Зеленский дата-марказларига берилган зарбалар Россия ботларини йўқ қилди, деб айтишга ҳақлими?
Экспертларнинг таъкидлашича, Россия троллари Украинанинг «Яндекс»га уюштирган ҳужумларидан азият чекканига ҳеч қандай далил йўқ.
**Зеленский дата-марказларга берилган зарбалар Россия ботларини йўқ қилди, деб тўғри айтдими?**
Украинанинг Россия дата-марказларига берган зарбалари Кремлга алоқадор бот тармоқларини қисқартиргани ҳақидаги даъволар интернетда кенг тарқалди, бироқ экспертлар BBC Verify’га ҳужумлар уларни сезиларли даражада камайтирганига ҳеч қандай далил йўқлигини билдиришди.
Ижтимоий тармоқлардаги вирусли постларда сўнгги кунларда таъсир ўтказиш операциялари кескин камайгани айтилди, Украина Президенти Владимир Зеленский эса душанба куни «ботлар камайгани» сабабли интернетда «нафрат, бўлиниш ва провокациялар камайганини» таъкидлади.
Кремльпараст қарашларни илгари сурадиган ва дезинформация тарқатадиган Россия таъсир ўтказиш операциялари тадқиқотчилар ва журналистлар, жумладан BBC Verify томонидан ўн йилдан ортиқ вақтдан бери кузатиб келинмоқда.
Ушбу кампаниялар одамларнинг ижтимоий тармоқлардаги ленталарига Украинадаги уруш каби мавзуларда дезинформацияларни жойлайди ёки Москва манфаатларини қўллаб-қувватловчи хабарларни чоп этади.
8 октябрдан бери Украина Москванинг Украина интернет хабларига қилган ҳужумларига жавобан Россиянинг «Яндекс» техник гигантининг бешта дата-марказидан учтасига зарба берди.
Пайшанба куни содир бўлган ушбу зарбаларнинг иккинчиси, кўпинча Россиянинг «Google»и деб аталадиган «Яндекс»нинг ўз хизматлари фаолиятини сақлаб қолишда қийинчиликларга дуч келаётганини тан олишига олиб келди.
Аммо бу ҳужумлар Россиянинг дезинформация амалиётларига, жумладан АҚШдаги «Make American Great Again» (MAGA) ҳаракати ва Германиядаги ўнг чеккачи «AfD» партияси каби гуруҳларни қўллаб-қувватловчи хабарлар жойлаштирадиган аккаунтларга таъсир қилгани ҳақидаги даъволар Cloudflare технология компанияси маълумотларини нотўғри тушунишдан келиб чиққанга ўхшайди.
Баъзи ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари Cloudflare маълумотларининг график тасвирларини тарқатмоқда, уларда «Яндекс» тармоғидан фойдаланадиган ботлар фаоллиги пасайгани кўринади.
Ботлар кўпинча ёлғон, бўлувчи ва адоват уйғотувчи контентни тарқатиши мумкин бўлган сохта ижтимоий тармоқ аккаунтлари билан боғланса-да, улар веб-саҳифаларни қидирув тизимларида кўриниши учун сканерлаш каби вазифаларни автоматик бажариш учун ҳам ишлатилади.
Cloudflare ўз маълумотлари унинг тармоғида жойлашган веб-сайтларга қилинган барча автоматик интернет сўровларини, жумладан, маълумот олиш учун веб-сайтларни сканерлайдиган ботларни ҳам қамраб олишини аниқлаштирди.
Компания, шунингдек, бу пасайиш «ижтимоий тармоқ платформаларидаги ботларнинг хатти-ҳаракати бўлиши шарт эмаслигини» айтди.
Чехиялик Европа парламенти аъзоси Томаш Здеховский X (собиқ Twitter) тармоғида тўрт миллиондан ортиқ кўрилган постни баҳам кўрди ва шундай деди: «Агар бу тасдиқланса, бу жуда муҳим кўрсаткич: Россия дата-марказларига зарба берилди ва AfD атрофидаги онлайн фаоллик бирдан кескин тушиб кетди».
У кейинчалик буни «аниқ факт сифатида тақдим этмаганини» айтди, аммо бу пост ҳали ҳам унинг X профилининг юқори қисмида қадаб қўйилган.
Москва билан боғлиқ таъсир ўтказиш амалиётларини кузатувчи АҚШда жойлашган «dTeam» гуруҳи тадқиқотчилари BBC Verify’га ҳеч қайси платформада «маълум бўлган Россия аккаунтлари ва бот кластерларидан келувчи трафикда ҳеч қандай ўзгариш» бўлмаганини айтишди.
Улар қўшимча қилишича, агар ушбу амалиётларга алоқадор маълум гуруҳларнинг офислари «аланга ичида қолганида эди, биз ўзгаришни кўрган бўлардик».
dTeam томонидан BBC Verify билан баҳам кўрилган далилларга кўра, Шторм-1516 ва Матрёшка каби Кремльпараст таъсир ўтказиш амалиётларига алоқадор ботлар — иккаласи ҳақида ҳам BBC Verify илгари хабар берган — сешанба куни ҳам ижтимоий тармоқларда фаол бўлган.
Зеленскийнинг офиси BBC Verify’га президент ботлар фаоллигининг камайиши ҳақида эмас, балки «ижтимоий тармоқлардаги муҳит» ҳақида гапирганини билдирди. У кўплаб ижтимоий тармоқ фойдаланувчиларидан «провокацион ва нафратга тўла шарҳлар камайгани ҳақида хабарлар» олинганини қўшимча қилди.
Мустақил интернет таҳлилчиси Михаил Климарев BBC рус хизматига Cloudflare ботлар ёки ҳақиқий одамлар веб-сайтга ташриф буюрганини кўрсатиши мумкин бўлса-да, бу ботлар айнан нима қилаётганини ошкор этмаслигини айтди.
Унинг қўшимча қилишича, «Яндекс» ботлардан «асосан кунига бир марта бутун интернетни сканерлаш» ва қидирув тизими мақсадлари учун веб-сайтларни индекслаш учун фойдаланади, шунинг учун компания ўз ҳисоблаш ресурслари жиддий ёмонлашганидан сўнг, эҳтимол, уларни ўчириб қўйган.
«Яндекс» ўзининг булутли хизматларидан «ижтимоий тармоқларда кенг кўламли манипуляциялар, спам ва бошқа ножўя ҳаракатлар» учун фойдаланиш унинг қоидаларига зид эканини ва ушбу қоидаларни бузган аккаунтлар блокланишини маълум қилди.
«Яндекс» дата-марказларига берилган зарбалар Россиянинг таъсир ўтказиш амалиётларига таъсир қилди дейишга ҳеч қандай далил бўлмаса-да, улар кўпчилик учун интернет хизматларини издан чиқарди.
Netblocks интернетни кузатиш гуруҳи тадқиқот бўлими директори Ишик Матер BBC Verify’га Украина зарбалари билан боғлиқ узилишлар глобал миқёсда «барча фойдаланувчиларга таъсир қилишини» ва «Яндекс»га таянадиган веб-сайтлар қисман ёки бутунлай фойдаланиб бўлмайдиган ҳолатга келиб қолиши мумкинлигини» айтди.
Унинг таъкидлашича, Украина ҳужумларидан сўнг компаниянинг булутли хизматлари ва уларга боғлиқ платформаларга сезиларли таъсир кўрсатилган ва бутун бир ҳудуднинг «хизмат кўрсатишдан ташқарида қолиши қисқа муддатли узилишни эмас, балки инфратузилма даражасидаги жиддий ҳодисани кўрсатади».