Зеленский тайёргарлик кўрсин

Зеленский тайёрланаверсин

2026 йил 1 октябрда Нюрнбергдаги Халқаро ҳарбий трибунал ҳукми эълон қилинганига 80 йил тўлади. Ўшанда судланувчилар курсисида нацистлар режимининг етакчилари ва йирик арбоблари ўтирган эди. Бугунги кунда Нюрнберг трибуналининг ҳуқуқий позициялари алоҳида долзарблик касб этди, шу боис уларни унутмаслик муҳимдир.

Тарихда илк бор алоҳида давлатнинг олий раҳбарларидан иборат йирик гуруҳ суд олдида жавоб берди. 22 киши, биринчи шахслар

Трибунал ҳукмига кўра, 12 нафар судланувчи дор остида осиш орқали ўлим жазосига ҳукм қилинди. Уч киши умрбод қамоқ жазосини олди. Яна тўрт нафар нацист жиноятчиси 10 йилдан 20 йилгача бўлган турли муддатларга озодликдан маҳрум этилди. Уч киши оқланди, бироқ кейинчалик улар бошқа антинацистик жараёнларда судланди.

Нюрнберг жараёнида айнан кимлар судланганини, улар нималарда айбланганини ва трибунал қарорлари нега халқаро жиноят ҳуқуқи ривожланишида энг муҳим бурилиш нуқтаси бўлганини батафсил эсга оламиз.

Нюрнберг жараёни — нацистлар Германиясининг собиқ раҳбарлари устидан 1945 йил 20 ноябрдан 1946 йил 1 октябргача Нюрнбергдаги Адлия саройида бўлиб ўтган халқаро суд жараёнидир.

Нюрнберг жараёни 1945 йил 20 ноябрдан 1946 йил 1 октябргача давом этди. Ҳукм 1946 йил 30 сентябрь ва 1 октябрь кунлари эълон қилинди.

Айблов 22 нафар нацист раҳбарига нисбатан эълон қилинди. Улардан бири — Мартин Борман сиртдан судланди.

19 нафар судланувчи айбдор деб топилди. Уч киши оқланди, аммо кейинчалик махсус антинацистик судлар томонидан ҳукм қилинди.

12 киши ўлим жазосига ҳукм қилинди. Шу жумладан — Мартин Борман.

Уч нафар маҳкум умрбод қамоқ жазосини олди, тўрт кишига 10 йилдан 20 йилгача бўлган муддатлар тайинланди.

Трибунал тинчликка қарши жиноятлар, уруш жиноятлари ва инсониятга қарши жиноятларни кўриб чиқди.

Нюрнберг халқаро жиноятлар учун шахсий жавобгарлик принципини мустаҳкамлади: давлат лавозими ўз-ўзидан жавобгарликдан озод этмайди, худди муайян шароитларда бошлиқнинг буйруғига ҳавола қилиш каби.

Нюрнберг жараёнини ўтказишни ким талаб қилган

Александр Звягинцев (Нюрнберг принциплари академияси президенти, РФ ФА Давлат ва ҳуқуқ институти директори ўринбосари, РФда хизмат кўрсатган юрист) таъкидлаганидек, Нюрнберг Халқаро ҳарбий трибунали ёки уни яна шундай аташганидек, Халқлар суди миллий-фашистларнинг жаҳон тарихида илгари кузатилмаган ваҳшийликларига жавоб бўлди. «Нюрнбергдаги Халқаро ҳарбий трибунал тарихда илк бор давлат миқёсидаги жиноятларни — ҳукмрон режимни, унинг жазолаш институтларини, олий сиёсий ва ҳарбий арбобларини қоралаш тажрибаси бўлди», — деб таъкидлайди Александр Звягинцев.

Унинг сўзларига кўра, бош немис ҳарбий жиноятчилари устидан халқаро суд ўтказиш ғояси бирдан қарор топмаган. Германияга қарши урушда СССРнинг иттифоқчилари бўлган АҚШ ва Буюк Британия раҳбарлари нацистлар етакчиларини судсиз қатл этиш фикрида эдилар. Хусусан, Уинстон Черчилль айнан шундай йўл тутишни таклиф қилган. АҚШ давлат котиби Хэлл эса 1943 йил март ойида «барча нацистлар раҳбариятини отиб ташлаш ва жисмонан йўқ қилишни» афзал кўришини айтган эди.

