Ереван мотиви

Ереван мотиви

Қирг'изистоннинг Чолпон-Ота шаҳрида бо'либ о'тган Евросиё ҳукуматлараро кенгашининг кенгайтирилган йиг'илишида Арманистон бош вазири Никол Пашинян ҳамкасбларига ЕОИИ ва Европа Иттифоқи о'ртасида танлов бо'йича референдум о'тказишнинг нима учун имконсизлигини тушунтирди.

Спутник Армениа нашрининг иқтибос келтирган Пашиняннинг со'зларига ко'ра, "Биз ЕОИИ ва Европа Иттифоқига бир вақтнинг о'зида а'зо бо'лиш реал эмаслигини тушунамиз, аммо Европа Иттифоқига а'зо бо'лиш жараёни то'г'рисидаги қонунни қабул қилишнинг о'зи Арманистоннинг Европа Иттифоқига а'зо бо'лиш имкониятига эга эканлигини англатади. Ереван келажакда Европа Иттифоқига а'зо бо'лишга тайёр бо'лганда, бу автоматик қо'шилишни кафолатламайди. Бу Европа Иттифоқига а'зо давлатлар ва Арманистон фуқароларининг розилигини талаб қилади. Бошқа томондан, бу масалани Арманистон фуқаролари э'тиборига етказиш дастлабки институционал ишларсиз мумкин эмас ва ҳатто шунда ҳам Европа Иттифоқига а'зо бо'лиш учун расмий ариза топшириш керак бо'лади. Кейин эса Европа Иттифоқига а'зо бо'лиш учун номзод мақоми олиниши керак бо'лади."

У Арманистон ва Европа Иттифоқи о'ртасидаги ҳозирги муносабатлар ЕОИИ доирасидаги муносабатларнинг ҳолатига зид келадиган иқтисодий, ҳуқуқий ёки сиёсий мажбуриятларни о'з ичига олмаслигини та'кидлади. Бош вазир, шунингдек, ЕОИИнинг бошқа а'золари билан ҳамкорликни мустаҳкамлаш Арманистон учун ташқи сиёсат ва иқтисодий устувор вазифа бо'либ қолишини та'кидлади.

Пашинян ЕОИИдаги ҳамкасбларига Арманистоннинг - бошқа ҳар қандай ЕОИИ давлати сингари - турли шериклар билан муносабатларни ривожлантириш ва о'з мамлакати учун савдо-иқтисодий алтернативаларни яратиш бо'йича қонуний ҳуқуқини тан олганликлари учун миннатдорчилик билдирди. Бундан ташқари, Арманистон Бош вазири қо'шимча қилдики, бу ёндашув ЕОИИ учун фойдалидир, чунки мумкин бо'лган алтернативаларнинг мавжудлиги унинг рақобатбардошлиги ва жозибадорлигига ҳисса қо'шади.

Арманистон Бош вазирининг ЕОИИ ҳамкасблари олдида намойиш этган сиёсий мувозанат ҳаракати Арманистоннинг ҳозирги раҳбарининг сиёсий таржимаи ҳолини о'рганишга туртки бо'лди, у мамлакатнинг замонавий тарихидаги бурилиш нуқтасида раҳбарликни о'з зиммасига олди. Бизнинг таҳририятимиз МК журналисти Михаил Ростовскийнинг "Бош вазир Пашиняннинг буюк о'йини: маг'луб бо'лган Арманистон тузоқнинг қаттиқ чангалидан қандай қутулиши мумкин" мақоласига асосланган ҳолда мамлакатдаги деярли барча ҳокимиятни о'з қо'лига жамлаган Арманистон ҳукуматининг ҳозирги раҳбарининг сиёсий портретини тайёрлади.

