoblaydi. Boshqalar esa tilni standartlashtirish va kodifikatsiyalashdagi har qanday o‘zgarishlar til rivojini sekinlashtirishidan ogohlantirmoqda.

Ayrimlar bu o‘zgartirishlar davlat budjetidan ortiqcha xarajatlarni talab qilmasligini, chunki barcha hujjatlar, kitoblar, pul belgilari, peshlavhalar va boshqa materiallar bosqichma-bosqich almashtirilishini ta’kidlaydi. Boshqalar esa "tranzaksion" xarajatlardan – bir alifboda "ulg‘aygan" va endi alifboni qayta o‘rganishiga to‘g‘ri keladigan insonlar duch keladigan muammolardan ogohlantirmoqda.

Yana bir xavotir shuki, islohot 30 yildan ortiq vaqtdan beri davom etayotgan lotin yozuviga o‘tish "epopeyasi"ni uzil-kesil hal qilish o‘rniga, turli avlodlarning endi ikkita emas, uchta alifbodan foydalanishiga olib kelishi mumkin.

Parlament majlisida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti Bahrom Abduhalimovning ta’kidlashicha, amaldagi oʻ, gʻ, ch va sh harflari imloviy va texnik muammolarni, jumladan, tilni raqamlashtirishda qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda. Ulardan biri, uning so‘zlariga ko‘ra, oʻ va gʻ harflarining xalqaro Unicode standartlarida mustaqil birlik sifatida mavjud emasligi bilan bog‘liq. Muhokamalarda aytilishicha, hatto harflar kirill alifbosidagi kabi bitta tugmaga biriktirilgan taqdirda ham, ular baribir ikkita belgi sifatida qabul qilinaveradi.

Oʻ va Gʻ ni almashtirish texnik muammolarni hal qilish uchun zarur bo‘lsa, Sh va Ch harf birikmalarini almashtirish "bir tovush – bir harf" tamoyilini joriy etish zarurati bilan asoslanmoqda. Bir qator tilshunos va filologlar bu fikrga qo‘shilmaydi. Ko‘plab tillarda bir tovush bir nechta harf bilan ifodalanishi, bir harf esa har xil tovushlarni bildirishi mumkin – bu normal, keng tarqalgan hodisa.

Hatto o‘zbek tilida ham "bir tovush – bir harf" tamoyili ishlamagan: asrlar davomida o‘zbek tili uchun qo‘llanilgan alifbolarda bu tamoyil buzilgan. Taklif etilayotgan (yangi lotin) alifbosida ham bu tamoyilga rioya qilinmayapti (ba’zi tovushlar hali ham ikkita harfni talab qiladi, ba’zi harflar esa har xil tovushlarni bildiradi).

Bitta tovushni ifodalash uchun digraflar yoki hatto uch va undan ortiq harf birikmalaridan foydalanish tilning rivojlanishiga ham, uni raqamlashtirishga ham, uning yirik til modellari (sun’iy intellekt) tomonidan tushunilishiga ham to‘sqinlik qilmaydi. Raqamli dunyoda o‘zbek tilining hozirgi lotin yozuvida yetarlicha axborot to‘plangan, barcha zamonaviy til modellari o‘zbek tilining amaldagi alifbosi bilan ishlashni allaqachon biladi – agar ularga o‘zbek lotin yozuvida murojaat qilsangiz, ular xuddi shu yozuvda javob beradi.

Muallifning fikricha, o‘zbek yozuvining taklif etilayotgan islohoti ba’zi muhim jihatlarni hisobga olmayapti:

1. Inson miyasi so‘zlarni harflab o‘qimaydi, balki yaxlit holda "taniydi". Bu jarayonda undosh harflar "tayanch" vazifasini o‘taydi, chunki ular so‘zning "skeleti"ni, vizual konturini yaratadi. Undoshlarning o‘zgarishi so‘z konturiga kuchli ta’sir qiladi va so‘zning miya tomonidan idrok etilishini sezilarli darajada sekinlashtiradi.