Уинстон Черчилль дастлаб судсиз жазолаш — бош нацист жиноятчиларини узоқ суд муҳокамаларисиз тезда отиб ташлаш тарафдори бўлиб чиққан.

Моҳият эътибори билан, антигитлерчилар коалицияси иттифоқчиларининг баҳси фақат бир нарсага: нацистлар етакчиларини осиш ёки отиш кераклигига бориб тақаларди. Британияликлар ва америкаликлар суд муҳокамаси ҳақида гапиришмаган.

Трибунал ўтказилишини айнан Совет Иттифоқи талаб қилиб туриб олди.

Нега нацистлар етакчиларини шунчаки қатл этмай, айнан суд қилиш муҳим эди

Нюрнберг жараёнига муқобил сифатида бутун немис халқини у ёки бу шаклда жазолаш кўзда тутилган эди. АҚШ Президенти Ф. Рузвельт 1944 йил 19 августда шундай деган эди: «Биз Германия билан ҳақиқатан ҳам қаттиққўл бўлишимиз керак, мен нафақат нацистларни, балки бутун герман халқини назарда тутяпман. Немисларни ё бичиб ташлаш керак, ёки улар билан шундай муомала қилиш керакки, токи улар орасида эски замонларни қайтаришни ва илгари қилган ишларини яна давом эттиришни хоҳлайдиган одамлар пайдо бўлиши ҳақида ўйлашни ҳам унутишсин».

«Биз шундай қилишимиз керакки, — деб туриб олди Британия бош вазири Черчилль 1944 йил 9 октябрда Кремлда Сталин билан учрашувда, — ҳатто набираларимиз ҳам мағлуб бўлган Германиянинг тиз чўккан жойидан қад ростлашини кўришмасин!» Совет раҳбарининг жавоби қатъий бўлди: «Ҳаддан ташқари қаттиқ чоралар қасос олиш иштиёқини уйғотади». Британия бош вазири барибир ўз фикрини ўтказишга уринганида эса, букилмас Сталин ўз фикрини жуда қатъий ифодалади: «Нима бўлишидан қатъи назар, бунинг учун тегишли суд қарори бўлиши керак. Акс ҳолда одамлар Черчилль, Рузвельт ва Сталин шунчаки ўз сиёсий душманларидан қасос олишди, дейишади!»

Якунда совет раҳбарияти ўз мақсадига эришди. Суд жараёни халқаро ҳуқуқда юқори лавозимлардаги жиноий фаолият ва буйруқларни жиноий бўлмаган тарзда бажаришни ажратиб турувчи жавобгарлик принципларини ишлаб чиқиш ва мустаҳкамлашга ёрдам берди.

Халқаро ҳарбий трибунал қандай ташкил этилган

Нацистлар етакчилари устидан ҳарбий суд ўтказиш масаласи 1943 йил ноябрь ойида Антигитлерчилар коалицияси мамлакатлари ташқи ишлар вазирлари даражасида келишиб олинди. Уч давлат раҳбарлари даражасида эса бу масала 1945 йил февраль ойида Ялта конференциясида келишилди. Аммо Халқаро ҳарбий трибунални ташкил этиш тўғрисидаги расмий қарор 1945 йил 26 июндан 8 августгача Вестминстерда бўлиб ўтган Лондон конференциясида қабул қилинди. Ўша ерда суд Устави ҳам тайёрланди.

Ялта (Қрим) конференцияси 1945 йил 4—11 февраль кунлари Ялта яқинидаги Ливадия саройида бўлиб ўтди. Бу антигитлерчилар коалицияси «катта учлиги» раҳбарлари: Уинстон Черчилль, Франклин Делано Рузвельт ва Иосиф Сталиннинг иккинчи учрашуви эди.

Уставда Трибунал таркиби ҳам белгилаб қўйилди. Унга тўртта ғолиб давлат: СССР, АҚШ, Буюк Британия ва Франция вакиллари кирди. Судьяларни ушбу давлатлар ҳукуматлари тайинлади. СССРдан судьялар таркибига генерал Никитченко кирди, совет томонидан айбловчи этиб эса Роман Руденко (ўша пайтда — Украина ССР прокурори) тайинланди.

