Яна чой ичасизми? Шотландиянинг келажакдаги экинлари қандай ўзгариши мумкин
Мутахассислар Шотландия фермерларининг ўз фаолиятини диверсификация қилиши ва ўзгариб бораётган иқлимга мослашиши мумкин бўлган йўлларини ўрганмоқдалар.
Яна чой ичасизми? Шотландиянинг келажакдаги экинлари қандай ўзгариши мумкин
Сюзи Уокер-Манро 2007 йилдан бери Ангусдаги оилавий фермасида чой етиштириб келади.
Сюзи Уокер-Манро Шотландиядаги кам сонли чой етиштирувчилар орасида. Унинг айтишича, нордон тупроқ ажойиб ҳунармандчилик ичимлигини тайёрлаш учун идеал шароит яратади. Энг қиммат маҳсулотининг бир қутиси тахминан 40 фунт стерлинг туришини ҳисобга олсак, у яқин орада супермаркет брендларини сиқиб чиқариши даргумон.
Бутун дунёда қурғоқчилик, кучли жала ва касалликлар сайёранинг исиб бориши оқибатларига қарши курашаётган чой етиштирувчилар ҳаётини қийинлаштирди. Шунга қарамай, баъзи мутахассислар Шотландиянинг нисбатан барқарор иқлими бу ердаги чой саноатига туртки бериши мумкин деб ҳисоблайди.
Ҳосил йиғиш мавсуми якунланар экан, Сюзи Форфар яқинидаги оилавий ферманинг девор билан ўралган боғида етиштирилган Киннеттлес Голд чойидан кичик стаканга фахр билан қуйишдан олдин сўнгги бир нечта баргларни йиғади.
У Шотландиянинг кенглиги — 57 даража шимол — экваторга яқин мамлакатлар каби йил давомида ҳосил олишга ҳар доим тўсқинлик қилишига ишонади. Лекин у серамёрроқ об-ҳаво ишлаб чиқаришни ошириши мумкинлигини айтади.
"Ҳосилимиз ҳеч қачон, ҳеч қачон юқори бўлмайди", дейди у.
"Балки иқлим ўзгариши билан улар бироз ошиши мумкин, бу этарлича ёмғир ёғишига боғлиқ. Шотландия мутлақо идеал бўлиши мумкин."
Сюзи чой ҳеч қачон Шотландиянинг асосий экин турига айланишига ишонмайди. Аммо бошқалар, фермерлар ўз фаолиятини диверсификация қилишга ва ўзгарувчан иқлимга мослашишга мажбур бўлаётган бир пайтда, бу келажакдаги бир нечта вариантлардан бири бўлиши мумкинлигини таъкидлашади.
Ердан фойдаланиш усулини қайта кўриб чиқиш етиштириладиган экинлар турфалигини кенгайтиришнинг бир йўли бўлиши мумкин. Нидерландия каби мамлакатлар аллақачон иссиқхоналардан фойдаланмоқда, бу Шотландияда ҳам оммалашиши мумкин. Сюзининг айтишича, улар кўпроқ чой етиштиришнинг яхши усули бўлади.
Nourish Scotland тарғибот гуруҳидан Пит Ритчининг сўзларига кўра, улар Шотландияга помидор, бодринг, бақлажон ва ҳатто қовун каби Ўрта ер денгизи сабзавотларини кўпроқ ишлаб чиқариш имконини беради.
Унинг айтишича, асрнинг охирига келиб шамол фермаларидан олинадиган мўл-кўл қайта тикланадиган энергия иссиқхоналарни иситишни нисбатан арзонлаштиради ва ҳаво транспорти харажатларини камайтиради.
"Биз ушбу ўсимликларни камроқ карбонат ангидрит чиқиндилари билан етиштиришга ҳамда шаҳарлардаги, шунингдек, Шотландиянинг ороллари ва чекка ҳудудларидаги ташландиқ ерларда одамларни барқарор, йил бўйи иш билан таъминлашга эришамиз", дейди у.
Жеймс Хаттон институтида аллақачон кўплаб иссиқхоналар мавжуд, аммо у 75 йилдан кейин мавжуд бўлиши мумкин бўлган шароитларни сунъий равишда қайта яратиш орқали янада илгарилаб кетмоқда.
Иқлимни моделлаштириш шуни кўрсатадики, ушбу асрнинг охирига келиб Шотландияда ёз иссиқроқ ва қуруқроқ, қиш эса юмшоқроқ ва ёмғирлироқ бўлиши кутилмоқда.
Институтнинг янги илғор ўсимликларни етиштириш маркази амалда иқлим симулятори ҳисобланади. У ўсимликларнинг стрессга қандай бардош беришини синаш учун уларнинг ёруғлик, сув ва озуқа моддаларини қабул қилишини назорат қила олади, сўнг иқлим ўзгариши олиб келиши мумкин бўлган барча нарсаларга энг яхши бардош берадиган турларни танлайди.
Сўнгги уч ой давомида тадқиқотчилар фава ловияси билан тажриба ўтказишмоқда, олимлар уларнинг ўсишини кузатиб боришлари учун ҳар куни суратга олинмоқда.
