Яқин Шарқдан нефть етказиб бериш ҳажми Эрон билан урушдан олдинги даражага деярли қайтганининг учта сабаби
Экспертларнинг таъкидлашича, АҚШнинг ҳарбий ёрдами, шунингдек, Ҳормуз бўғозини четлаб ўтувчи қувурлар ва шаттл-танкерлардан фойдаланиш экспорт ҳажмининг қайта тикланишига олиб келди.
Яқин Шарқдан нефть етказиб бериш ҳажми Эрон билан урушдан олдинги даражага деярли қайтганининг учта сабаби
Маълумотларга кўра, Яқин Шарқдан чиқиб кетаётган нефть ҳажми, Эрон Ҳормуз бўғози орқали ўтишга уринаётган кемаларни чеклашда давом этаётганига қарамай, урушдан олдинги даражага деярли қайтган.
АҚШ ва Исроилнинг Эрон билан уруши ушбу муҳим сув йўлини амалда ёпиб қўйганидан етти ой ўтгач, Kpler денгиз разведкаси компанияси сентябрь ойининг сўнгги ҳафтасида Яқин Шарқдан кунлик нефть оқими урушдан олдинги меъёрнинг 92 фоизига етганини маълум қилди.
Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, нефть оқимининг тикланишига учта асосий омил сабаб бўлмоқда:
- АҚШ ҳарбий ёрдами кузатувидаги кемалар
- Нефтни бошқа кемаларга ўтказиш учун бўғоздан фойдаланадиган шаттл-танкерлар
- Қувурлар орқали бўғозни айланиб ўтувчи йўналишлар
Шундай бўлса-да, айрим экспертлар Эроннинг навбатдаги ҳужумлари хавфи ёки АҚШ сиёсатининг ўзгаришини важ қилиб, ушбу чораларнинг қанчалик барқарор эканлигига шубҳа билдиришмоқда.
Kpler маълумотларига кўра, сентябрь ойида минтақадаги умумий нефть экспортининг қарийб 40 фоизи бўғозни айланиб ўтиб, қувурлар орқали Қизил денгиз ёки Ўмон қўлтиғидаги портларга қуруқлик орқали етказилган, ваҳоланки урушдан олдин бу кўрсаткич 17 фоизни ташкил этарди.
Бироқ, июль ойида АҚШ ҳарбий-денгиз блокадаси қайта жорий этилганидан кейин Эрон нефть экспорти амалда тўхтаб қолди.
АҚШ ҳарбийлари камида июнь ойининг ўрталаридан бошлаб кемаларнинг Ҳормуз бўғози орқали ўтишига ёрдам бермоқда ва АҚШ Ҳарбий-денгиз кучлари маълумотлари шуни кўрсатадики, АҚШ кучлари томонидан ёрдам берилган кемалар сони сентябрь ойида августга нисбатан учдан бирга ошган.
EOS Risk Group хавфсизлик фирмасининг катта разведка таҳлилчиси Мартин Келли BBC Verify хизматига АҚШ кўмаги асосан "кемаларни ҳаводан қўллаб-қувватлаш", жумладан, дронлар, ракеталар ёки қайиқлардан келаётган таҳдидлар ҳақида огоҳлантириш ва уларни йўқ қилишдан иборат эканлигини айтди.
Шунга қарамай, Эроннинг шимолий йўналишидан фойдаланишга рухсат сўраш ўрнига, АҚШ томонидан тавсия этилган Ўмон қирғоқлари яқинидаги бўғоз орқали ўтувчи жанубий йўналишни танлаган кемалар ҳамон ҳужумга учрамоқда.
Armed Conflict Location and Event Data низоларни мониторинг қилиш ташкилоти маълумотларига кўра, сентябрь ойида Эроннинг тижорат кемаларига муваффақиятли ҳужумлари сони март ойидан бери энг юқори даражага етган.
Kpler компаниясининг нефть бўйича катта таҳлилчиси Навин Даснинг айтишича, нефть бозори Эроннинг кейинги эскалацияси хавфи ва АҚШдаги оралиқ сайловларнинг эҳтимолий таъсири туфайли "биз ушбу статус-квода қолишимизга ишонмайди".