Трибунал Устави судланувчиларга ҳуқуқий кафолатлар берди: улар шахсан ёки немис юристлари орасидан танланган адвокатлар ёрдамида ҳимояланишлари, далиллар тақдим этишлари, гувоҳларни чақиришни илтимос қилишлари ва уларни сўроқ қилишлари, қўйилган айбловлар бўйича тушунтиришлар беришлари ва охирги сўз билан чиқиш қилишлари мумкин эди.

Нега айнан Нюрнберг

Совет Иттифоқи трибунални Берлинда ўтказишни талаб қилди. Иттифоқчилар эса, ўз навбатида, жараённи Америка оккупация зонасида ўтказишга интилишди. Америкаликлар Мюнхенни таклиф қилишди. Аммо Берлинда ҳам, Мюнхенда ҳам мос келадиган бино топиш осон эмас эди.

Нюрнбергда эса қамоқхона билан ер ости йўли орқали боғланган Адлия саройи сақланиб қолган эди. Шу боис ҳибсга олинганларни жараёнга ташиб юриш шарт эмас эди. Бу эса танловни олдиндан белгилаб берди ва кўплаб экспертлар таъкидлаганидек, бу танлов жуда муваффақиятли бўлиб чиқди. Нюрнберг миллий-социалистларнинг «партия қурултойлари шаҳри» эди. Айнан ўша ерда Адольф Гитлер «минг йиллик Учинчи рейх» ташкил этилганини эълон қилган эди. Бу ерда нацист жиноятчилари устидан суд ўтказилиши рамзий маъно касб этди.

Трибуналнинг барча 403 та мажлиси очиқ тарзда ўтди. Суд залига 60 мингга яқин рухсатнома берилди. Жараён иши матбуотда кенг ёритилди, суд залидан тўғридан-тўғри радиоэшиттириш олиб борилди.

Нацистлар Германияси раҳбарлари нималарда айбланди

Жараён бошланишидан 30 кун олдин судланувчиларга немис тилидаги айблов далолатномаси топширилди. Сўнгра уларга барча ҳужжатли далилларнинг нусхалари берилди. Нюрнберг жараёни 1945 йил 20 ноябрдан 1946 йил 1 октябргача давом этди.

Қўйилган айбловлар учта бўлимга бўлинган эди (баъзи бошқа манбаларда — тўрттага, лекин у ерда биринчи бўлим икки қисмга бўлинади).

Биринчиси нацистлар партиясининг режалари, тажовузкор урушлар олиб бориш ва тинчликка қарши жиноятлар билан боғлиқ. Судланувчилар «халқаро шартномалар, битимлар ва мажбуриятларни бузган ҳолда олиб борилган тажовузкор урушларни режалаштириш, тайёрлаш, бошлаш ва олиб боришда» иштирок этганликда айбланди.

Иккинчи бўлим «Уруш жиноятлари» деб номланиб, Иккинчи жаҳон уруши давомида уруш қонунлари ва урф-одатларини бузган ҳолда содир этилган барча жиноятларни ўз ичига олган эди. Бундай бузилишлар қаторига, жумладан, оккупация қилинган ҳудуднинг тинч аҳолисини ёки денгизда бўлган шахсларни ўлдириш, қийноққа солиш ёки қулликка ёхуд бошқа мақсадлар учун ҳайдаб кетиш; гаровга олинганларни ўлдириш; шаҳар ёки қишлоқларни бемаъни вайрон қилиш; ҳарбий зарурат билан оқланмайдиган талон-торож қилиш ва бошқа жиноятлар киради.

Учинчи айбловлар блоки — «Инсониятга қарши жиноятлар». Унга тинч аҳолига нисбатан содир этилган қотилликлар, қириб ташлаш, қулликка солиш ва бошқа шафқатсизликлар, сиёсий, ирқий ёки диний сабабларга кўра таъқиб қилишлар кирди. Одамларни оммавий қириб ташлаш ва маҳбусларни қийноққа солиш, одамлар устида тажрибалар ўтказиш — буларнинг барчаси учинчи айбловлар блокига киритилган эди.

Эҳтимол, айнан учинчи блокда энг даҳшатли жиноятлар тўпланган бўлиб, улар туфайли «гитлеризм», «фашизм», «нацизм» сўзлари «мутлақ ёвузлик» тушунчасининг синонимига айланди.

