Яшил ҳовли, айвонли балконлар ва сувли ариқлар. Архитекторлар ўзбек хонадони анъаналарини замонавий қурилишга қандай кўчирмоқда?
Анъанавий ўзбек хонадонида ҳовли кундалик ҳаётнинг маркази бўлган. Kayan Development компанияси ва ARC Architects бюроси замонавий турар жой мажмуасида унга ушбу ролни қайтаришни таклиф қилмоқда. Tashkent Design Week кўргазмасида тақдим этилган концепцияда — боғ, ариқлар, айвон-балконлар ва қуёшдан ҳимояланган фасадлар ўрин олган.
Яшил ҳовли, айвон-балконлар ва сувли ариқлар. Архитекторлар ўзбек хонадони анъаналарини замонавий қурилишга қандай кўчиришмоқда?
Марказий Осиё меъморчилигининг анъанавий элементлари замонавий шароитларга мослаштирилган турар жой мажмуаси концепциясини Tashkent Design Week’да Kayan Development тижорат директори Сергей Потапов ва ARC Architects ҳамасосчиси Бобур Кличев тақдим этдилар. Лойиҳа марказида — ички ҳовли-боғ, бино ичига киритилган айвон-балконлар, қуёшдан ҳимояланган фасадлар ва оила эҳтиёжларига қараб ўзгартириш мумкин бўлган мослашувчан режалаштирилган хонадонлар ўрин олган.
Муаллифлар бутун мамлакат учун ягона услубни таклиф этмаётганликларини, балки Тошкентга мос келадиган меъморий ечимларни излашаётганини таъкидлашмоқда.
Сергей Потаповнинг ҳисоблашича, девелоперларнинг ечимлари шаҳар қиёфасини узоқ вақтга шакллантиради. Шу сабабли компания учун фақат бўлажак харидорларнинг қулайлиги ҳақида эмас, балки шаҳар муҳитида ўнлаб йиллар давомида қандай бинолар қолиши ҳақида ҳам ўйлаш муҳимдир. Айнан шу сабабли у бир хилдаги кўп қаватли корпуслардан воз кечишга ва Тошкентга хос бўлган меъморий тилни топишга қарор қилди.
Қидирув Европадаги турар жой меъморчилигини ўрганишдан бошланди. Потаповга Голландия ва Даниядаги кам қаватли мавзелар илҳом бағишлади. У ерда у маҳаллалардаги турар жой қурилишининг муваффақиятли мисоллари билан ўхшашликни кўрди — нафақат уйларнинг ташқи кўринишида, балки майдон ва кундалик ҳаётни ташкил этишда ҳам.
ARC Architects меъморчилик бюроси учун ҳам кўп хонадонли турар жой мажмуаси устида ишлаш янги йўналиш бўлди. Жамоа шахсий уйлар ва карвонсаройлар типологиясини ўрганиб бўлган эди, аммо энди анъанавий шаҳар меъморчилиги тамойиллари тик (вертикал) қурилишда қандай ривожланиши мумкинлигини тушуниш керак эди. Бунинг учун архитекторлар қурилиш маҳаллий меъморий код билан уйғунлашган бошқа мамлакатлардаги замонавий меъморчилик мисолларига мурожаат қилишди. Бироқ, Кличевнинг фикрича, ўзгаларнинг ечимларини тўғридан-тўғри кўчириб бўлмайди — меъморчилик маҳаллий иқлим ва аҳолининг одатларини ҳисобга олиши керак.
Анъанавий ўзбек хонадонида ички ҳовли кундалик ҳаётнинг асосий майдонларидан биридир. Концепция муаллифлари бу ролни кўп хонадонли мажмуада ҳам сақлаб қолмоқчи. Улар ҳовлини аҳоли шаҳар муҳитидан ҳордиқ чиқариши мумкин бўлган яшил боғга айлантиришни режалаштиришмоқда. Илҳом манбаларидан бири сифатида Потапов «даволовчи боғлар» деб аталалувчи — секинлашишга ва табиий атроф-муҳитга ўтишга ёрдам берадиган майдонларни тилга олди.
Ҳовлида йирик дарахтлар ўсиши учун унинг остида паркинг жойлаштириш режалаштирилмаяпти. Кличевнинг сўзларига кўра, илдиз тизимларига етарли ҳажмдаги тупроқ керак. Шу сабабли тўхташ жойларини периметр бўйлаб чиқариб, марказни боғ учун қолдириш таклиф этилмоқда.
Алоҳида иш йўналиши — ландшафтдир. Архитекторнинг сўзларига кўра, жамоа Марказий Осиё боғдорчилик санъати анъаналарига мурожаат қилмоқчи, чунки улар XX асрда асосан йўқотилган ёки унутилган деб ҳисоблайди. Кличев мўлжал сифатида чорбоғни, шунингдек, анъанавий боғнинг сув билан боғлиқ элементлари — ариқлар ва ҳовузларни тилга олди.
