Вокзалдан парламентгача: талабалар Сербияда ҳокимият алмашишига қандай олиб келди
Сербиядаги талабалар ҳаракати парламент сайловларида ғалаба қозониб, Александар Вучич партиясининг 14 йиллик бошқарувига чек қўйди. «Газета» Нови-Сад вокзалидаги фожиадан кейинги норозиликлар мамлакатда ҳокимият алмашишига қандай олиб келгани ва ғолиблар қандай синовларга дуч келиши ҳақида ҳикоя қилади.
Вокзалдан парламентгача: талабалар Сербияда ҳокимият алмашинувига қандай олиб келди
Сербияда 25 октябрь куни бўлиб ўтган муддатидан илгари парламент сайловларида амалдаги президент Александр Вучич мағлубиятга учради, унинг Серб прогрессив партияси эса 14 йилдан сўнг парламентда мухолифатга ўтмоқда.
«Газета» 2024 йил ноябрида Нови-Саддаги фожиадан сўнг юзага келган талабалар ҳаракати икки йил ичида қандай қилиб мустақил сиёсий кучга айлангани ва ушбу мамлакатда ҳокимиятнинг алмашишига олиб келгани ҳақида ҳикоя қилади.
Икки йил олдин — 2024 йил 1 ноябрда — Нови-Сад темир йўл вокзалида бетон пештоқ қулаб тушди. 16 киши ҳалок бўлди, яна бир киши оғир жароҳат олди. Каломият вокзал реконструкция қилинганидан сўнг юз берди ва қурилиш ишлари сифати, давлат назорати ҳамда инфратузилма шартномаларининг шаффофлигига оид саволларни келтириб чиқарди.
Дастлабки хотира акциялари тезда норозилик намойишларига айланиб кетди. Иштирокчилар реконструкция бўйича ҳужжатларни эълон қилишни, қулош сабабларини текширишни ҳамда мансабдор шахслар ва пудратчиларни жавобгарликка тортишни талаб қилишди. Намойишларда қатнашган талабаларга қилинган ҳужумлар қўшимча ғазабга сабаб бўлди.
Ноябрь охирига келиб, норозилик ҳаракатига университетларни блокада қилишни бошлаган талабалар бошчилик қилди. Пештоқ қулаб тушган вақт — 11:52 да ўтказиладиган 16 дақиқалик сукут сақлаш акциялари намойишлар рамзига айланди. Декабрь ойида норозиликларга ўқитувчилар, мактаб муаллимлари, ҳуқуқшунослар, фермерлар ва бошқа касб эгалари қўшилди. 2024 йил 22 декабрда Белградда сўнгги йиллардаги энг йирик намойишлардан бири бўлиб ўтди.
Ҳокимият бунга кадрлар алмашинуви ва намойишчиларни мамлакатни беқарорлаштиришга уринишда айблаш билан жавоб қайтарди. 2025 йил 28 январда бош вазир Милош Вучевич истеъфога чиққанини эълон қилди, 16 апрелда эса парламент Джуро Мацут бошчилигидаги янги ҳукуматни тасдиқлади. Вазирлар маҳкамасининг алмашиши намойишчиларни қониқтирмади: улар ҳалокат бўйича суриштирув ўтказишни ва давлат институтларининг жавобгарлигини талаб қилишда давом этдилар.
Европа сиёсий маркази (CEP) тадқиқотида сербиялик сиёсатшунос Страхиня Суботич 2024−2025 йиллардаги норозиликларни Сербиянинг авторитар сиёсий курсига қарши энг жиддий фуқаролик чорлови сифатида тавсифлайди. Унинг баҳолашича, ҳаракат жавобгарликни талаб қилган стихияли акциялар ва талабалар блокадаларидан сиёсий сафарбарликкача бўлган йўлни босиб ўтди.
