Ярим аср ҳам ўтмади…
Россияда мигрантларни мақсадли қабул қилиш тизимига ўтиш нима билан якунланади
Ярим аср ҳам ўтмади…
Ўтиш бўйича эксперименти кейинги йилда бошланиши керак бўлган меҳнат мигрантларини уюшқоқлик билан ёлланма равишда жалб қилиш Россияга Марказий Осиё мамлакатларидан келаётган одамлар оқимининг ҳажми ва таркибига сезиларли даражада таъсир кўрсатади.
Октябрь ойи охирида Россия ОАВлари федерал ҳокимият органларидаги манбаларга таяниб, РФ ИИВнинг иш берувчилар томонидан хорижий ишчи кучини мақсадли жалб қилишга ўтиш бўйича эксперименти бошланиши 1 январдан 2027 йил 1 мартга кўчирилганини хабар қилди. Қонунчиликка зарур тузатишлар киритишдаги кечикишлар ва ИТ-инфратузилманинг тайёр эмаслиги бунга сабаб бўлди.
Хорижий ишчи кучини мақсадли ёки уюшқоқлик билан жалб қилиш СССР парчаланишидан кейин шаклланган ва ҳозиргача устунликни сақлаб келаётган, қариндошлар ва танишлар ёрдамида «жойида» иш излаш учун меҳнат мигрантларининг эркин кириб келиши собиқ модели ўрнини эгаллаши керак. Уюшқоқлик билан жалб қилишга ўтиш билан боғлиқ ўзгаришлар кўламини ҳисобга олганда, эксперимент бошланиш муддатининг кўчирилиши кутилмаган ҳол бўлиб кўринмайди. Бундан ташқари, ишга туширилгандан сўнг янги модель унинг ишлаш механизмларини такомиллаштиришни талаб қилиши аниқ.
Хорижий ишчи кучини мақсадли жалб қилишга ўтиш ўтган йилнинг 15 октябрида РФ президенти томонидан тасдиқланган 2026-2030 йилларга мўлжалланган миграция сиёсатининг янги концепциясида ҳам мустаҳкамланган. Давлат миграция сиёсати натижаларини баҳолашга бағишланган учинчи бўлимнинг 15-банди «хорижий ишчиларни (биринчи навбатда визасиз келувчиларни) мақсадли уюшқоқлик билан жалб қилишга ўтишни жадаллаштириш»ни назарда тутади, бу аввалги тизимга нисбатан бирданига бир нечта чекловларни англатади: 1) муайян иш берувчида ишлаш; 2) муайян иш ўрнида; 3) муайян муддат давомида; 4) меҳнат шартномаси ва ишлаш учун рухсатнома асосида.
Ушбу чекловларнинг аксарияти илгари мавжуд эмас эди. Ҳатто ЕАЭИга аъзо бўлмаган визасиз ЕОИ мамлакатлари фуқаролари учун амал қилувчи патент тизими ҳам меҳнат мигрантини иш берувчи ва иш ўрнига эмас, фақат муайян минтақага «боғлайди». Шу билан бирга, ўз вақтида тўлов қилинганда ва зарур ҳужжатлар расмийлаштирилганда патентнинг амал қилиш муддатини ҳам узайтириш мумкин.
