Вақт, олға!
25 октябрь куни Қозоғистон мустақиллигининг 35 йиллигини нишонламоқда. Мустақил тараққиётнинг уч ярим ўн йиллиги давомида республика мураккаб ва жуда бой йўлни босиб ўтди ва салмоқли натижаларга эришди. Замонавий Қозоғистон шаклланишининг энг оғир босқичи, постсовет ҳудудидаги бошқа мамлакатлар каби, мустақилликнинг биринчи ўн йиллиги бўлди, ўшанда йиллар давомида шаклланган сиёсий, ижтимоий ва иқтисодий тизимларнинг тизимли емирилиши юз берди. СССРнинг бошқа республикалари билан ишлаб чиқариш занжирлари ва иқтисодий алоқалар узилди, шахсий мустақил ташқи сиёсатни шакллантириш, шунингдек, мустақил молия тизимини ва бошқа кўплаб нарсаларни яратиш зарурати пайдо бўлди.
Барча қийинчиликларга қарамай, Қозоғистон Марказий Осиёда минтақадаги энг юқори турмуш даражасига, халқаро сиёсий ва молиявий институтларга юқори даражада интеграциялашган ва энг йирик тўпланган инвестициялар ҳажмига эга бўлган тан олинган иқтисодий етакчига айланди. Мамлакат ўз транзит салоҳияти ва табиий ресурсларидан максимал даражада самарали фойдаланишга муваффақ бўлди. Шу билан бирга, республика ҳозирча иқтисодиётни диверсификация қилиш муаммосини ҳал қила олгани йўқ: ЯИМга энг катта ҳиссани, мустақилликнинг бошида бўлгани каби, ҳамон табиий ресурсларни ўзлаштирувчи тармоқлар қўшмоқда.
Мустақиллик йилларида республика жиддий ижтимоий-сиёсий инқирозларни бошдан кечирди. Энг охирги ва энг оғири 2022 йил январ ойида юз берди ва вазиятни фақат КХШТ бўйича шерикларнинг иттифоқчилик ёрдами жалб қилинганидан кейингина барқарорлаштиришга эришилди.
**Қозоғистон кўп векторли «ўртача» давлат сифатида**
Мустақилликнинг илк кунларидан бошлаб Қозоғистон халқаро майдонда максимал даражада фаол ташқи сиёсат олиб борди. Саноқли йиллар ичида республика БМТ аъзосига айланди, асосий халқаро иштирокчилар, шу жумладан 1992 йил октябрда РФ билан дипломатик муносабатлар ўрнатди (1992 йил охирига келиб республика 78 та давлат билан дипломатик муносабатлар ўрнатган бўлса, 2025 йилга келиб уларнинг сони 191 тага етди).
Мустақилликнинг дастлабки 15 йилида Қозоғистон барча қўшнилари билан чегара масаласини ҳал қилди. Энг кўп меҳнат талаб қиладиган жараён Россия-Қозоғистон чегарасини — дунёдаги энг узун узлуксиз чегарани белгилаш бўлди, унинг узунлиги 7548 км ни ташкил этади. 2005 йил 18 январда Москвада ҚР Президенти Н.Назарбоев ва РФ Президенти В.Путин Қозоғистон-Россия давлат чегараси тўғрисидаги Шартномани имзоладилар.
Республика постсовет ҳудудидаги интеграциянинг байроқдорларидан бирига, МДҲ ва КХШТнинг фаол иштирокчисига, шунингдек, ЕОИИ ҳаммуассисига айланди. Бундан ташқари, Қозоғистон халқаро майдонда бир қатор муҳим лойиҳаларни илгари сурди. Хусусан, 1992 йилда Қозоғистон Президенти Н.Назарбоев БМТ Бош Ассамблеяси мажлисида Осиёда ҳамкорлик ва ишонч чоралари бўйича кенгаш (ОҲИЧЧК) ўтказишни таклиф қилди, у вақт ўтиши билан мулоқот учун муҳим майдончага айланди. Халқаро майдондаги ютуқлар орасида постсовет мамлакатлари учун биринчи ва ягона бўлган 2010 йилда ЕХҲТга раислик қилиш ва 11 йиллик танаффусдан сўнг ЕХҲТ саммитини ўтказишни таъкидлаш жоиз. 2011 йилдан 2013 йилгача республиканинг амалдаги раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаев БМТ Бош котиби ўринбосари, БМТнинг Женевадаги офиси бош директори лавозимини эгаллаган. 2017 йилдан бери бир неча йил давомида республика пойтахтида Сурия бўйича Астана формати — Россия, Эрон ва Туркия иштирокида Сурия ҳукумати ва мухолифати ўртасидаги музокаралар майдончаси фаолият юритди.
