Ядро даврининг муқаддимаси: СССР АҚШнинг ядровий сирини қандай ўғирлаган эди?
1942-йилда АҚШ атом бомбасини яратиш учун тарихдаги энг махфий ва улкан илмий лойиҳалардан бирини бошлади. Вашингтон бу сирни дунёдан, ҳатто энг яқин иттифоқчиларидан ҳам яширишга уринаётган бир пайтда, Москва унинг энг муҳим маълумотларидан хабардор бўлиб улгурган эди. Совет разведкаси Американинг ядро дастурига қандай кириб борди? Қуйидаги мақолада совет айғоқчиларининг Манхеттен лойиҳасига кириб бориши ва дунёни ядро қуроллари пойгасига олиб кирган жосуслик операцияси ҳақида сўз юритамиз.
**Ядро даврининг муқаддимаси: СССР АҚШнинг ядровий сирини қандай ўғирлаган эди?**
1945-йил 2-август куни Германиянинг Поцдам шаҳрида Иккинчи жаҳон урушининг тақдирини белгилаган уч давлат — собиқ Совет Иттифоқи, АҚШ ва Буюк Британия раҳбарлари бир стол атрофида жам бўлган эди. Уруш ҳали расман якунланмаган бўлса-да, ғолиблар аллақачон урушдан кейинги дунё тақдирини ҳал қилиш билан банд эдилар.
Ана шу пайтда АҚШ президенти Гарри Трумен Совет Иттифоқи раҳбари Иосиф Сталин билан суҳбат чоғида унга Американинг қўлида “ўта вайронкор қурол” борлигини шивирлаб айтади. Трумен нимани назарда тутганини Сталин дарҳол тушунади. Бироқ унинг юзида на ҳайрат, на хавотир кўринади. У фақат мийиғида кулиб қўяди...
Лекин Сталин нимани биларди? Нега у Труменнинг сирли хабарини эшитиб ваҳимага тушмади? Сабаби шундаки, АҚШ ўз тарихидаги энг махфий ва энг йирик илмий лойиҳани — Манхеттен лойиҳасини қаттиқ сир тутишга уринаётган бир вақтда, Совет разведкаси унинг ичига кириб улгурган эди.
### “Манхеттен лойиҳаси”: буюк сирнинг бошланиши
1942-йил 13-августда АҚШ ҳарбий ҳужжатларида “Манхеттен муҳандислик округи” деган янги тузилма пайдо бўлди. Аслида бу оддий ҳарбий-маъмурий бирлик эмас, балки инсоният тарихини тубдан ўзгартирган ва кейинчалик “Манхеттен лойиҳаси” номи билан машҳур бўлган ўта махфий ядровий қурол яратиш дастурининг расмий бошланиши эди.
Аслида лойиҳа нолдан бошланган эмас. Унинг илдизлари 1939-йилда Лйман Бриггз бощилигида тузилган “Уран қўмитаси” тадқиқотларига бориб тақалади. 1939-йил августида фашистлар Германияси уран парчаланиши сирларини ечишга яқинлашганидан хавотирланган физиклар Лео Силард ва Южин Вигнер машҳур Алберт Эйнштейн номидан АҚШ президенти Франклин Рузвелтга мактуб йўллашади. Тарихга “Эйнштейн — Силард мактуби” номи билан кирган бу мурожаат Вашингтонга таҳдид кўламини англатди ва атом тадқиқотларига давлат даражасида эътибор қаратилишига туртки берди.
### “Манхеттен лойиҳаси”да фаолият юритган олимлар
Лойиҳа икки йўналишда бошқарилган. Олимлар томонидан унга Роберт Оппенгеймер, ҳарбийлар томонидан эса генерал Лесли Гровс раҳбарлик қилган. Лойиҳа натижасида учта атом бомбаси яратилди. Улар: “Шутник” (Тҳе Гадгет), “Кичкинтой” (Литтле Бой) ва “Семиз” (Фат Ман).
АҚШ раҳбарияти бу лойиҳа орқали нафақат Иккинчи жаҳон урушига якун ясашни, балки урушдан кейинги дунёда мутлақ ҳарбий ва сиёсий гегемонликни қўлга киритишни ҳам мақсад қилган эди. Аммо Вашингтондагилар бу “буюк сир” аллақачон иттифоқчи, бироқ келажакдаги эҳтимолий рақиб бўлмиш СССР разведкасининг диққат марказида турганидан ҳали бехабар эдилар...
### Поцдамдан кейинги шоҳ–мат: Кремлнинг ядровий жавоби
1945-йил ёзида дунёнинг сиёсий харитаси тубдан ўзгарди. 16-июл куни Ню Мексико штатидаги Жорнада дел Муерто чўлида жойлашган Тринитй полигонида тарихда илк бор ядровий портлаш амалга оширилди. Бу ҳодиса нафақат илмий изланишлар натижаси, балки яқинлашиб келаётган Поцдам конференсияси олдидан Вашингтон қўлидаги “козир карта” ҳам эди.
