Тан олишдан сақлаб қолишгача. Экспертлар Тошкентнинг модернистик архитектурасини нима кутаётгани ҳақида
Тошкент модернизм биноларининг ЮНЕСКО рўйхатига киритилиши шаҳар олдига уларнинг меъморий қимматини сақлаб қалиш ва шу билан бирга, уларга замонавий ҳаётдан жой топиш вазифасини қўйди. Tashkent Design Week доирасида тарихий биноларни ҳимоя қилиш ва уларни замонавий ҳаётдан чиқариб ташламасликка қайси ёндашувлар ёрдам бериши муҳокама қилинди.
Тан олишдан сақлаб қолишгача. Экспертлар Тошкент модернистик архитектурасини нима кутаётгани ҳақида
Июль ойида Тошкент модернизмнинг ўнта объекти ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилди. Tashkent Design Week тадбирида ушбу номинация қандай тайёрлангани ва халқаро мақом биноларнинг ўзи учун нимани англатиши муҳокама қилинди. Муҳокамада GRACE студияси (Италия) архитектори Ксения Бисти ва Ўзбекистон Маданият ва санъатни ривожлантириш жамғармаси раиси ўринбосари Саидазиз Ишанходжаев иштирок этди. Дизайн ва маданий стратегия бўйича эксперт Сирил Заммит модераторлик қилди.
Сирил Заммит суҳбатни қайси биноларни Тошкентнинг архитектура мероси деб ҳисоблаш мумкинлиги ҳақидаги савол билан бошлади. Одатда, бу ҳақда гап кетганда, қадимий ёдгорликлар — масжидлар, мадрасалар ва миноралар ёдга олинади. Аммо шаҳарнинг ёшроқ меросига XX асрга оид бинолар ҳам киради, улар ҳалигача кундалик ҳаётнинг бир қисми бўлиб қолмоқда.
Кўплаб аҳоли ҳар куни метродан фойдаланади, бозорларга боради ёки модернизм даврида қурилган уйларда яшайди. Шунинг учун уларни сақлаб қолиш нафақат архитекторлар ва тарихчилар, балки шаҳарликларнинг ўзи учун ҳам муҳимдир.
Аҳолининг муносабати шуни кўрсатдики, кўпчилик ўтган аср архитектурасини умумий тарихнинг бир қисми сифатида қабул қилади. Шу билан бирга, узоқ вақт давомида турли шахсий ва ижтимоий тажрибалар билан боғлиқ бўлган совет даври иншоотларига қандай баҳо бериш кераклиги саволи очиқ қолмоқда эди.
«Ҳар доим савол туғилади: нимани мерос деб ҳисоблаш керак ва у қачон меросга айланади? Ўн йил олдин бино ҳали мерос сифатида қабул қилинмаган бўлиши мумкин эди. Агар у 20, 30 ёки 50 ёшда бўлса — бу етарлими? Модернистик архитектура ҳолатида бу савол айниқса мураккабдир. У турли одамларда турли хотиралар ва баҳоларни уйғотадиган совет даврига тегишли», — деди Бисти.
Модернистик бинолар учун хавф нафақат уларнинг архитектуравий қиймати ҳар доим ҳам тан олинмагани билан боғлиқ эди. Шаҳар ва иқтисодиёт ўзгарди, улар билан бирга ушбу объектлар хизмат қилган эҳтиёжлар ҳам ўзгарди. Баъзи бинолар аввалги функциясини йўқотди ва эгалари улардан кейинчалик қандай фойдаланишни ҳал қилишларига тўғри келди. Бисти уч минг кишига мўлжалланган йирик ресторанларни мисол қилиб келтирди: замонавий шаҳарга бундай майдонлар энди аввалги кўринишда керак эмас. Бир вақтнинг ўзида Тошкентга киритилган янги инвестициялар биноларни қайта қуришни тезлаштирди ва уларнинг бир қисми қиёфасини ўзгартира бошлади.
