Хусийлар ва Саудия Арабистони томонидан қўллаб-қувватланадиган кучлар урушни кучайтирар экан, яманликлар Қизил денгиз орқали қочмоқда
Би-би-си мухбири Фрэнк Гарднер Қизил денгизни кесиб ўтиб, Жибутига қочган уруш қочқинларининг айримлари билан суҳбатлашди
Яманликлар Қизил денгиз орқали қочмоқда, чунки ҳусийлар ва Саудия томонидан қўллаб-қувватланадиган кучлар урушни кучайтирмоқда
50 ёшли Иброҳим Исо Яманнинг Дубаб соҳилбўйи шаҳридан бўлиб, бу шаҳар Яман ҳусийлари ва уларга қарши чиқаётган Саудия томонидан қўллаб-қувватланувчи ҳукуматпараст кучлар ўртасидаги можаронинг тўғридан-тўғри фронт чизиғида жойлашган.
Ҳозир у оиласи билан Жибути шимолидаги Обок шаҳрида жойлашган Марказий лагеридаги катта, очиқ омборхона ичида, қумли полга тўшалган брезент устида ўтирибди. Бу ер тор Боб ал-Мандаб бўғози орқали қайиқларда қочиб ўтган яманлик оилалар билан гавжум.
Денгизни кесиб ўтгач, қочқинлар ҳукумат ва БМТ томонидан ҳамкорликда бошқариладиган лагерга етиб олиш учун юк машиналарида ва пиёда йўлни давом эттиришган.
«Болаларим қўрқувдан чинқириб, титраб турган бир пайтда қандай қилиб у ерда шунчаки ўтиришим мумкин эди?» дейди Иброҳим Исо. «Самолётлар овози бошланиб, болалар уларни эшитганда, бақириб-чинқира бошлашади. Ота-она сифатида бу бизнинг масъулиятимиз, буни кўрганингизда нима қила оласиз? Шунинг учун ҳам уларни қутқариш учун қочдик».
Иброҳим Исо оиласи ва бир нечта эчкилари билан балиқчилик қайиғида қочиб кетган
Балиқчи бўлгани учун Иброҳим Исонинг ихтиёрида оиласини Ямандан олиб чиқиб кетишга етарлича катта қайиқ бор эди.
У ҳатто оиланинг бир нечта эчкисини ҳам олиб келган, улар ҳозир яқин атрофда, ташлаб юборилган газ баллонлари ва бўш пластик идишлар орасида чиқиндиларни еб юрганини кўриш мумкин. Баъзи оилалар Ямандан кичик тугунларда ўз буюмларини олиб келишга муваффақ бўлишган — бир оила ҳатто «жераак» (баланд металл чилим) билан келган — бошқалари эса чарчаган ҳолда, фақат устидаги кийимлари билан етиб келишган.
Сўнгги бир неча куннинг ўзида бу ерга Ямандан 3000 дан ортиқ қочқин етиб келди, уларнинг аксарияти бутун бошли оилалардир. БМТ ҳисоб-китобларига кўра, Яманнинг Қизил денгиз соҳилида жангларнинг тўсатдан кучайиши оқибатида умумий ҳисобда 120 000 дан ортиқ яманлик ўз уй-жойини тарк этишга мажбур бўлган.
Шу ойда, бир неча йил олдин Яманнинг аҳоли зич жойлашган аксарият ҳудудларини назорат остига олган ҳусийлар, жанубий Қизил денгиз Адан қўлтиғи ва кенг Ҳинд океани билан туташадиган тор денгиз бўғози — Боб ал-Мандаб томон соҳил бўйлаб тезкорлик билан олдинга силжиди.
Яманнинг халқаро миқёсда тан олинган ва БМТ томонидан қўллаб-қувватланадиган ҳукуматини дастаклайдиган Саудия Арабистони бунга жавобан ҳусийлар ўрнашиб олган текис соҳилбўйи ҳудудларига юзлаб ҳаво зарбалари берди. Ҳусийлар ҳам Саудия Арабистонининг жануби-ғарбий қисмидаги шаҳарлар ва инфратузилмага юзлаб дронлар ва ракеталар отди.
«Бизга қайси томон ҳужум қилаётганининг фарқи йўқ», деган аниқ мурожаатни мен бу ерда суҳбатлашган ҳар бир кишидан араб тилида эшитдим. «Атрофимизга тушаётган бомбалар бизни қочишга мажбур қилди».
Яман билан рўпарада, сувнинг нариги томонида жойлашган кичик собиқ Француз колонияси бўлмиш Жибути ҳусийлар ва Саудия томонидан қўллаб-қувватланадиган Яман ҳукумати ўртасидаги урушга аралашиш нияти йўқлигини аниқ билдирди.