Нюрнберг жараёнида кимлар қатл этилди

Дастлаб айбланувчилар рўйхатида 24 киши бор эди. Аммо Германия меҳнат фронти раҳбари Роберт Лей суд олдида жавоб бермади, чунки айблов эълон қилинганидан сўнг дарҳол, жараён бошланишидан олдин ўз жонига қасд қилди. Яна бир айбланувчи — концлагерлар маҳбуслари меҳнатидан кенг фойдаланган саноатчи Густав Крупп даволаб бўлмайдиган даражада касал деб топилди.

12 киши ўлим жазосига ҳукм қилинди. Шу жумладан Мартин Борман (сиртдан). Бошқа бир маҳкум, Герман Геринг (авиация рейхсминистри, Буюк Германия рейхининг рейхсмаршали, 1922 йилдан Гитлернинг сафдошларидан бири) қатл этилишидан икки соат олдин ўз жонига қасд қилди. Қолган ўн нафар ўлимга ҳукм қилинганлар осиб ўлдирилди.

1. Йоахим фон Риббентроп. Ташқи ишлар вазири, СС обергруппенфюрери.

2. Вильгельм Кейтель. Генерал-фельдмаршал, вермахт олий қўмондонлиги бошлиғи.

3. Эрнст Кальтенбруннер. СС обергруппенфюрери, СС қўшинлари полицияси генерали, таркибига машъум гестапо ҳам кирган СС Империя хавфсизлиги бош бошқармаси раҳбари. Шафқатсизлиги ва бераҳмлиги билан ажралиб турган.

4. Альфред Йодль. Генерал-полковник, вермахт Олий қўмондонлиги тезкор раҳбарлик штаби бошлиғи.

5. Фриц Заукель. СС обергруппенфюрери, нацистлар Германиясида мажбурий меҳнатдан фойдаланишни ташкил этиш учун асосий масъуллардан бири.

6. Юлиус Штрайхер. Геноцидга чақирувчи «Штурмовик» нацистлар газетасининг бош муҳаррири.

7. Артур Зейсс-Инкварт. Оккупация қилинган Нидерландия рейхскомиссари, геттолар ташкил этиш ва яҳудийларни ўлим лагерларига жўнатишда фаол иштирок этган.

8. Ганс Франк. Оккупация қилинган Польша губернатори, маҳаллий аҳолига нисбатан кенг кўламли террорнинг асосий ташкилотчиларидан бири.

9. Вильгельм Фрик. 1933—1943 йилларда Германия ички ишлар рейхсминистри, 1943—1945 йилларда Богемия ва Моравия рейхспротектори. Ҳуқуқ доктори, унинг иштирокида яҳудийлар ҳуқуқларини чекловчи Нюрнберг ирқий қонунлари ишлаб чиқилган.

10. Альфред Розенберг. Шарқий оккупация қилинган ҳудудлар рейхсминистри, фашистлар Германияси томонидан оккупация қилинган совет ҳудудлари аҳолисига нисбатан ваҳшийлик ва террор сиёсатининг мафкурачиси ва раҳбари бўлган.

Барча ўн нафар нацист жиноятчисини қатл этиш икки соат ичида якунланди, шундан сўнг қатл этилганларнинг жасадлари ва Герингнинг жасади Мюнхен крематорийсига олиб борилди. Кул икки кундан кейин Изар дарёсига совурилди.

Уч киши умрбод қамоқ жазосини олди

Нюрнберг трибунали уч нафар судланувчини умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилди. Аммо қамоқда улардан фақат биттаси вафот этди, қолган иккиси вақт ўтиши билан озод қилинди. Қизиғи шундаки, умрининг охиригача панжара ортида қолган шахс (Рудольф Гесс) ҳаммадан узоқроқ яшади.

1. Рудольф Гесс. НСДАПда фюрер ўринбосари. 1941 йилда британияликларни Германия билан тинчлик тузишга кўндириш мақсадида самолётда ёлғиз ўзи Буюк Британияга учиб кетган. Гесс нимага асосланиб иш тутгани ва унда бундай кутилмаган ҳаракат учун бошқа сабаблар бўлган-бўлмагани — XX асрнинг сирларидан бирига айланди. Гесс 1987 йилда 93 ёшида Ғарбий Берлиндаги Шпандау қамоқхонасида вафот этди. Расмий талқинга кўра — ўз жонига қасд қилиш. Норасмий талқинга кўра эса — унга ўлишда «ёрдам беришган».

2. Вальтер Функ. Нацистлар иқтисодиёт вазири, Рейхсбанк президенти. Умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинган, аммо 1957 йил май ойида соғлиғининг ҳолатига кўра муддатидан олдин озод қилинган. 1960 йил май ойида Дюссельдорфда қандли диабетдан вафот этган.