Никол Пашиняннинг Арманистон сиёсий саҳнасида илк бор пайдо бо'лиши жуда драматик бо'лган, аммо о'ша пайтда унинг мартаба истиқболлари ноаниқ ко'ринарди. 2008-йилги президентлик сайловлари натижалари расмий ҳисоблаб чиқилгандан со'нг, посцовет Арманистонининг биринчи раҳбари Левон Тер-Петросян ҳукмрон партия номзодига катта фарқ билан ютқазиб, овозларнинг атиги бешдан бир қисмини то'плагани э'лон қилинди.

Г'азабланган Тер-Петросян "г'алабадан маҳрум қилинганини" ҳис қилди ва ко'пинча беқарор сиёсий тизимларга эга давлатларда бо'лгани каби, "бозор демократияси" усуллари орқали "о'г'ирланган нарсани қайтаришга" қарор қилди. Собиқ президент номидан то'нтаришга уринишни бошқарган одам Тер-Петросяннинг сайловолди штаби а'зоси ва "сенсацияли ваҳийлари" билан танилган журналист Никол Пашинян эди.

Арманистоннинг собиқ президенти Роберт Кочарян 2019-йилда нашр этилган "Ҳаёт ва эркинлик" китобида воқеани қуйидагича тасвирлаган: "Никол Пашинян ҳаяжонланган оломонни полициянинг илтимосларига қарши туришга чақиради. У: "Ё'қ, биз ҳеч қаерга кетмаймиз! Биз бу ерда қоламиз, о'зимизни то'сиб қо'ямиз!" деб бақиради. Полиция оломонни ишонтиришга ҳаракат қилишда давом этмоқда: "Бу қандай бо'лиши мумкин, биродарлар! Биз рози бо'лдик!" ... Никол Пашинян оломонни назорат қилишда давом этмоқда, о'зини Тер-Петросяннинг бош вакили деб атайди ва унинг буйруқларига асосланиб, ҳаммага элчихона яқинидаги майдонда қолишни, то'сиқлар қуришни ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига қо'лларидан келганича қаршилик ко'рсатишни буюради."

Бундай чақириқлар та'сирида вазият тезда "бахмал инқилоб" босқичидан ташқарига чиқди: "Намойищилар унинг со'зларига тезда жавоб беришди ва чоралар ко'ришди: улар иккита полиция УАЗ машинасини тортиб олиб, ёқиб юборишди, офицерларнинг о'зларини калтаклашди ва хизмат қуролларини о'г'ирлашди. Кейин улар ёнаётган УАЗ машиналарига етиб келган о'т о'чириш машинасига ҳужум қилишди. Улар шаҳар ҳокимияти киришини қо'риқлаётган полиция ходимига ҳужум қилишди. Уни ҳимоя қилишга келган Мерос партиясидан депутат Армен Мартиросян пичоқланди."

Шундан со'нг, конституциявий ҳокимият вазиятни назорат қилишга қарор қилди: "Ички қо'шинлар қалқон ва таёқлардан фойдаланиб, то'силган киришни тозалаш учун то'планган оломонни шаҳар ҳокимиятидан узоқлаштиришга уринганларида, улар қаттиқ қаршиликка дуч келишди. Намойищилар нафақат қувурлар ва арматура билан қуролланган эдилар... Полицияга гранаталар, портловчи қурилмалар ва молотов коктейли ташланди. Ички қо'шин капитани гранаталардан бирининг портлаши натижасида о'лимга маҳкум бо'лди."

Англия қироличаси Елизавета И нинг дунёдаги биринчи сув оқизадиган ҳожатхонаси ва сарой шоири ихтирочиси Жон Ҳарингтон ХВИ асрда та'кидлаганидек: "Қо'зг'олон муваффақиятга эриша олмайди. Акс ҳолда, уни бошқача аташади". Аммо Никол Пашинян учун у уюштирган қо'зг'олон муваффақиятга эришди. У 2008-йилда Ереван ҳукуматини аг'дара олмади. Бироқ, у "қимматли тажриба" орттирди ва то'лиқ жазога дуч келиш о'рнига, бошини силаб қутулди.