2025 йил 5 майда талабалар ҳаракати биринчи марта расман муддатидан илгари парламент сайловларини ўтказишни талаб қилди. Бу бурилиш нуқтаси бўлди: фожиа суриштируви билан боғлиқ дастлабки талабларга амалдаги ҳокимиятнинг сиёсий жавобгарлиги талаби ҳам қўшилди.
2025 йил декабрида талабалар муддатидан илгари сайловлар ўтказиш учун имзо йиғиш бўйича умуммиллий кампания ўтказишди. Ташкилотчиларнинг маълумотларига кўра, ташаббусни 400 мингга яқин киши қўллаб-қувватлади. 2026 йилда ҳаракат ҳудудларда ўз ишини давом эттириб, университет марказларидан ташқарида ҳам хайрихоҳлар тармоғини кенгайтирди.
2026 йил 9 сентябрда Сербия президенти Александр Вучич парламент тарқатиб юборилганини эълон қилди ва муддатидан илгари сайловларни 25 октябрга тайинлади. Ўша куни талабалар ҳаракати Student List деб номланган фуқаролик сайлов рўйхатини тақдим этди. 27 сентябрда Вучич президентлик лавозимидан истеъфога чиқишини эълон қилди.
Талабалар рўйхатига 250 нафар номзод — академик жамият, тиббиёт, маданият, спорт ва бошқа соҳалар вакиллари кирди. Унга кардиолог ва профессор Илия Срданович бошчилик қилди. Белгиланган устувор йўналишлар орасида коррупцияга қарши кураш, суд тизимининг мустақиллиги, ОАВ эркинлиги, давлат бошқарувини ислоҳ қилиш ва бюджет харажатлари самарадорлигини ошириш бор.
Талабалар ҳаракати анъанавий партия шаклини олмади. У қарор қабул қилишнинг жамоавий моделини сақлаб қолди ва сифатли давлат бошқаруви талаблари атрофида турли сиёсий қарашларга эга сайловчиларни бирлаштиришга интилди.
25 октябрь куни Сербияда муддатидан илгари парламент сайловлари бўлиб ўтди. Республика сайлов комиссиясининг дастлабки маълумотларига кўра, Student List 52,71% овоз олди ва Халқ скупшинасидаги 250 ўриндан 140 тасига эга бўлди. Александр Вучич коалицияси 39,17% овоз тўплаб, 104 та мандат олди. Сайловчиларнинг қатнашиши 69% га яқинни ташкил этди. Вучич сайлов участкалари ёпилганидан кўп ўтмай мағлубиятни тан олди. Унинг Серб прогрессив партияси 14 йил давомида ҳокимиятда эди.
Ивица Дачичнинг Социалистик партияси уч фоизлик сайлов бўсағасидан ўта олмади. Парламентга шунингдек миллий озчиликлар вакиллари ҳам кирди.
Сербия парламент республикаси ҳисобланади. Қонун чиқарувчи ҳокимият 250 нафар депутатдан иборат бир палатали Халқ скупшинасига тегишли. Парламент қонунларни қабул қилади, бюджетни тасдиқлайди ва ҳукуматни шакллантиради. Бош вазир ижро этувчи ҳокимиятни бошқаради, фуқаролар томонидан сайланадиган президент эса асосан вакиллик ва конституциявий функцияларни бажаради.
Шу сабабли, талабалар рўйхатининг ғалабаси, энг аввало, парламентдаги кўпчиликнинг алмашишини ва янги ҳукуматни шакллантириш имкониятини англатади. Президентлик сайловлари алоҳида бўлиб ўтиши керак.
Экспертлар сайлов натижасини нафақат ҳукмрон партияни қўллаб-қувватлашнинг пасайиши билан, балки норозилик ҳаракатининг ўзига хос хусусиятлари ва унинг Сербиянинг сиёсий тизимида мустаҳкамланиб олиш имконияти билан ҳам боғлашади.
Карнеги Россия ва Евразияни ўрганиш маркази тадқиқотчиси Александр Баунов содир бўлган воқеани «вертикал устидан горизонталнинг» — анъанавий сиёсий тизим устидан тармоқли фуқаролик ҳаракатининг ғалабаси деб атайди.
