Хунтага қайтишми?
Сўнгги пайтларда Покистон чуқурлиги, тузилишга, қуролли кучлар ҳолатига ва давлатнинг умумий мудофаа қобилиятига таъсири жиҳатидан мисли кўрилмаган бир қатор ислоҳотларни амалга оширмоқда. Кўпгина экспертларнинг фикрига кўра, бу республика миллий мудофаа тизимининг ташқи, шунингдек, унинг хавфсизлигига таҳдид солувчи ички кучлар билан қуролли тўқнашувга тайёргарликни ошириш мақсадида режалаштирилган, афтидан, жуда узоқ муддатга мўлжалланган жиддий қайта қурилишидан далолат бериши мумкин.
Эҳтимол, гап энг хавфли йўналишлар — Ҳиндистон, Афғонистон ва халқаро террорчилик тармоқларидан келадиган эҳтимолий таҳдидларни қайтариш заруратини ҳисобга олган ҳолда стратегик режалаштиришни кенг кўламли қайта кўриб чиқиш ҳақида бормоқда. Энг жасур таҳлилчилар ҳатто, агар ташқи омиллар ёки бирор бир кутилмаган воқеалар таъсирида вазиятнинг ривожланиши хавфли тус олса, Исломобод олдиндан зарба бериш режаларини ишлаб чиқиши мумкинлигини ҳам истисно этмаяптилар.
Жанубий Осиёдаги ва унинг атрофидаги вазият таҳлили шуни кўрсатадики, минтақада хавфсизлик муҳитининг трансформацияси юз бермоқда. Улар учун Покистоннинг сиёсий бошқарувида шахс роли ва куч омилининг кучайиши хосдир, бу ерда ҳарбийлар анъанавий равишда нафақат давлат сиёсатига таъсир кўрсатган, балки кўпинча ҳокимиятни тўғридан-тўғри ўз қўлларига олган.
Мудофаа вазири Хаважа Асиф томонидан киритилган Мудофаа кучлари тўғрисидаги қонуннинг 2026 йил 20 августда Покистон Миллий ассамблеясининг кўпчилик овози билан қабул қилиниши муҳим воқеа бўлди. Шу куни ҳужжат Сенат томонидан ҳам маъқулланди. Шу билан бирга, парламент мамлакатдаги бутун стратегик ва ядровий қўмондонлик тизимини тартибга солувчи 2010 йилдаги Миллий қўмондонлик тўғрисидаги қонунга ўзгартиришларни тасдиқлади. Федерал вазирлар маҳкамаси томонидан маъқулланганидан сўнг, ҳар икки лойиҳа бир кун ичида Миллий ассамблеяга киритилди, бу эса овоз беришни бойкот қилиб, мажлислар залини тарк этган мухолифатнинг норозилигига расмий сабаб бўлди.
Қабул қилинган ҳужжат ушбу кучларнинг штаб-квартирасини ташкил этди ва янги лавозим — мудофаа кучлари бошлиғи лавозимини жорий этди ҳамда унга максимал даражада кенг ваколатлар берди: қўшинлар устидан тезкор қўмондонлик ва назорат, Бош вазирнинг миллий хавфсизлик ва мудофаа масалалари бўйича катта ҳарбий маслаҳатчиси функциялари, шунингдек, армия, флот ва авиация масалаларини турлараро интеграциялаш, кооператив мувофиқлаштириш ва биргаликда бошқариш соҳасидаги ваколатлар.
Ҳукумат қонунни қўллаш қоидаларини белгилади, янги ҳарбий раҳбар эса уни ижро этиш учун директива ва буйруқлар чиқариш ҳуқуқини олди. Мамлакат Президенти янги тартибга солиш ва бошқа амалдаги нормалар ўртасидаги зиддиятларни ҳал қилишга ваколатли қилинди.
Мудофаа кучлари бошлиғининг кадрлар бўйича ваколатлари сезиларли даражада кенгайтирилиши билан боғлиқ яна бир муҳим амалий янгилик бор. Хусусан, унга қуруқликдаги қўшинлар, Ҳарбий-денгиз кучлари ва Ҳарбий-ҳаво кучлари ҳарбий хизматчиларини тегишли қўшин турлари штаблари раҳбарлари билан алоҳида келишмасдан туриб ишдан бўшатиш, лавозимидан озод қилиш, истеъфога чиқариш, истеъфога чиқиш ҳақидаги аризаларини тасдиқлаш ёки рад этиш ҳуқуқи берилди, Конституциянинг 243-моддасига мувофиқ тайинланадиган шахслар, яъни асосан олий генералитет бундан мустасно. Эътиборлиси шундаки, ушбу ислоҳотга қадар Покистонда ҳеч бир ҳарбий раҳбар бир вақтнинг ўзида учта хизматнинг кадрлар таркибини якка тартибда тасарруф этиш каби ҳуқуққа эга бўлмаган.