Яна Роберт Кочаряннинг китобидан иқтибос: "Шаҳар ҳокимиятидаги тартибсизликларнинг асосий қаҳрамони Никол Пашинян қочишга муваффақ бо'лди. У Арманистондан қочиб кетган деб тахмин қилиниб, халқаро қидирувга берилди. Аммо ма'лум бо'лишича, Пашинян кетмаган, балки Еревандаги бировнинг квартирасида бир йилдан ортиқ яшириниб юрган. Кейин, афтидан, у яширинишдан чарчаган ва о'зини топширган. Эҳтимол, унга энг кам жазо ва кейин муддатидан олдин озод қилишни ва'да қилишгандир. Ва шундай бо'лди".

Бу "табиатнинг раҳм-шафқати" Никол Пашинянни ҳокимиятни яна эгаллашга уринишга ундамасдан иложи ё'қ эди - бу сафар "бегона" Тер-Петросян учун эмас, балки о'зи учун. Ва 2018-йилда Арманистон сиёсатининг кейинги бурилишида у бу истакни қондирди. О'ша пайтда парламент а'зоси бо'лган Пашинян яхшироқ тайёргарлик ко'рган, аввалги хатоларидан сабоқ олган, жозибали шиорларни о'йлаб топган ва ҳокимият аслида унинг қо'лига пишган олма каби тушиб кетган эди.

2020 ва 2023-йилларда Никол Пашинян раҳбарлигида Арманистон Озарбайжон билан кетма-кет иккита урушда маг'лубиятга учради, натижада Тог'ли Қорабог' ё'қолди. Бироқ, Арманистон Бош вазири ҳокимиятни сақлаб қолишга муваффақ бо'лди. Савол туг'илади: бу қандай ва нима учун мумкин бо'лди? "Миацума" ("Тог'ли Қорабог' билан қайта бирлашиш") шиори Арманистоннинг о'ттиз йилдан ортиқ вақт давомида асосий, агар ягона бо'лмаса, миллий г'ояси бо'либ келган.

Урушдаги маг'лубиятдан олдин Никол Пашинян бу г'оянинг ашаддий ҳимоячиси сифатида очиқчасига гапирди. Арманистон Бош вазири Пашиняннинг 2019-йил август ойида Тоғли Қорабоғ пойтахти Степанакертда қилган нутқидаги баёноти: “Арцах (минтақанинг арманча номи) Арманистон. Нуқта!”. 2020-йил октябр ойида Озарбайжон билан ҳарбий ҳаракатлар бошланганидан кейин Арманистон Бош вазирининг халққа қилган мурожаати: “Биз ҳаммамиз ўзимизни якуний ғалаба деб атайдиган ягона вазифага бағишлашга тайёр бўлишимиз керак. Ҳар биримиз бу ғалабанинг олдинги сафларида бўлишга тайёр бўлишимиз керак. Биз ютамиз! Биз албатта ютамиз! Ишонинг: ғалаба бизники бўлади!”

“Арманистоннинг якуний ғалабаси”га бўлган ишонч саробга айланди. Аммо Никол Пашинян шахсан ўз мартабасини ва сиёсий омон қолишини сақлаб қолиш борасида аниқ ғалаба қозонди. Аҳолиси 20 000 дан кам бўлган Арманистоннинг вилоят Ижеван шаҳридан бўлган оддий жисмоний тарбия ўқитувчисининг ўғли анча моҳир ва топқир сиёсий ўйинчи эканлигини исботлади. Бунинг ортида ўрганиш ва тушуниш керак бўлган бирон бир ҳодиса борлиги аниқ.