Kpler компаниясининг билдиришича, ҳозирда бўғоз орқали ҳаракатланаётган нефтнинг катта қисми қатновчи 60 дан ортиқ йирик нефть танкерларини ўз ичига олган "шаттл тизими" орқали ташилмоқда.
Август ойида бўғоздан ўтган хом нефтнинг 70 фоиздан ортиғи Ўмон қўлтиғида ушбу "шаттл-танкерлар"дан бошқа кемаларга ўтказилган, дейди Kpler.
BBC Verify сунъий йўлдош тасвирларини ўрганиб чиқди, уларда Ўмоннинг Сўҳар порт шаҳри қирғоқларида Эрон ҳужумидан кўпроқ ҳимоялангандек кўринадиган кемадан кемага ўтказиш жараёнлари акс этган.
Аммо Мартин Келли "бу кемалар қанча вақт чидаши мумкинлиги ҳақида савол бор", айниқса уларга ҳужумлар давом этаётган бир пайтда, деди.
24 сентябрда олинган суратларда порт яқинида биргаликда тўхтаб турган ёки жойлашган олти жуфт кема кўринади.
Kpler маълумотларига кўра, 30 сентябргача бўлган ҳафтада Ўмон қўлтиғида кемадан кемага кунига ўртача тўрт миллион баррелдан ортиқ нефть ўтказилган.
Умуман олганда, ушбу даврда бўғоз орқали кунига ўртача 12 миллион баррель нефть ўтган, ваҳоланки урушдан олдинги кўрсаткич 15 миллионни ташкил этарди.
Форс кўрфазидаги нефть экспорт қилувчи давлатлар ҳам Ҳормуз бўғозидаги Эрон ҳужумларига жавобан қувурлар орқали қуруқликдан кўпроқ хом нефть жўнатмоқда.
Kpler маълумотларига кўра, ҳозирда хом нефтнинг қарийб 20 фоизи Саудия Арабистонининг Шарқ-Ғарб қувури охиридаги Қизил денгиз портларидан минтақани тарк этмоқда ва ушбу қувур орқали кунига тўрт миллион баррелдан ортиқ нефть экспорт қилинмоқда.
Саудия Арабистони Ироқдаги Эрон томонидан қўллаб-қувватланувчи гуруҳларни айблаган қувурга қилинган ҳужумдан уч ҳафта ўтиб, мамлакат ҳозирда қувурдан "тўлиқ қувват билан" фойдаланмоқда, деди Kpler.
Kpler маълумотлари шуни кўрсатадики, минтақадан оқиб чиқаётган барча хом нефтнинг деярли тўртдан бир қисми ҳозирда Ҳормуз бўғозини айланиб ўтиб, Ўмон қўлтиғи бўйлаб терминалларга, айниқса Бирлашган Араб Амирликларидаги (БАА) Фужайрага қувурлар орқали етказилмоқда.
Kpler вакили Навин Даснинг айтишича, қувурлардан бундай кенг фойдаланиш "янги меъёр"га айланиши мумкин, чунки "Форс кўрфази давлатлари ва Эрон яна нисбатан уйғунликда яшайдиган дунёга қайтишимиз жуда даргумон бўлиб кўринади".
Kpler маълумотларига кўра, июль ойи ўрталарида АҚШ блокадаси қайта жорий этилганидан кейин Эрон нефть экспорти уруш бошланишидан олдинги кунига 1,7 миллион баррелдан деярли нолга тушди.
АҚШда жойлашган United Against Nuclear Iran тарғибот ва мониторинг гуруҳининг кемаларни кузатиш маълумотлари ва таҳлиллари шуни кўрсатадики, Эрон байроғи остидаги 20 та бўш танкер ҳозирда Шри-Ланка қирғоқларида бўлиб, АҚШ блокадаси туфайли Форс кўрфазига қайта олмаяпти.
Яқин Шарқдан хом нефть оқими деярли меъёрий даражага қайтган бўлса-да, суюлтирилган табиий газ ва авиация ёқилғиси каби нефть маҳсулотлари экспорти низодан олдинги ҳажмдан анча пастлигича қолмоқда.
Ўртача ҳисобда, ўтган ҳафтада Ҳормуз бўғози орқали бир миллион баррелдан кам қайта ишланган нефть маҳсулотлари ўтган, ваҳоланки уруш бошланишидан олдин бу кўрсаткич кунига 3,5 миллионни ташкил этарди.