Қайси объектлар ҳимояга муҳтожлигини ва уларда айнан нимани сақлаб қолиш муҳимлигини тушуниш учун тадқиқот гуруҳи Тошкентдаги модернистик бинолар рўйхатини тузди. Ксения Бистининг сўзларига кўра, дастлаб унга 40 дан ортиқ объект киритилган.
«Биз ҳар бир бинонинг аҳволини, унинг яхлитлиги ва ҳақиқийлигини баҳоладик. Баъзи объектлар аллақачон шунчалик ўзгарган эдики, буни ортга қайтариб бўлмасди. Бошқа бинолар ҳам қайта қурилган, аммо аралашувларнинг бир қисмини тузатиш мумкин. Текширувдан сўнг кейинги ишлар учун 24 та бино танлаб олинди», — деди архитектор.
Бистининг сўзларига кўра, паспорт нафақат бинони ҳисобга олиш учун керак — у реставрация ва келажакдаги ўзгаришлар бўйича қарорлар учун асос бўлиб хизмат қилади.
Шу билан бирга, паспорт барча бинолар учун ягона сақлаш усулини белгиламайди. Қарор объектнинг аҳволига, унинг хусусиятларига ва бугунги кунда ундан қандай фойдаланилаётганига боғлиқ. Баъзи бинолар учун алоҳида элементларни қайта тиклаш ва мавжуд кўринишни сақлаб қолиш етарли. Бошқа ҳолатларда ички хоналарни мослаштириш ёки янги функция топиш керак. Ксения Бистининг сўзларига кўра, ўрганилган 24 та объектдан 15 таси учун жамоа алоҳида сақлаш стратегияларини ишлаб чиқди.
Архитектура меросини муҳофаза қилиш ҳар доим ҳам бинони дастлабки кўринишига қайтаришни ва ҳар қандай ўзгаришларни тақиқлашни англатмайди.
Кўплаб модернистик объектлардан фойдаланиш давом этмоқда, шунинг учун мутахассислар нафақат дастлабки лойиҳадан нима сақланиб қолганини, балки бино бугунги кунда қандай ишлаётганини ҳам баҳолайдилар.
Ксения Бисти икки хил мисолни келтирди. «Панорама» кинотеатри (Ўзбекистон Миллий киносанъати саройи), унинг баҳолашича, муҳим архитектура хусусиятларини сақлаб қолган, шунинг учун уни деярли ўзгаришларсиз реставрация қилиш мумкин. Баъзи кейинги аралашувларни ҳам тузатиш мумкин. Масалан, фойенинг ярим шаффоф безаги қайта тикланиши керак.
«Жемчуг» уйи учун жамоа ташқи кўринишнинг бир қисмини сақлаб қолишни, аммо аҳоли вақт ўтиши билан ўзларига мослаштириб олган хонадонларни ўзгартирмасликни таклиф қилди.
Бу принцип маиший ўзгаришларга ҳам тегишли, масалан, фасадларга кондиционерлар ўрнатиш. Модератор бино муҳофаза мақомини олганидан кейин аҳоли уларни олиб ташлаши керакми, деб сўради. Бисти ҳамма нарса муайян объектга боғлиқлигини айтди.
«Баъзи элементларни ўзгартириб бўлмайди, бошқаларини меросни муҳофаза қилиш органи билан келишилгандан сўнг ўзгартириш мумкин. Агар фасаддаги кондиционер бинонинг кўринишини бузса, уни олиб ташлаш мумкин, аммо аҳолига муқобил вентиляция тизимини таклиф қилиш керак. Шу билан бирга, хонадонлар ичидаги ўзгаришларга рухсат берилиши мумкин, чунки аҳоли улардан фойдаланишда давом этмоқда», — деб тушунтирди у.
Маданий мерос объектини сақлаб қолишнинг яна бир мисолини Ўзбекистон Маданият ва санъатни ривожлантириш жамғармаси раиси ўринбосари Саидазиз Ишанходжаев келтирди. У Ўзбекистон Давлат санъат музейи мисолида мутахассислар ушбу вазифага қандай ёндашаётганини сўзлаб берди.