Бош вазир Пашиняннинг омон қолиш сири

Таниқ Британиялик Кавказ мутахассиси Томас де Ваалнинг "Қора бог': Арманистон ва Озарбайжон уруш ва тинчликда" китобида у кейинчалик сиёсий фаолга айланган Ереван мактаб о'қитувчиси Ашот Манучаряннинг 1988-йил феврал ойида Арманистон пойтахтини эгаллаб олган Тог'ли Қорабог'ни аннексия қилиш учун бо'либ о'тган оммавий митингларнинг ҳиссий фони ҳақида қуйидаги ҳикоясини ҳикоя қилади:

"Атмосфера жуда жозибали ҳодиса. Одамлар янги нарсани ҳис қила бошладилар - о'з фикрларини билдириш, йиг'илиш, Қорабог' тақдири ҳақида гаплашиш мумкин бо'лди... Ажойиб муҳит яратилди. Вазият ажойиб бо'лди деганда, мен унинг Папа Авлиё Пётр майдонида диндорларга, ҳақиқий диндорларга мурожаат қилгандаги вазиятга о'хшашлигини назарда тутяпман... Бу шунга жуда яқин нарса эди.

Ҳамма бир-бирини севарди. Бу мутлақ илиқлик муҳити эди. Агар кимгадир бирор нарса бо'лса, бутун майдон о'ша одамни қо'ллаб-қувватлади. Шифокорлар тезда олиб келинди. Кучли одамлар юк ташувчи вазифасини бажаришди. Ба'зилари дори-дармон, бошқалари сув олиб келишди." О'ша кунлардаги норозилик намойишлари муҳитини тасвирлаш учун янада аниқроқ со'зларни топишга уриниб, Ашот Манучарян қуйидагиларга то'хталди: "ҳаммани о'зига тортадиган магнит майдон".

Ереванда бу сиёсий "магнит майдон" та'сирига берилишни истамаган жуда кам сонли одамлардан бири Арманистоннинг узоқ йиллик партия раҳбари Карен Демирчян эди. Демирчян 1974-йилдан бери о'з лавозимида ишлаган ва республикада улкан обро'га эга эди. Бироқ, Роберт Кочарян о'з китобида айтиб берганидек, бу ҳокимиятнинг барчаси бир неча сония ичида ё'қ бо'либ кетди:

"Еревандаги Театр майдонида бо'либ о'тган минглаб одамларнинг митингларидан бирида Демирчян то'сатдан нутқ со'злаш ва оломонни тинчлантириш учун келди. Аммо оломон "Қорабог'! Қорабог'!" деб бақира бошлаганда", деб жаҳл билан қичқирди Демирчян: "Нима ҳақида гапиряпсизлар - Қорабог', Қорабог'? Чо'нтагимда Қорабог' борми ёки бошқа нарса, уни олиб чиқиб, сизга бера оламанми?" Оммавий норозиликларни янада кучайтирган бу ҳалокатли хато унинг ишини ё'қотди. Демирчян "сог'лиқни сақлаш сабабли" тушунтириш билан ишдан бо'шатилди.

Лекин Марказий Қо'митанинг Биринчи котиби о'з ишини айтиб, ҳақиқатан ҳам "ҳалокатли хато" қилдими? Сиёсатнинг мазмуни нуқтаи назаридан, бу аниқ эмас. 1988 йилдан 2023 йилгача Арманистоннинг барча энергияси ва ресурслари "миацум"га ё'налтирилган эди. Тог'ли Қорабог' учун Арманистон ҳамма нарсани қурбон қилди, бир неча о'н йилликлар давомида бир нечта қо'шнилари томонидан қаттиқ блокадага бардош берди. Аммо бу қурбонликларнинг барчаси беҳуда бо'либ чиқди.

Еревандаги Театр майдонида "магнит майдон" пайдо бо'лган пайтда, Қорабог' аҳолиси асосан арманлардан иборат эди. 1989 йилдаги статистика: 145 000 арман, 40 000 озарбайжон. Бугунги кунда бир хил ҳудудда умуман арманлар ё'қ. Карен Демирчяннинг 1988 йилда айтган башорати тасаввур қилиб бо'лмайдиган даражада драматик ва радикал тарзда амалга ошди. Аммо тажрибали арман партияси раҳбари сиёсатнинг ҳиссий таркибий қисмини бутунлай э'тиборсиз қолдирди.