Меҳнат мигрантларини мақсадли жалб қилишга ўтиш концепциянинг бошқа бўлимларида ҳам назарда тутилган. Шунга кўра, миграция сиёсатини амалга оширишнинг асосий йўналишларига бағишланган бешинчи бўлимда миграцияни тартибга солиш самарадорлигини ошириш учун уюшқоқлик билан жалб қилиш шакллари рўйхатини кенгайтириш («д» банди), унинг механизмларини такомиллаштириш ва зарур инфратузилмани яратиш («е» банди) ҳақида сўз боради. Иш берувчиларни меҳнат мигрантларини мақсадли жалб қилишга ўтиш ва унинг тартибга солинмайдиган шаклларини қисқартириш учун рағбатлантириш режалаштирилмоқда (29-модда, «и» банди). Миграция сиёсатини амалга оширишнинг тўққизинчи бўлимида санаб ўтилган кутилаётган натижалари орасида уюшқоқлик билан жалб қилиш тартибида келувчи меҳнат мигрантлари сонининг ортиши ҳам кўрсатилган. Бўларнинг барчаси хорижий ишчиларни мақсадли жалб қилишга ўтиш РФ янги миграция сиёсатининг асосий мақсадларидан бири эканидан далолат беради, унинг асосига илгаригидек миграция ҳисобига демографик муаммоларни ҳал қилиш эмас, балки жамоат хавфсизлигини таъминлаш қўйилган.
Мақсадли жалб қилиш бўйича эксперимент бутун мамлакат бўйлаб ўтказилади, хорижий ишчи кучи сони бўйича етакчилик қилаётган пойтахт минтақаси — Москва ва Москва вилояти бундан мустасно. ИИВ томонидан 2023 йилнинг биринчи ярми учун эълон қилинган (шундан сўнг уларни эълон қилиш тўхтатилган) охирги расмий маълумотларга кўра, ушбу икки субъектда РФга келган ҳар 10 хорижликдан 38,4 фоизи ёки 4 таси рўйхатга олинган. Абсолют рақамларда кирувчи миграция оқими ҳажми деярли 2 млн рўйхатдан ўтишни ташкил этди, бу худди шу суръатлар сақланиб қолган тақдирда йилига 4 млн рўйхатдан ўтишни таъминлаган бўлар эди.
Бундай кенг кўламли одамлар оқими қабул қилувчи минтақаларга, жумладан, ижтимоий, транспорт, уй-жой ва бошқа инфратузилмага, шунингдек ИИВ органларига юқори юклама яратиши аниқ. Ушбу минтақаларни ҳозирча экспериментдан чиқариб туришга ва энг мураккаб масалалар ишлаб чиқилгандан кейингина экспериментни уларга татбиқ этишга қарор қилингани ажабланарли эмас.
Ҳукумат раиси М. Мишустин томонидан 2025 йил 30 декабрда тасдиқланган Миграция сиёсати концепциясини амалга ошириш бўйича тадбирлар режасига мувофиқ, меҳнат мигрантларини уюшқоқлик билан жалб қилиш учун ахборот тизими ва мобил илова жорий йилнинг 1 декабригача тайёр бўлиши керак. Мигрантларни мақсадли жалб қилишга ўтиш учун зарур бўлган ушбу воситаларнинг тайёр эмаслиги эксперимент бошланишининг кўчирилиши сабабларидан бири бўлди. Бу орада уларнинг тайёрлиги билан ушбу режанинг бошқа бандлари ҳам боғлиқ. Шунга кўра, декабрь ойида иш берувчиларга ахборот бериш ва консультация бериш тадбирлари, шунингдек ИИВ миграция бўлинмалари ходимларини қайта тайёрлаш дастурлари бошланиши керак эди. Бундан ташқари, меҳнат мигрантларини «экспорт қилиш»дан манфаатдор бўлган хорижий давлатлар билан уларни уюшқоқлик билан жалб қилиш тўғрисида халқаро шартномалар тузиш режалаштирилган эди. Бугунги кунда Россияда бундай келишувлар фақат Ўзбекистон ва Тожикистон билан, узоқ хориж мамлакатларидан эса Ҳиндистон билан мавжуд.