Поцдамда янги АҚШ президенти Гарри Трумен Совет етакчиси Иосиф Сталинга “мисли кўрилмаган вайронкор кучга эга янги қурол” ҳақида ишора қилганида, Сталин буни хотиржам қабул қилгандек кўринди. Аммо бу босиқлик ортида чуқур хавотир яширинган эди. Чунки Кремл АҚШнинг якка ҳукмронликка интилишини жуда яхши англаб етганди.
Поцдам учрашувидан 1 кун ўтиб, аниқроғи 1945-йил 6 ва 9-август кунлари Япониянинг Хиросима ва Нагасаки шаҳарларига ташланган “Кичкинтой” ҳамда “Семиз” ядро бомбалари нафақат Иккинчи жаҳон урушига якун ясади, балки яқинлашаётган “Совуқ уруш”нинг ҳам муқаддимасига айланди.
Москва учун бу портлашлар шунчаки Японияни таслим этиш воситаси эмас, балки тўғридан-тўғри СССРга йўлланган огоҳлантириш ва куч намойиши сифатида кўринди. Стратегик мувозанат издан чиққан эди.
Хиросимага уюштирилган ҳужумнинг эртасигаёқ Сталиннинг буйруғи билан СССР Давлат мудофаа қўмитаси қошида ядро лойиҳасини тўлиқ назорат қилувчи ваколатларга эга “Махсус қўмита” тузилди. Унга бутун разведка ва жосуслик тармоғини бошқарган НКВД раҳбари Лаврентий Берия тайинланди. Илмий-техник изланишларга эса таниқли физик Игор Курчатов раҳбарлик қилди.
Анъанавий тадқиқотлар йўли билан АҚШдан бир неча йил ортда қолаётганини англаган Берия асосий эътиборни фақат ўз олимларига эмас, балки разведкага қаратди. НКВД ва Бош разведка бошқармаси (ГРУ) томонидан “Энормоз” махфий операцияси доирасида океан ортидаги “Манхеттен лойиҳаси” ичига чуқур кириб борган агентлик тармоғи яратилди.
### “Энормоз” операцияси: девор ортидаги кўзлар
Совет разведкаси Америка атом дастурини 1942-йилдаёқ нишонга ола бошлаган эди. НКВД ва ГРУ аста-секин лойиҳанинг энг муҳим марказларига кириб борган мураккаб жосуслик тармоқларини шакллантирди. Улар Лос-Аламос, Оак-Риж ва Чикаго университетининг Металлургия лабораторияси каби стратегик аҳамиятга эга обьектларга етиб борди.
Бунинг учун улар аввало коммунизмга ёки Совет Иттифоқининг урушдаги курашига сиёсий жиҳатдан хайрихоҳ бўлган олимлар ва техник ходимлардан фойдаланди.
Кўплаб агентларни мафкуравий қарашлар, Совет Иттифоқига Германияни мағлуб этишда ёрдам бериш истаги ҳамда Американинг атом қуролига якка ҳукмронлик қилишининг олдини олиш мақсади ҳаракатга келтирган. Бошқалари эса пул ёки шантаж таъсирида ҳамкорликка жалб қилинган.
“Қўшма Штатлардаги агентларимиздан келаётган маълумотлар ниҳоятда қимматли. Улар бизга йиллар давом этадиган меҳнат ва миллионлаб рубл маблағни беҳуда тадқиқотларга сарфламаслик имконини бермоқда”, деган Лаврентий Берия.
Клаус Фукс — Манхеттен лойиҳасидаги Совет жосусларининг энг муҳимларидан бири, эҳтимол энг муҳими эди. Электр муҳандиси Юлий Розенберг бир гуруҳ жосусларни бошқарган. Бу тармоқ таркибига унинг рафиқаси Этҳел, хотини томонидан қариндоши Девид Грингласс ва маълумотларни етказиб берувчи курьер Гарри Голд кирган.
Грингласс Лос-Аламосда механик бўлиб ишлаган ва атом бомбасининг ичкаридан портлаш механизми учун зарур бўлган махсус портловчи линза қолипининг чизмалари ҳамда тавсифларини етказган.
Бу маълумотлар совет олимларига йиллар давомида тажриба ва хатолар орқали изланиш олиб бориш заруратидан қутулиш имконини берди.
“Америкаликларнинг ишлари ҳақидаги разведка маълумотларини олганимизда, биз тўғри йўлдан кетаётганимиз аён бўлди. Бу маълумотлар кўплаб хатоларнинг олдини олишимизга ёрдам берди”, деган Игор Курчатов.
### Совет Иттифоқининг биринчи ядро синови
Совет жосуслари ва олимлар етказган маълумотлар СССРнинг атом қуролини яратиш муддатини ўн йилларга қисқартирди. 1949-йил 29-август куни Қозоғистондаги Семипалатинск полигонида янграган илк совет ядро бомбасининг синовдан ўтказилиши дунёдаги кучлар мувозанатини ўзгартириб юборди.
Вашингтон ўзи яратган “буюк сир” ва мутлақ монополиядан атиги қисқа вақт баҳраманд бўлди, холос. Совет Иттифоқи эса ядро қуролини яратиш орқали дунёни янги ва ўта хавфли “Совуқ уруш” даврига бошлаб кирди…