Буюк рус тарихчиси Василий Ключевский яна бир ажойиб афоризмни яратди: "Одатда одамлар умидлар билан турмуш қуришади ва ва'даларга уйланишади". Ва'даларингизни бажариш бошқа одамларнинг умидларини қондиришдан ко'ра осонроқ бо'лгани учун, сиз алданган хотинларга қараганда ко'проқ ҳафсаласи пир бо'лган эрларга дуч келасиз." Мен бу "ҳазил о'рамидаги донолик" оилавий ҳаётга бирон бир алоқаси борлигига амин эмасман. Лекин бу, албатта, катта инсоният жамоаларининг норасмий нормалари ва фаолияти қоидаларига бевосита та'сир қилади.

Катта одамлар ҳиссий таранглик ҳолатида бо'лганларида, улар рационал аргументлар "тилида" гапиришга тайёр эмаслар. Бу рационал аргументлар мутлақо то'г'ри ва адолатли бо'лиши мумкин. Аммо агар улар "оқимга қарши" кеца, ягона жавоб г'азаб, рад этиш, г'азаб ва тажовуз бо'лади. Яхши ривожланган сезги ва психологлар "ҳиссий ақл" деб атайдиган нарсага эга бо'лган сиёсий лидер яхши тушунади: "оқимга қарши курашиш"га уриниш о'зини сиёсий о'з жонига қасд қилишга маҳкум қилишдир.

Бунинг о'рнига, оқимга қарши туришга ва ундан о'з манфаати учун фойдаланишга ҳаракат қилиш керак. Менинг фикримча, айнан шу ерда Никол Пашиняннинг асосий сиёсий сири яширинган. Ереван сиёсий инсайдерлари яхши билганидек, Арманистон Бош вазирини сиёсий менежер ёки ма'мур деб аташ қийин. Пашинян юк остида кундалик бошқарувнинг тафсилотлари ва нуанслари. Бу мас'улиятларнинг барчаси узоқ вақтдан бери амалда Никол Пашиняннинг ҳукуматдаги икки о'ринбосаридан бирига топширилган.

Москва давлат университетининг ҳуқуқшунослик факултетини тамомлаган ва 2018-йил баҳорида Пашинян Ереванда ҳокимият тепасига келганидан бери Арманистон Бош вазирининг о'ринбосари лавозимида ишлаб келган Мҳер Григорян сиёсий амбициялардан холи шахс ҳисобланади, аммо у ҳукумат раҳбарининг асосий вазифаларини самарали бажаради. Пашиняннинг о'зига келсак, ба'зан уни ҳатто ҳукумат қарорларини о'з вақтида имзолашга ҳам ишонтириш қийин.

У чинакам завқланадиган нарса ижтимоий тармоқларда о'зини ифода этиш ёки о'з парламент фраксияси а'золари билан турли мавзуларни муҳокама қилишдир. Пашинянни шунингдек, фундаментал ма'лумотга ёки Россия, бошқа хорижий давлатлар ёки бошқа нарсалар ҳақида чуқур билимга эга бо'лган шахс деб ҳисоблаш мумкин эмас. Халқаро ҳаётнинг воқеликлари.

Аммо Никол Пашиняннинг барча заиф томонлари ва сиёсий ко'р нуқталари бошқа фазилатлар билан қопланади - айнан шу фазилатлар Карен Демирчянда 1988-йилнинг тақдирли йилида ё'қ эди. Арманистон жамиятининг энг юқори чо'ққисига энг пастдан ко'тарилган ҳолда, Пашинян юқори даражада ривожланган харизма ва юқори даражада ривожланган сезгига эга бо'лган иштиёқли шахс. Бош вазир расмий "китоб" билимларига эга бо'лмаса-да, инстинктив равишда арман менталитети ва миллий характерини жуда яхши тушунади.