«Минтақамизда сув жуда танқис, шунинг учун бизда уни эъзозлаш ва авайлаб сақлаш бўйича қадимий маданият мавжуд. Сув инсон қўли билан яратилган каналлар ва ариқлар орқали оқиб, кейин ҳовузга — жамоат жойидаги сув ҳавзасига тушган. Биз лойиҳада ушбу мерос билан ишламоқчимиз, аммо у тарихийликдек кўринмасдан, замонавий, янгича ва кундалик фойдаланиш учун қулай бўлиши керак», — деди Кличев.
Потапов, шунингдек, бугунги кунда ариқлар кўпинча сувни оқизиш учун, жумладан, фавқулодда вазиятларда ишлатилишига эътибор қаратди. Лойиҳада, унинг ғоясига кўра, улар яна сув етказиб бериш тизими ва ҳовли майдонининг бир қисмига айланиши керак.
Бобур Кличевнинг фикрича, меъморий ечимлар иқлимни ҳам, аҳолининг уйдан қандай фойдаланишини ҳам ҳисобга олиши керак.
«Бизда қуёш жуда кўп, шунинг учун балконлар ташқарига чиқарилмасдан, кўпинча бино ичига киритилган бўлади. Бу иқлим билан ҳам, маданият билан ҳам боғлиқ: одамлар учун шахсий ҳаёт дахлсизлигини сақлаш муҳимдир. Меъморчиликда буни ҳам ҳисобга олиш керак», — деб тушунтирди у.
Лойиҳа концепциясида фасад ичига чуқурлаштирилган балкон хонанинг давоми ва ички ҳовли билан боғловчи бўғин сифатида қаралмоқда. Муаллифлар уни айвоннинг замонавий талқини сифатида талқин қилишмоқда.
Хоналарни ҳаддан ташқари қизиб кетишдан ҳимоя қилиш учун жанубий ва ғарбий фасадларни қуёшдан ҳимоя қилувчи элементлар билан жиҳозлаш режалаштирилмоқда. Шундай ечимлар қаторида Кличев шаклдор ғишт териш усулини — панжаранинг замонавий талқинини тилга олди. Лойиҳада маҳаллий материаллар ва меъморий усуллардан фойдаланиш ҳам назарда тутилган.
Мажмуа концепциясига кўра, ҳовли билан боғлиқлик хонадонлар ичида ҳам сақланиб қолиши керак. Бунинг учун архитекторлар биринчи қаватларда боғга чиқиш йўлларини, шунингдек, катта сурилма деразалар ва террасаларни назарда тутишди. Потапов одамларга ерда яшаш ҳисси сақланиб қоладиган уй-жойни таклиф қилмоқчи бўлганини тушунтирди — бу анъанавий уйнинг муҳим қисмидир.
«Анъанавий уйдаги асосий хона — бу оила йиғиладиган ва меҳмонлар кутиб олинадиган меҳмонхонадир. У энг яхши кўринишга эга бўлиши ва ёзги ҳовличага силлиқ ўтиши керак. Биз ҳар бир хонадонда айвонни эслатувчи майдон бўлишини хоҳладик. Яхши об-ҳавода уни очиш ва бир вақтнинг ўзида хилватда қолиш ва боғга қараш имкониятини сақлаб қолиш мумкин», — деди девелопер.
Потаповнинг сўзларига кўра, концепциядаги энг кичик хонадон майдони тахминан 60 кв. м бўлади. Унинг таъкидлашича, қурилиш вақтига келиб харидорларнинг эҳтиёжлари ўзгариши мумкин, шунинг учун режаларни мослаштириш назарда тутилмоқда.
Хонадоннинг асосини умумий ядро ташкил этади, унга ётоқхоналарни қўшиш мумкин. Муҳандислик шахталарининг жойлашуви хоналарнинг конфигурациясини ўзгартиришга имкон бериши керак. Масалан, оилага кўпроқ санзуеллар ёки хўжалик эҳтиёжлари учун алоҳида хона керак бўлиши мумкин.
Якунда Бобур Кличев меъморий ечим фақат аҳолининг ўзи томонидан юқори баҳоланган тақдирдагина бошқа девелоперлар учун намуна бўлишини айтди.
У жамоа нафақат ўрта асрлар меъморчилигини, балки Тошкент модернизм тажрибасини ҳам ўрганишда давом этишини таъкидлади.
«Бизда ўрта асрлар меъморчилигининг бой мероси ва тажрибалар ўтказилган модернизмнинг қизиқарли даври бор. Унинг асосида ва замонавий тасаввурларни ҳисобга олган ҳолда, минтақа бозорига туртки бера оладиган қизиқарли нарса яратишга ҳаракат қиламиз», — деди Кличев.