Замбия маълумот алмашиш бўйича баҳслардан сўнг АҚШ билан соғлиқни сақлаш соҳасида келишув имзолади

Замбия АҚШ билан соғлиқни сақлашни молиялаштириш бўйича беш йиллик битим тузди ва бу мамлакат ёрдам эвазига фуқароларнинг тиббий маълумотлари ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш ҳуқуқларини алмашмоқда деган даъволар атрофидаги бир неча ойлик оммавий баҳс-мунозараларга чек қўйди.

Пайшанба куни Лусакада маълумот алмашиш тўғрисидаги битим билан бирга имзоланган ўзаро англашув меморандумига кўра, АҚШ тахминан 1,5 миллиард доллар (1,1 миллиард фунт стерлинг) ажратади, шунингдек, Замбия ҳам ўз ҳиссасини қўшади.

Фуқаролик жамияти ташкилотлари сизиб чиққан лойиҳани танқид қилиб, у маълумотларнинг ҳаддан ташқари кўп алмашилишига йўл қўйишини айтган эди, фаоллар эса соғлиқни сақлашни молиялаштириш АҚШ компанияларига фойдали қазилмалардан имтиёзли фойдаланиш ҳуқуқини бериш билан боғланаётгани ҳақидаги хабарларга эътибор қаратди. АҚШнинг ўша пайтдаги элчиси бу даъвони рад этган эди.

Ушбу келишув АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID) қисқартирилганидан кейин амалга оширилди.

АҚШ Президенти Дональд Трамп USAID ташкилотини маблағларни исроф қилишда айблаган эди. Ўтган йили агентликни ёпганидан сўнг, Вашингтон бир нечта Африка давлатлари билан шунга ўхшаш келишувларга эришишга интилди ва шерик ҳукуматлар харажатларнинг кўпроқ қисмини ўз зиммасига олиши кераклигини айтди.

Кения, Танзания ва Уганда келишув имзолаган давлатлар қаторига киради. Гана ва Зимбабве маълумотлар ва намуналарни алмашиш шартлари туфайли келишувларни рад этди.

Расмийларнинг таъкидлашича, Замбиянинг янги келишувидаги қайта кўриб чиқилган матн шахсий ҳаёт дахлсизлиги, интеллектуал мулк ва фойдани тақсимлаш билан боғлиқ хавотирларни ҳал қилади.

Соғлиқни сақлаш вазири Рома Чиленги шу ҳафта бошида Замбиядан АҚШга биологик намуналарни юборишни талаб қилувчи қоидалар олиб ташланганини ва келишув алоҳида беморларнинг тиббий варақаларини алмашишга йўл қўймаслигини айтди.

Унинг сўзларига кўра, маълумотлар алмашинуви фақат ушбу битим доирасида молиялаштириладиган дастурларни мониторинг қилиш ва баҳолаш учун зарур бўлган маълумотлар билан чекланади.

Шу йил бошида сизиб чиққан лойиҳа фуқаролик жамияти гуруҳларини Замбия бошқа Африка давлатларига қараганда кенгроқ маълумот алмашиш шартларини, жумладан, патогенлар ҳақидаги маълумотлар ва намуналардан узоқ муддатли фойдаланиш ҳуқуқини қабул қилаётгани ҳақида огоҳлантиришга мажбур қилди.

Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи «Chapter One Foundation» ташкилоти ҳукумат фуқароларнинг соғлиғига оид маълумотларини «бериб юбориш» хавфи остида қолганини айтди. ОИТСга қарши кураш фаоллари, жумладан, «Treatment Advocacy and Literacy Campaign» ташкилоти ахборот оқими бир томонлама бўлишини таъкидлаб, матнни эълон қилишни талаб қилди.

Мухолифат вакиллари ва фаоллар, шунингдек, соғлиқни сақлашни молиялаштириш АҚШ компанияларига Замбиянинг йирик мис ва бошқа муҳим фойдали қазилмалар захираларидан имтиёзли фойдаланиш ҳуқуқини бериш билан боғланаётгани ҳақидаги хабарларга эътибор қаратди.

Май ойида Ташқи ишлар вазири Муламбо Хаимбе маълумотлар шартларини шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш ва «виждонсизлик» деб атади ҳамда Вашингтонни ушбу ёрдам пакетини фойдали қазилмалар билан боғлашда айблади. АҚШнинг ўша пайтдаги элчиси Майкл Гонзалес воқеаларнинг бу талқинини ёлғон деб рад этди.

Бундан олдин АҚШ элчихонаси хайрия қилинган дори-дармонлар ўғирланганини даъво қилиб, дори воситаларини молиялаштиришни тўхтатиб қўйгани ушбу низони янада кучайтирган эди, ҳукумат эса бу айбловни рад этган.

Замбиянинг янги келишуви йиллар давомида асосан АҚШ дастурлари орқали келиб тушган кўмак ўрнини босади. Молиялаштириш ОИТВ/ОИТС, сил, безгак, оналар ва болалар саломатлиги, касалликлар назорати ва соғлиқни сақлаш тизимининг кенг кўламли ишларини, жумладан, маҳаллий тиббиёт ходимларини ишга ёллашни қўллаб-қувватлашга қаратилган.

АҚШ бу келишувни донор-реципиент моделидан умумий масъулиятга ўтиш сифатида тақдим этди, бунда Замбия ички харажатларни ошириши билан АҚШ молиялаштириши беш йил давомида камайиши кутилмоқда.

Расмийлар 2026 йилдан 2030 йилгача бўлган даврни қамраб олувчи умумий пакетни тахминан 3,6 миллиард долларга баҳоладилар, гарчи Замбиянинг ҳиссаси бўйича рақамлар фарқ қилса-да.

2025 йил январида иккинчи муддатини бошлаганидан кўп ўтмай, Трамп USAID ташкилотини ёпишни буюрди, бу эса Америка молиялаштиришига қарам бўлган баъзи Африка мамлакатларидаги соғлиқни сақлаш дастурларига жиддий зарар етказди.

Танқидчиларнинг таъкидлашича, бу қарор Конго Демократик Республикасида ҳозирги Эбола эпидемияси қанчалик тез аниқланишига ва чоралар кўриш кўламига таъсир кўрсатди ҳамда ушбу инсонпарварлик агентлиги логистика, таъминот ва маҳаллий аҳоли билан ишлаш учун жуда муҳим бўлганини таъкидладилар.

АҚШ ўз қисқартиришлари саъй-ҳаракатларга зарар етказмаганини даъво қилиб, янги келишув доирасида улар янада «мувофиқлаштирилган ва самарали» эканини айтмоқда ва эпидемияга қарши кураш учун хайрия қилган 270 миллион долларни мисол қилиб кўрсатмоқда.