3. Эрих Редер. Гросс-адмирал, 1935 йилдан 1943 йил 30 январгача Кригсмарине бош қўмондони. Умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинган. 1955 йил январда соғлиғининг ҳолатига кўра озод қилинган. Қамоқдан чиққач, Ғарбий Германияга кетган. 1960 йил ноябрда Килда 84 ёшида вафот этган.

Тўрт киши қамоқ муддатларини олди

Трибунал икки нафар судланувчини 20 йилга, бир кишини 15 йилга ва бир кишини 10 йилга озодликдан маҳрум қилди.

1. Бальдур фон Ширах, 20 йил қамоқ жазоси. 1940 йил августгача — Рейхсюгендфюрер, гитлерюгенд раҳбари. 1940 йил августдан — Вена гауляйтери. 20 йил қамоқ жазосига ҳукм қилинган. Муддатни тўлиқ ўтаб, 1966 йил сентябрда озод қилинган. Унинг рафиқаси Генриетта фон Ширах меҳнат лагерига юборилган, аммо 1949 йилда айбсиз деб топилиб, озод қилинган. Озодликка чиқиши биланоқ у ажрашишни расмийлаштирган ва оналик ҳуқуқидан маҳрум этилган. Барча болалар давлат интернатлари ва болалар уйларида ўсиб-улғайган. Шу тариқа, ўз болаларини тарбиялаш ҳуқуқидан маҳрум қилиш амалда нацистлар оиласи учун жазолардан бирига айланди. Бальдур фон Ширах 1974 йил августда вафот этди.

2. Альберт Шпеер, 20 йил қамоқ жазоси. 1942 йилдан Германия империя қуролланиш ва ҳарбий ишлаб чиқариш вазири, Гитлернинг архитектори сифатида танилган. Шунингдек, ишлаб чиқаришда мажбурий ишчилар, жумладан, концлагерлар маҳбуслари меҳнатидан фойдаланиш учун жавобгар бўлган ҳамда концентрацион лагерлар иши ва кенгайишига таъсир кўрсатган. 20 йил қамоқ жазосига ҳукм қилинган. Шпандау ҳарбий жиноятчилар қамоқхонасида муддатни тўлиқ ўтаган. 1966 йилда озодликка чиққанидан кейин асосан Гейдельбергда, 1905 йилда отаси қурган ва очиқ манбаларда хабар қилинишича, ҳали ҳам оилавий мулк бўлиб қолган виллада яшаган. Пурга муҳтожлик сезмаган. 1981 йил 1 сентябрда 76 ёшида Лондонда, Park Court меҳмонхонасида маъшуқаси билан учрашув пайтида юз берган инсультдан вафот этган.

3. Константин фон Нейрат, 15 йил қамоқ жазоси. Немис дипломати, барон, 1932—1938 йилларда Германия ташқи ишлар вазири. 15 йил қамоқ жазосига ҳукм қилинган. 1954 йилда соғлиғининг ҳолатига кўра Шпандау қамоқхонасидан муддатидан олдин озод қилинган. 1956 йил августда вафот этган.

4. Карл Дёниц, 10 йил қамоқ жазоси. Гроссадмирал, нацистлар Германияси ҳарбий-денгиз кучлари олий бош қўмондони. Фюрер ўз жонига қасд қилганидан кейин рейхспрезидент бўлган. 10 йил қамоқ жазосига ҳукм қилинган. Муддатни тўлиқ ўтаган. 1956 йил октябрда озод қилинган. Умрининг қолган қисмини Ғарбий Германия шимолидаги Аумюле қишлоғида яшаб ўтказган. 1980 йил декабрда юрак хуружидан вафот этган.

Уч киши оқланди

Уч нафар судланувчи оқланди. Бироқ кейинчалик улар бошқа жиноятлар учун судланди. Шундай қилиб, қатъий айтганда, Нюрнбергда судланувчилар курсисида айбсизлар йўқ эди.

Нацистлар Германиясининг қайси ташкилотлари жиноий деб топилди

Нюрнберг трибунали нацистлар партияси раҳбарияти, СС, СД ва гестапони жиноий ташкилотлар деб топди. Шу билан бирга, нацистлар Германияси ҳукумати, Бош штаб ва Германия қуролли кучлари Олий қўмондонлиги «етарли далиллар йўқлиги сабабли» жиноий ташкилотлар деб топилмади.