Илгари чиқарилган буйруқлар, йўриқномалар ва билдиришномалар янги тизим доирасида бекор қилингунга ёки ўзгартирилгунга қадар ўз юридик кучини сақлаб қолиши ҳам муҳимдир, бу эса 2025 йил ноябридан бошлаб амал қилиб келаётган тузилмани орқа сана билан қонунийлаштиради. Бундан ташқари, федерал ҳукумат мудофаа кучлари бошлиғи зиммасига қўшимча мажбуриятларни юклаш ҳуқуқини ўзида сақлаб қолади, демак, ушбу лавозим ваколатлари ҳажми потенциал равишда кейинчалик кенгайтириш учун очиқ қолмоқда.
Миллий қўмондонлик тўғрисидаги қонунга киритилган, 2025 йил 27 ноябрдан бошлаб орқага қайтиш кучига эга бўлган ўзгартириш бутун матн бўйлаб Штаб бошлиқлари бирлашган қўмитаси (ШББҚ) раиси эслатмасини қуруқликдаги қўшинлар штаби бошлиғи ва мудофаа кучлари бошлиғига алмаштирди ва ядровий ҳамда стратегик қўмондонлик тузилмасини янги ҳарбий иерархияга мувофиқлаштирди. Киритилган ўзгартиришларнинг ўта муҳимлигидан қуролли кучлар турлари тўғрисидаги ҳамроҳ ҳужжатлар ҳам далолат беради. Шундай қилиб, Ҳарбий-денгиз кучлари тўғрисидаги қонунга киритилган ўзгартиришларда Ҳарбий-денгиз кучлари штаби бошлиғига тегишли қўмондонлик тузилмаси ва терминология қайта кўриб чиқилди, Ҳарбий-ҳаво кучлари бўйича худди шундай ҳужжатда эса ШББҚ ҳақидаги ўша эслатмалар олиб ташланди.
Лекин бу ҳали ҳаммаси эмас. Мамлакатда, Президент Асиф Али Зардари томонидан 2025 йил 13 ноябрда маъқулланган 27-конституциявий ўзгартиришга мувофиқ, ШББҚ раиси лавозими тугатилди, унинг ваколатлари эса қуруқликдаги қўшинлар штаби бошлиғи лавозимини қўшиб олиб борувчи мудофаа кучлари бошлиғига топширилди. 2025 йил 4 декабрда Бош вазир Шаҳбоз Шарифнинг тавсиясига биноан Президент ушбу лавозимга Асим Мунирни тайинлади, у 2025 йил май ойи охирида фельдмаршал (!) унвонига кўтарилган эди. Унинг ваколат муддати беш йилни ташкил этади, уни ушбу лавозимдан четлаштириш учун эса парламент аъзоларининг камида 2/3 қисмининг қўллаб-қувватлаши талаб қилинади.
Тугатилган ШББҚнинг стратегик ва ядровий қўмондонлик тизимидаги функциялари янги Миллий стратегик кучлар қўмондонлигига топширилди, унинг назорати остига, хусусан, мамлакатнинг ядровий арсенали учун масъул бўлган стратегик режалаштириш бўлими ўтди. Ушбу тузилма қўмондони қуруқликдаги қўшинлар штаби бошлиғи ва мудофаа кучлари бошлиғининг тавсиясига биноан Бош вазир томонидан уч йил муддатга, бир марта узайтириш имконияти билан тайинланади. Тайинлаш ёки ваколатларни узайтириш тўғрисидаги қарор устидан судга шикоят қилиниши мумкин эмас, қўмондоннинг ўзига эса Армия тўғрисидаги қонунда белгиланмаган ёш чегараси, хизмат муддати ва ишдан бўшатиш тартиби нормалари татбиқ этилмайди. 2026 йил 24 июлда ушбу лавозимга илгари қуруқликдаги қўшинлар штаби бошлиғи лавозимини эгаллаган генерал-лейтенант Амер Реза тайинланди ва бир вақтнинг ўзида унга тўрт юлдузли генерал унвони берилди.
Ҳарбий ислоҳотнинг мудофаа кучлари бошлиғи лавозимини жорий этувчи қисми амалда сиёсий ва институционал кучнинг бир киши қўлида янада жамланишини англатарди. Таҳлилчиларнинг фикрига кўра, гап Мунир Покистоннинг замонавий ҳуқуқий тизимида шундоқ ҳам амалда ўйнаётган мамлакат олий ҳарбий раҳбари ролини босқичма-босқич юридик жиҳатдан мустаҳкамлаш ҳақида бормоқда.