Янги режаларга кўра, қонун лойиҳасининг биринчи босқичи 2027 йил 1 мартдан сўнг, иккинчиси эса 2028 йил 1 январдан сўнг бошланади. Қонун таъсирига Россияга визасиз МДҲ мамлакатларидан ҳам, визалик мамлакатлардан ҳам келувчи барча меҳнат мигрантлари тушади. Истисно фақат Белоруссия фуқаролари, юқори малакали мутахассислар, шунингдек алоҳида мақомга эга ҳудудларда банд бўлган ходимлар учун қилинади. Бу нормалар аъзо мамлакатлар меҳнат бозорларида амал қилувчи чекловлар уларнинг фуқароларига татбиқ этилмаслиги керак бўлган ЕАЭИ тўғрисидаги шартнома билан қандай мувофиқлаштирилиши ҳозирча ноаниқ.
Хорижий ишчи кучига эҳтиёж сезаётган компаниялар ИИВнинг махсус реестрига киритилиши ва «Паспорт-виза хизмати» ФДУК орқали айнан қаерда ва қандай шартларда ишлашларини кўрсатган ҳолда ходимларнинг муайян сонига талабнома топширишлари керак бўлади. Корхоналар хорижий ходимлар билан муддатли шартнома тузишларига тўғри келади, у талабномада кўрсатилган маълумотларга мос келиши керак.
Иш берувчилар мигрантларнинг геном рўйхатдан ўтиши ва, зарур бўлганда, бугунги кунда давлатнинг ўзи молиялаштираётган уларни депортация қилиш харажатларини тўлашлари керак бўлади. Ваҳоланки, бу арзонга тушмайди. Ўтган йили хорижликларни депортация қилишга ажратилган давлат харажатлари ўтган йилга нисбатан учдан бирга ортиб, 830 млн рублга етди. Миграция сиёсатининг кучайтирилиши фонида кузатилаётган депортациялар сонининг ортиши, шунингдек транспорт харажатларининг қимматлашиши ушбу харажатларнинг кўпайишига олиб келмоқда.
Агар иш берувчи 15 нафардан ортиқ меҳнат мигрантини жалб қилишни хоҳласа, у уларни контрактнинг амал қилиш муддатига уй-жой билан таъминлашга мажбур бўлади. Жисмоний шахслар эса 5 нафардан ортиқ хорижий ходимни жалб қила олмайдилар. Мигрантларнинг ўзлари миграция ҳисобига туришлари, уч йиллик муддатга идентификация картасини олишлари ва тиббий кўрикдан ўтишлари керак бўлади. РФга келиб бўлган меҳнат мигрантлари ҳам ярим йил давомида рўйхатдан ўтишлари керак бўлади. Уларнинг аниқ сони номаълум. Россия Хавфсизлик кенгаши мамлакатда бўлиб турган хорижликлар сонини 2026 йил 1 июль ҳолатига кўра 6,4 млн киши деб баҳолаган эди.
Мигрантларни мақсадли жалб қилишга тўлиқ ўтиш оқибатлари тўғрисидаги масала ҳозирча очиқ қолмоқда, чунки бу ўтишнинг барча параметрлари охиригача аниқ эмас. Хусусий шахслар, кичик ва, эҳтимол, ўрта бизнес томонидан меҳнат мигрантларини жалб қилиш энг кўп қисқариши аниқ, чунки улар бюрократик қийинчиликлар ва қўшимча харажатларга дуч келадилар. Йўлга қўйилган корпоратив бошқарувга эга бўлган йирик бизнес хорижий ходимларни жалб қилишда камроқ муаммоларга дуч келиши керак.
Хорижий ходимларни ёллаганлик ва ишга жойлаштиришнинг барча жараёнларининг ахборот шаффофлиги улар устидан назоратни сезиларли даражада енгиллаштиради, бу эса ноқонуний меҳнат миграциясининг қисқаришига олиб келади. Барча қоидаларга риоя қилинганда, у истиқболда умуман йўқолиши керак, бу эса Марказий Осиёдан меҳнат миграцияси оқимларининг муайян даражада қисқаришига олиб келади. Шу билан бирга, расмий ишга жойлашиш мигрантларнинг ҳуқуқий ҳимояланганлигини оширади, бу уларнинг даромадларини анча барқарор ва кафолатланган қилади.