Бу шуни англатадики, масалан, немиснинг вермахтда хизмат қилгани ва жанговар ҳаракатларда қатнашгани ўз-ўзидан уни жиноятчига айлантирмаган. У ҳарбий жиноятлар содир этган бўлиши ва улар учун шахсий жавобгарликка тортилиши мумкин эди. Аммо армияда хизмат қилиш ҳам, ҳукумат амалдори сифатида хизмат қилиш ҳам жиноий ташкилотда иштирок этиш ҳисобланмайди, бунинг учун суд йўқ.

Бироқ ССда хизмат қилиш фактнинг ўзи билан жиноийдир. Шу боис шов-шувли воқеани эслатиб ўтамиз: Канада парламенти СС «Галичина» дивизиясининг собиқ аскари Ярослав Гунькони олқишлаганида, улар нацист ҳарбий жиноятчисини шарафлашган эди.

Нюрнберг трибунали томонидан тан олинган жиноятлар даъво муддатига эга эмас.

Нюрнберг трибунали қандай ҳуқуқий принципларни яратди

Нюрнберг трибунали қарорлари бугунги кунда «Нюрнберг трибуналининг етти принципи» сифатида маълум бўлган халқаро ҳуқуқ принципларига асос бўлди. Ушбу принциплар 1950 йилда БМТнинг Халқаро ҳуқуқ комиссияси томонидан Нюрнберг трибунали Устави ва қарори асосида тизимлаштирилди.

Халқаро ҳарбий трибунал аъзолари мажлис пайтида. Нюрнберг. Германия. 1945 йил 26 март / Фото: Фотограф В. Кинеловский. РГАКФД

7 та Нюрнберг принципи:

1. Халқаро жиноят учун муайян шахс жавоб беради.

2. Ички қонунчиликда жазонинг йўқлиги ўз-ўзидан халқаро жавобгарликни истисно этмайди.

3. Юқори давлат лавозими жавобгарликдан дахлсизлик бермайди.

4. Агар онгли равишда танлаш имконияти мавжуд бўлган бўлса, буйруқни бажариш жавобгарликдан автоматик равишда озод қилиш учун асос бўлмайди.

5. Айбланувчи адолатли суд муҳокамаси ҳуқуқига эга.

6. Тинчликка қарши жиноятлар, уруш жиноятлари ва инсониятга қарши жиноятлар халқаро жиноятлар ҳисобланади.

7. Бундай жиноятларда шериклик қилиш ҳам халқаро жиноят ҳисобланади.

Нега Нюрнберг жараёни халқаро ҳуқуқни ўзгартирди

Нюрнберг трибунали нормаларни «нолдан» ўйлаб топмаган: кўплаб ҳуқуқий позициялар жараёндан олдин ҳам мавжуд эди. Аммо Халқлар суди уларга янги амалий аҳамият бахш этди. Трибунал замонавий халқаро ҳуқуқий нормаларнинг асосини ташкил этувчи принципларни шакллантирди.

Хусусан, Трибунал тажовузкор урушни бошлаш деб нимани ҳисоблашни шакллантириб берди. Ҳукмда таъкидланишича: уруш ўз моҳиятига кўра — ёвузликдир. Унинг оқибатлари нафақат урушаётган мамлакатлар билан чекланиб қолмайди, балки бутун дунёга таъсир қилади.

«Шу боис тажовузкор урушни бошлаш шунчаки халқаро хусусиятдаги жиноят эмас — у энг оғир халқаро жиноят бўлиб, у бошқа уруш жиноятларидан фақат шуниси билан фарқ қиладики, у ўзида қолган ҳар бир жиноятда мавжуд бўлган ёвузликни жамланган шаклда сақлайди», — дейилади ҳукмда.

Шу билан бирга, давлат ўз манфаатларини куч билан ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга. Аммо, Трибунал тушунтирганидек, нацистлар етакчиларининг айби шундаки, улар мақсадли равишда уруш сари боришган. Бутун халқ ва мамлакатнинг барча ресурслари улкан ҳарбий-сиёсий армияга айлантирилган эди, деб таъкидланади Трибунал ҳукмида. Халқлар суди нацистлар етакчилари музокараларга киришар экан, улар ёрдамида тинчликни сақлаб қолишга интилишмаган, деб ҳисоблади. Музокаралар нопок ниятлар билан олиб борилган.