Iqtisodchilar Behzod Hoshimov va Botir Qobilov podkastlarining "Alifbo o‘zgartirilmasin" deb nomlangan yangi sonida keltirgan misolga e’tibor bering:

Farq sezilarli, ayniqsa, alifbo islohoti tarafdorlarining o‘zlari ta’kidlaganidek, "sh" va "ch" tovushlari o‘zbek tilida faol ekanini hisobga olsak.

To‘g‘ri, ma’lum vaqtdan keyin miya so‘zlar skeletini "qayta chizib oladi" va yangi alifboga moslashadi. Lekin nima uchun aholining katta qismi ommaviy kognitiv shokka duchor bo‘lishi kerakligi haqidagi savolga hali ham javob berilmadi.

2. Alifbolarni almashtirish bo‘yicha barcha muvaffaqiyatli keyslarning muvaffaqiyati "majburiylik" omiliga borib taqaladi (turk yozuvining arab yozuvidan lotinga o‘tkazilishi, SSSR xalqlari tillarining "kirilllashtirilishi", postsovet Ozarbayjon va Turkmanistonda lotin yozuviga o‘tilishi) – muayyan (qisqa) muddatdan keyin eski alifbo "noqonuniy" bo‘lib qolgan va undan kitob nashrida, OAVda, peshlavhalarda va hokazolarda foydalanish mumkin bo‘lmagan.

O‘zbek tili lotin yozuviga o‘tishi cho‘zilib ketganining sabablaridan biri – o‘tish muddatlari doimiy ravishda surilgani va o‘zbek tili uchun kirill yozuvi hozirgacha barcha sohalarda: kitob nashrida, gazeta va jurnallarda, OAVda, ish yuritishda, yozishmalarda va hokazolarda faol qo‘llanilayotganidir.

Yangi alifboni joriy etish yana "bosqichma-bosqich" bo‘lsa, yaqin o‘n yilliklarda o‘zbek tili uchta alifbodan foydalanishi ehtimoldan xoli emas: katta avlod odatdagidek kirillda o‘qiydi va yozadi, amaldagi lotin yozuvi bilan ulg‘aygan odamlar undan foydalanishda davom etadilar, maktabdan yangi lotin yozuvini o‘rganadigan avlod esa shu alifboda o‘qiydi va yozadi. Bunday vaziyatda inson normal tezlikda o‘qishga qaytishi uchun o‘z kognitiv idrokida so‘zlarning "skeletlari"ni "qayta yaratishi" qiyin (ba’zi odamlar uchun esa imkonsiz) bo‘ladi.

Haqiqatan ham "muammoli" bo‘lgan ikkita harf (Oʻ va Gʻ) uchun hech qanday texnik yechim bo‘lmasa, unda yechim – ularni amaldagi ko‘rinishiga yaqin bo‘lgan va texnik tizimlar tomonidan bitta belgi sifatida qabul qilinadigan harflarga (masalan, Ŏ, Ğ) almashtirish bo‘lishi mumkin.

Sh va Ch birikmalariga tegmaslik kerak, chunki ular amaldagi alifboga o‘rgangan odamlar uchun ham, axborot tizimlari uchun ham hech qanday muammo tug‘dirayotgani yo‘q. Bundan tashqari, ularni oddiy QWERTY klaviaturasida qo‘shimcha raskladkalar yoki dasturlar o‘rnatmasdan, shriftlar hamda operatsion tizimlarni yangilash zaruratisiz (bu juda qimmat jarayon) terish qulay.

Bunday "kichik" islohot odamlar uchun yengilroq kognitiv shok bo‘ladi, chunki faol qo‘llaniladigan va so‘z "skeleti"ni tashkil etadigan harflar almashmaydi. Shu bilan birga, amaldagi lotin yozuvida mavjud barcha ma’lumotlar (kitoblar, gazetalar, jurnallar, veb-saytlar, hujjatlar va h.k.) o‘z uzviyligini saqlab qoladi.

Yana bir muhim jihat: bu qanchalik shafqatsiz tuyulmasin, o‘zbek tili uzil-kesil yagona alifboga o‘tishi uchun kirill yozuvini "muomaladan" chiqarish muddatini belgilash kerak (uzog‘i bilan bir necha oy).

Muallif fikri tahririyat nuqtai nazarini ifodalamasligi mumkin.