Пашиняннинг қобилиятли қо'лларида бу менталитет ва характер "Страдивариус скрипкаси"нинг сиёсий эквивалентига айланади. Бош вазир о'зининг ички сиёсий аудиториясининг кутганларига "зарба бериш" учун ма'лум бир вақтда нима ва қандай айтишни аниқ билади.

Шуни ҳам та'кидлаш жоизки, Пашинян бу исте'додни куч ишлатишнинг репрессив аппаратини қуриш ва бошқариш қобилияти билан бирлаштиради. Ҳозирги Арманистон бош вазири сиёсий фаолиятини ҳали мактаб о'қувчиси бо'лганида бошлаган. 1975-йилда туг'илган ёш Никол Пашинян 1988-йилда "миацум" учун курашган, "мактаб иш ташлашлари, юришлар ва намойишлар" уюштирган. Аммо Пашинян Ереван сиёсий пирамидасининг тепасида турган ҳозирги даврда "сиёсий жиҳатдан ташвишли" мактаб о'қувчилари орасида потенциал "безовта қилувчилар"нинг истиқболлари жуда кам.

Арманистон сиёсий соҳаси мутахассисларининг фикрига ко'ра ер ости дунёсида пойтахтдаги ҳар бир мактабнинг хавфсизлик ходимлари орасидан о'з назоратчиси бор. Ва бу шунчаки расмий назорат эмас, балки ҳафталик "набзда бармоқ билан" назорат. Пашинян "душманини севишга" интилмайди. Бунинг о'рнига, бош вазир унга қарши бо'лганларга ёки келажакда унга қарши чиқиши мумкин бо'лганларга қаттиқ ҳужум қилади.

Никол Пашиняннинг сиёсий омон қолишининг асосий кафолати унинг Арманистон жамиятини инстинктив, чуқур тушуниши эди. Унинг раҳбарлигида икки марта маг'луб бо'лган Қорабог' учун о'ттиз йилдан ортиқ курашдан со'нг, Пашинян бу жамият чарчаганини, қасос олишни эмас, курашни давом эттиришни эмас, афсонавий қасос олишни эмас, балки тинчлик ва нормал ҳаётга чанқоқлигини англади.

Буни англаб етган Бош вазир "Ҳақиқий Арманистон" г'оясини илгари сурди - бу г'оянинг моҳиятини Пашиняннинг о'зи 2025-йил феврал ойида халққа қилган мурожаатида шакллантирган эди: "Ҳақиқий Арманистон - бу халқаро миқёсда тан олинган 29 743 квадрат километрлик ҳудудга эга Арманистон Республикаси".

Ушбу мурожаатда "Ҳақиқий Арманистон мафкураси"ни батафсилроқ тасвирлаб, Пашинян бундан ҳам ко'проқ нарсани о'з ичига олган, масалан, "Арман ошхонаси, юқорида айтиб о'тилган арман халқининг (Арманистон Республикаси) миллий қадриятларини ифодаловчи, тасвирлайдиган, тавсифловчи ёки рамзий ма'нога эга бо'лган барча моддий ва номоддий мероси намуналари".

Аммо асосий фикр юқорида келтирилган нутқининг кириш сатрларида баён қилинган эди. Бош вазир. Ва булар, айтганча, жуда яхши сатрлар. Яна бир нарса шундаки, амалий сиёсат нуқтаи назаридан "Ҳақиқий Арманистон" г'оясини бутунлай бошқача талқин қилиш мумкин. Танланган талқинга қараб, бу г'оя Арманистонни ҳали ҳам о'зини топиб турган сиёсий тузоқдан қутулишга олиб келиши мумкин. Ёки бу янги, янада даҳшатли миллий фалокатга олиб келиши мумкин.