Халқаро ҳуқуқ жиноятларини муайян одамлар содир этади ва улар бунинг учун жавобгарликка тортилиши мумкин. Трибунал таъкидлаганидек, айбланувчилар юқори лавозимларни эгаллаб турган ҳолда, ўзларининг тажовуз ва босқинчилик режаларини мутлақо қасддан амалга ошираётганда халқаро ҳуқуққа зид равишда ҳаракат қилаётганликларини билишлари керак эди.

Буйруқларни бажаришдаги ваҳшийлик — жиноятдир

«Мен фақат буйруқни бажардим» деган ибора мутлақ оқлов бўла олмайди. Инсон ваҳшиёна буйруқларнинг кўр-кўрона ижрочиси бўлиши мумкин эмас. Акс ҳолда у жавобгарликни ўз зиммасига олишига тўғри келади.

Командирлар буйруғи билан ҳужумга ўтиш — жиноят эмас. Ўт очиш — жиноят эмас, ҳатто командир ноҳақ бўлса ҳам. Аммо тинч аҳолига қасддан қарата ўқ узиш мумкин эмас. Асирлар билан ваҳшиёна муомала қилиш ҳам мумкин эмас.

Трибунал нацистларнинг жиноятларини санаб ўтади. Кўплаб лагерларда асирларга умуман ҳеч қандай бошпана берилмаган, улар ёмғир ва қор ёғаётган пайтда очиқ осмон остида ётишган. Уларга ҳатто чоҳ ёки ғор қазиш учун асбоблар ҳам берилмаган.

Баъзи ҳолларда совет ҳарбий асирларига махсус стандарт тамға босилган. Трибунал, айниқса, Германияда 1940 йилдаёқ олиб борилган сиёсатга алоҳида тўхталди. Барча кексалар, руҳий хасталар ва даволаб бўлмайдиган беморлар — «ортиқча оғизлар» — махсус муассасаларга ўтказилиб, у ерда ўлдирилган, қариндошларига эса уларнинг табиий ўлим билан вафот этгани маълум қилинган.

Асирларни қийноққа солишда, тинч аҳолини мақсадли равишда ўлдиришда, одамлар устида тажрибалар ўтказишда ва ҳоказоларда иштирок этиш инсониятга қарши жиноят ҳисобланади. Ижрочи жавоб беришига тўғри келишини тушуниши керак.

Хулоса

Орадан 80 йил ўтган бўлса-да, Нюрнберг жараёни нафақат Иккинчи жаҳон уруши тарихида, балки халқаро ҳуқуқда ҳам муҳим бурилиш нуқтаси бўлиб қолмоқда. Бугунги кунда унинг ҳуқуқий позициялари яна долзарб аҳамият касб этмоқда. Афсуски, тарих кўз ўнгимизда қайта жонланмоқда. Нацизм издошлари — тарихий реванш олишга уринаётган замондошларимиздир. Немис журналистининг кўпроқ рус аскарларини ўлдириш учун Европа қандай ёрдам бериши мумкинлиги ҳақидаги саволи нацист жиноятчиларининг фикрлаш тарзини жуда яхши тавсифлайди. Унда — урушни сўзсиз қўллаб-қувватлаш, низони ҳал қилишга эмас, балки одамларни ўлдиришга қаратилган интилиш бор. Айнан шундай фикрлаш тарзи ваҳшиёна жиноятларга олиб келади.

Нюрнберг жараёни халқаро ҳуқуқни тубдан ўзгартирди ва тарихда илк бор олий давлат арбобларининг халқаро жиноятлар учун шахсий жиноий жавобгарлигини мустаҳкамлади.

Аммо инсониятда бугунги кун нацистларига қарши туриш учун Нюрнберг трибунали томонидан мустаҳкамланган ҳуқуқий база ва маънавий ҳаққоният мавжуд. Нюрнберг трибуналининг аҳамияти нафақат нацистлар Германияси раҳбарларининг бир қисмини жазолашда, балки халқаро жиноятлар учун шахсий жавобгарлик принципини қарор топтиришда ҳамдир. Бу ғоялар кейинчалик БМТ томонидан Нюрнберг принциплари сифатида тизимлаштирилди ва халқаро жиноят ҳуқуқи ривожланишининг бир қисмига айланди.