Ишанходжаевнинг сўзларига кўра, музейнинг дастлабки фасади қоплама панеллар остида сақланиб қолган. Ҳозирда мутахассислар уларни қандай демонтаж қилишни ўрганмоқда. Фасад ички хоналарни тўғридан-тўғри қуёш нуридан ҳимоя қилган, шунинг учун бинога шунчаки аввалги кўринишини қайтариб қолмай, балки у қандай ишлаганини ва унинг хусусиятларини сақлаб қолиш мумкинлигини тушуниш муҳимдир.
«Тарихий бино билан ишлаганда, ҳамма нарсани умуман ўзгаришсиз сақлаб бўлмайди. Аввал тадқиқот ўтказиш ва унда нима оригинал, нимани ўзгартириш мумкинлигини тушуниш керак. Кейин лойиҳа ишлаб чиқилади. Биз бинонинг энг муҳим қисмларини сақлаб қолишга ҳаракат қиламиз, лекин шу билан бирга замонавий технологияларни назарда тутамиз ва майдонни одамлар учун қулай қиламиз», — деди у.
Уларнинг баъзилари оилавий сулолаларни давом эттиради, шунинг учун реставрация учун материалларни бугунги кунда ҳам топиш мумкин.
Шу билан бирга, Жамғарма раисининг сўзларига кўра, реставрация бинони барча тафсилотлари билан дастлабки ҳолатига қайтаришни назарда тутмайди. Масалан, шишапластикдан ясалган ярим шаффоф панеллар вақт синовига бардош бера олмади, шунинг учун жамоа уларни фасадда қайта тикламайди.
Бинодан келажакда фойдаланиш ҳам кўриб чиқилмоқда. Музей янги бинога кўчиб ўтганидан сўнг, у бир нечта функцияларга эга жамоат жойига айланиши мумкин. Мумкин бўлган вариантлардан бири — архитектура музейи.
Халқаро тан олиш ёдгорликни миллий муҳофаза қилиш ўрнини босмайди. Ксения Бисти номинация топширилгунга қадар давлат биноларни миллий мерос рўйхатига киритиши ва уларни бошқариш режасини тақдим этиши кераклигини тушунтирди.
«ЮНЕСКО биноларни бевосита ҳимоя қилишни ўз зиммасига олмайди. У тан олади ва уларга эътиборни қаратади.
Унинг сўзларига кўра, номинацияни тайёрлаш учун жамоа миллий қонунчиликка ва меросни сақлашнинг халқаро принципларига таянган. Тадқиқот давомида 1979 йилда ICOMOS ташкилоти томонидан қабул қилинган Бурра хартияси принципларидан ҳам фойдаланилган: у айнан нима сақлаб қолинаётганини, бу нима учун муҳимлигини ва бу билан қандай ишлашни аниқлашни таклиф қилади.
Сирил Заммит ЮНЕСКО экспертлари учун ушбу биноларни нима учун биргаликда кўриб чиқиш кераклигини ва улар шаҳар модернизациясининг турли томонларини қандай кўрсатишини тушуниш муҳим бўлганини аниқлаштирди. Номинация серияли эди: унга 1960—1980-йилларда шаҳар ва жамият қандай ўзгарганини акс эттирувчи турли мақсадлардаги ўнта объект киритилди. Улар орасида турар жой уйлари, музейлар, бозор, метро, маданият муассасалари ва илмий комплекс бор.
ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган ўнта объект учун мутахассислар сақлаб қолиш бўйича йўл хариталарини тайёрлайдилар. Улар биноларни замонавий функциясидан маҳрум қилмаган ҳолда босқичма-босқич тартибга солишни белгилайди. Ксения Бистининг сўзларига кўра, бу XX аср архитектураси учун айниқса мураккаб вазифадир — уни қуришда янги материаллар ва фасад тизимларидан фойдаланилган бўлиб, уларни реставрация қилиш учун аксарият ҳолларда тайёр ечимлар мавжуд эмас.