Доктор Роберт Хэнкокнинг таъкидлашича, эътиборни иссиқ ёки қуруқ иқлим каби муайян муҳит учун экинларни кўпайтиришдан умумийроқ чидамли экинларга қаратиш керак.
"Биз ушбу экинларни ҳозирданоқ кўпайтиришни ва Шотландия қишлоқ хўжалиги қандай кўринишда бўлишини тушунишни бошлашимиз керак", дейди у.
"Фермерларга режалаштириш учун вақт керак, биз ушбу экинларни фермерларга етказишимиз ва рўйхатдан ўтказишимиз керак.
"Охир-оқибат, муҳими олимларнинг иқлим симулятори ичида нима қилиши эмас, балки ушбу йигитларнинг далада нима қилишидир."
22-аср фермерлари бугунги кунда соҳага кириб келаётганлардан атиги бир авлод узоқликда, холос.
Бу шуни англатадики, бугунги ёш фермерлар ўз фарзандларига қолдирадиган бизнес ҳақида пухта ўйлашлари керак бўлади.
Бу шунингдек, янада аниқроқ деҳқончилик, кўпроқ сунъий интеллект ва кўпроқ автоматизацияни англатади.
Замонавий тракторлар ва комбайнлар аллақачон GPS орқали бошқариш каби технологиялардан фойдаланмоқда, шунинг учун автоном ҳосил йиғиш энди унчалик катта сакраш эмас.
Аммо Шотландия ёш фермерлар ассоциацияси раиси Дэвид Мердок анъанавий кўникмалар ҳар доим муҳим бўлиб қолишини айтади.
"Агар чорвангизни билсангиз-у, лекин буни қилмасангиз, бундан ҳеч қандай маъно йўқ, аммо технологияни қабул қилиш бизни рақобатбардош ушлаб турадиган нарсадир.
"Камроқ одам билан кўпроқ маҳсулот ишлаб чиқаришни давом эттириш учун каттароқ сурувлар ва каттароқ техникалар билан ишлаш — дунё мана шу йўналишда кетмоқда", дейди Шимолий Эйрширдаги Бейт шаҳрида отаси билан сут-қатиқ фермасини юритадиган Дэвид.
Қишлоқ хўжалигидаги келажакдаги ўзгаришлар фақат озиқ-овқат ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлмайди.
Табиатни муҳофаза қилиш ва яхшилаш, карбонат ангидрит чиқиндиларини қоплаш ва қайта тикланадиган энергия ишлаб чиқариш аллақачон эртанги фермаларни шакллантирмоқда.
Соғлиқни сақлаш соҳасидаги инновациялар ҳам тобора ортиб бораётган роль ўйнаши мумкин, семизликка қарши дорилар аллақачон оқсиллар ва озуқа моддаларига бой озиқ-овқатларга бўлган талабни юзага келтирмоқда.
Етиштириш шароитлари яхшилангани ва уларни маҳаллий даражада ишлаб чиқариш истаги давом этаётгани сабабли соя, зғир ва дуччакли экинлар оммалашиши мумкин.
Шотландия қишлоқ хўжалиги коллежи (SRUC) ректори, профессор Уэйн Пауэлл Шотландия "Европанинг нон савати"га айланишини башорат қилмоқда.
Бу ибора ҳозирда Украина учун ишлатилади, чунки унда унумдор экин майдонлари мўл-кўл ва буғдой, жўхори ҳамда арпа каби экинлар экспорт қилинади.
"Иқлим ўзгариши Европанинг қишлоқ хўжалиги харитасини қайта чизмоқда ва Шотландия Европанинг иқлимга энг чидамли озиқ-овқат минтақаларидан бирига айланиши мумкин", дейди у.
"Арзон қайта тикланадиган энергиядан фойдаланиш имконияти Шотландия қишлоқ хўжалиги иқтисодиётини суғориш, совутиш, озиқ-овқатни қайта ишлашдан тортиб тубдан ўзгартириши мумкин, шунда биз ер ва озиқ-овқатимиздан кўпроқ қиймат олишимиз мумкин бўлади."
Шотландиянинг қишлоқ жамоалари сўнгги 75 йил ичида катта ўзгаришларни бошдан кечирди, бунинг оқибатида ерда ишлайдиган одамлар сони сезиларли даражада камайди.
Фермаларнинг даромадли бўлиб қолишини таъминлаган ҳолда истеъмолчилар учун озиқ-овқат нархларининг ҳамёнбоплигини сақлаб қалиш зарурати инновацияларнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи бўлади.
Ўзгариб бораётган иқлим ва табиатнинг давом этаётган вайрон бўлиши буни ҳал қилиш қийин бўлган тенгламага айлантиради.
Аммо фермерлар ўзгаришларга кўниккан — қисқа, ўрта ва узоқ муддатда — ва асрнинг охирига келиб, далаларимиз, эҳтимол, бугунги фермерлар учун улардан олдинги ҳар бир авлод учун бўлгани каби таниб бўлмас даражада ўзгариб кетади.