Шундай бўлса-да, Жибути Африканинг энг ҳарбийлашган давлатларидан биридир. 2003 йилдан бери АҚШ бу ерда бир вақтлар Француз хорижий легиони жойлашган йирик кўпмиллатли «Лемонье» (Camp Lemonnier) базасини юритиб келмоқда. Хитой ҳам бу ерда ўз йирик базасига эга бўлиб, бу унинг Ҳинд океанидаги энг катта ҳарбий иштироки ҳисобланади ва яқинда янада кенгайтирилди.
Марказий лагерига қайтсак, мен суҳбатлашган одамлардан бири Қосим Иброҳим Абсий бўлди. Собиқ балиқчи, унинг шахсий гувоҳномасида 100 ёшда экани ёзилган.
«Бизни бу ерга келишга нима мажбур қилди?» деб сўрайди у риторик тарзда.
«Бу самолётлар эди. Самолётларнинг овози, гумбурлашлар! Болаларимиз омон қолиши учун бизни қочишга мажбур қилган нарса шу бўлди. Бу юрагимизни куйдиради. Улар қайси томондан эканини билмаймиз. Улар ҳамма жойни бомбаламоқда, чунки ҳусийлар ҳамма жойда — тоғларда, йўлларда. Самолёт келади, ҳамма жойни бомбалайди».
Жангларнинг тўсатдан кучайиши оқибатида 120 000 дан ортиқ яманлик ўз уй-жойини тарк этишга мажбур бўлгани тахмин қилинмоқда
Ташқарида, 37°C иссиқда, БМТ Қочқинлар ишлари бўйича олий комиссарлиги (UNHCR) томонидан тақдим этилган тартибли чодирлар қатори яқинида мен аданлик 63 ёшли собиқ гид Муҳаммад Абдулкаримни учратдим. У Адан ҳали Британия протекторати бўлган даврда туғилган.
Яқинда келганлардан фарқли ўлароқ, Муҳаммад бу ерда 2015 йилдан бери яшайди. У ҳусийлар ва ҳозирда ҳокимиятдан четлатилган президент Абдраббу Мансур Ҳади ҳукумати ўртасида илк бор жанглар бошланганидан кўп ўтмай Жибутига қочиб ўтган.
Ўшандан бери у лагерда қолмоқда, аммо биз гаплашаётганимизда, ўз ватанида содир бўлаётган воқеалардан қайғу тўсатдан уни чулғаб олди ва у кўз ёшларини тия олмай, юзини ўгирди.
«Бу ердаги, чодирлар ичидаги одамларнинг аксарияти жуда аянчли аҳволда. Мен жуда таъсирландим, бу одамлар учун, ўз халқим учун, уларнинг азоб-уқубатлари учун йиғлаяпман. Овозимиз ноҳукумат ташкилотлар ва Жибути ҳукуматига етиб боришини хоҳлайман. Ва бизни қабул қилганлари учун улардан миннатдорман».
Уларнинг бу ерда қанча қолиши, албатта, жангларга боғлиқ. Яман 2014 йилдан бери ўн минглаб одамларнинг ҳаётига зомин бўлган ва миллионлаб одамларни уй-жойидан маҳрум қилган шафқатсиз фуқаролар уруши туфайли вайрон бўлган.
Саудияликлар ва ҳусийлар ўртасида 2022 йилда БМТ восичилигида тузилган заиф сулҳ сўнгги ойларда кескин бузилди, ҳар икки томон ракеталар, дронлар ва ҳаво зарбалари алмашмоқда.
«Агар юртимизга тинчлик қайтса, биз тинч-омон орқага қайтишга тайёрмиз», дейди Оиша Абдулқодир Муҳаммад
Ямандаги уруш кўпчилик учун узоқдаги воқеадек туюлиши мумкин, аммо Саудия Арабистонининг Боб ал-Мандаб бўғози орқали нефть экспорти тўхтаб қолишининг таъсири кенг маълум. Бироқ, ҳар доимгидек, инсоний йўқотишлар кўпинча эътибордан четда қолади.
Атрофдаги шовқин-сурон орасида брезент устида хотинининг ёнида ўтирган балиқчи Қосим Абсий Жибутининг хавфсиз бағрини тарк этишни истамайди: «Агар уруш давом этса, биз қайтмаймиз, чунки бу ерда тинчлик бор».
Унинг рафиқаси Оиша Абдулқодир Муҳаммад ҳам бу фикрга қўшилади. «Агар юртимизга тинчлик қайтса, биз тинч-омон орқага қайтишга тайёрмиз ва Худодан тинчлик қайтишини сўраб дуо қиляпмиз. Бизга фақат тинчлик керак, ҳатто болаларимизнинг келажаги учун ҳам, улар аввал хавфсизликка, кейин эса озиқ-овқат, сув ва таълимга эга бўлишлари лозим.
Кўриб турганингиздек, биз фақат устимиздаги кийимларимиз билан қочдик ва ҳамма нарсани ортда қолдирдик, чунки [Яманда] тинчлик йўқ».