«Сербиядаги сайловлар натижаси баъзи сиёсатчиларнинг бошқалари устидан қозонган ғалабасига эмас, балки умуман халқнинг сиёсатчилар устидан қозонган ғалабасига энг кўп ўхшайди», — деб ёзади Баунов. Эксперт талабалар ҳаракатни анъанавий етакчилик партиясига айлантиришдан онгли равишда қочганига ҳам эътибор қаратади. Бауновга кўра, бу ҳаракатга, уларнинг вакиллари ҳокимият билан музокараларга ўтганда норозилик хайрихоҳларида тез-тез пайдо бўладиган ишончсизликдан холи бўлишга ёрдам берди.
Chatham House тадқиқотчиси Грегуар Рус ҳам талабаларнинг ғалабасини норозиликларнинг ижтимоий базаси кенгайгани билан боғлайди. У Нови-Саддаги фожиа жамиятнинг салмоқли қисми учун ббр паста коррупция ва давлат қарорларининг шаффоф эмаслиги муаммолари рамзига айланганини таъкидлайди. «Натижада талабалар ҳаракати амалдаги ҳокимият рақиблари учун мустақил жозиба марказига айланди», — деб қайд этади Рус.
Шу билан бирга, эксперт Сербиянинг ташқи сиёсий бурилиши ҳақида шошма-шошарлик билан хулоса чиқаришдан огоҳлантиради. «Талабалар рўйхати» ҳарбий бетарафликни сақлаб қолиш тарафдори, мамлакатнинг НАТОга киришини қўллаб-қувватламайди ва Россияга қарши санкциялар киритмаслик сиёсатини давом эттириш ниятида.
Европа ташқи алоқалар кенгаши (ECFR) катта илмий ходими Энджелуша Моринанинг кўрсатишича, янги раҳбарият Вучич бошқаруви йилларида сиёсий ҳокимият, ОАВ, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш тузилмалари ўртасида жипс алоқалар шаклланган давлат тизимини мерос қилиб олади. «Шунга қарамай, агар талабалар ҳаракати ҳукмрон коалицияни шакллантира олса, демократик қайта юкланиш мумкин», — деб ҳисоблайди Морина.
«Европаликлар ҳокимиятнинг шаффоф ўтказилишини талаб қилишлари керак», — деб қайд этади Морина. У устувор йўналишлар сифатида қонун устуворлиги, коррупцияга қарши кураш, ОАВни тартибга солиш қоидаларини ўзгартириш ва сайлов тизими ислоҳотини тилга олади.
German Marshall Fund тадқиқотчиси Гордана Делич ҳам талабалар ҳаракати учун асосий синовлар ғалабадан сўнг бошланади, деб ҳисоблайди. У ҳукуматни шакллантириши, вазирлик портфелларининг тақсимланишини белгилаши ва норозилик ҳаракатининг умумий талабларини аниқ ислоҳотлар дастурига айлантириши керак бўлади.
Деличнинг эътибор қаратишича, Серб прогрессив партияси, мағлубиятга қарамай, маҳаллий даражадаги мавқеини ва тармоқланган сиёсий тармоғини сақлаб қолмоқда. Вучичнинг ўзи мухолифатчи сиёсатчи сифатида сиёсий фаолиятини давом эттириш ниятида. Шу сабабли, парламент сайловлари натижалари собиқ ҳукмрон партия таъсирининг батамом тугаганини англатмайди.
Шундай қилиб, Сербия сиёсатининг асосий интригаси энди оммавий сафарбарлик ва жамоавий етакчилик эвазига ғалабага эришган ҳаракат барқарор бошқарувчи кучга айлана олишида қолмоқда. Бундан нафақат ички ўзгаришлар, балки Сербиянинг Европа ва Болқондаги кейинги мавқеи ҳам боғлиқ бўлади.