ҚРнинг 2020–2030 йилларга мўлжалланган Ташқи сиёсат концепциясига кўра, мамлакат ташқи сиёсатининг асосий тамойилларига «кўп векторлилик, прагматизм ва фаоллик киради, бу Қозоғистон учун амалий манфаат касб этадиган сипартда барча давлатлар, давлатлараро бирлашмалар ва халқаро ташкилотлар билан дўстона, тенг ҳуқуқли ва ўзаро манфаатли муносабатларни ривожлантиришни англатади». Географик устуворликлар орасида қуйидагилар ажратиб кўрсатилади: «Россия Федерацияси билан иттифоқчилик муносабатларини ривожлантириш, Хитой Халқ Республикаси билан ҳар томонлама стратегик шериклик, Америка Қўшма Штатлари билан стратегик шерикликни кенгайтириш, Марказий Осиё давлатлари билан стратегик ўзаро муносабатлар, Европа Иттифоқи ва ЕИга аъзо давлатлар билан кенгайтирилган шериклик ва ҳамкорлик».
Қозоғистон Россия, Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон билан иттифоқчилик тўғрисида шартномалар имзолаган. Туркия билан Қозоғистон иттифоқчилик тўғрисида декларация имзолаган. Бир қатор мамлакатлар, хусусан Хитой, Жанубий Корея, Франция ва бошқалар билан ҚР стратегик шериклик тўғрисидаги шартномаларга эга.
Иккинчи президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг таклифига биноан, Қозоғистон бугунги кунда ўзини «ўртача давлат» — ўз дипломатик кун тартиби ва географик ҳамда иқтисодий хусусиятларнинг ноёб тўпламига эга бўлган йирик минтақавий иштирокчи сифатида намоён этмоқда.
**Ички сиёсат: мақбул сиёсий модель изланишида**
Қозоғистон сиёсий тарихининг 30 йилдан ортиқ вақти республиканинг биринчи президенти Нурсултан Назарбоев номи билан чамбарчас боғлиқ. СССР парчаланган пайтда у Қозоғистон ССРни бошқарган ва СССР Сиёсий бюроси таркибига кирган (1990–1991 йй.). Назарбоевнинг обрў-эътибори ва тажрибаси уни амалда республика раҳбари лавозимига муқобилсиз номзодга айлантирди.
Мустақиллик йилларида Қозоғистон барқарор давлатчилик моделини шакллантиришга, ривожланган иқтисодий базани яратишга ва ижтимоий соҳада илгарилаб кетишга муваффақ бўлди. Бироқ бу жараён жиддий қийинчиликлар: 1990-йиллар бошидаги чуқур иқтисодий инқироз, ишсизлик, инфляция ва миграциянинг ўсиши билан кечди.
Мустақиллик йилларида аҳоли сони тахминан 16 млн кишидан 2025 йилда 20 млн дан ортиқ кишига кўпайди. Бунда этник қозоқларнинг бошқа мамлакатлардан тарихий ватанига қайтиши (қандаслар) сезиларли роль ўйнади.
Қозоғистоннинг биринчи Конституцияси 1993 йилда қабул қилинган. Кўплаб экспертлар уни муросали деб аташган, чунки ҳужжат қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимият ўртасидаги рақобатни мустаҳкамлаб қўйган эди, бу эса 1995 йил март ойида жиддий сиёсий инқирозга олиб келди. Айнан 1995 йил август ойида умумхалқ референдуми якунлари бўйича асосий қонуннинг янги таҳрири тасдиқланди, унга кўра Қозоғистон президентлик республикасига айланди. Шу тариқа, ҚРнинг биринчи президенти Нурсултан Назарбоев Олий Кенгаш депутатлари билан давлат тузилишининг қайси тури танланиши борасидаги баҳсда ғалаба қозонишга муваффақ бўлди. Асосий қонун қабул қилинган пайтдан бошлаб унга бир неча бор ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди — 1998, 2007, 2011, 2017, 2022 (икки марта) ва 2026 йилларда. Охирги конституциявий ислоҳот бир вақтнинг ўзида бир нечта жиҳатлари билан ажралиб туради. Биринчидан, республика бир палатали парламентга қайтди — Мажилис (қуйи палата) ва Сенат (юқори палата) ўрнига пропорционал тизим бўйича сайланган 145 нафар депутати бўлган бирлашган Қурултой пайдо бўлди, ваҳоланки илгари депутатларнинг ярми бир мандатли округлар бўйича сайланар эди. Иккинчидан, Қозоғистон сиёсий тизимида вице-президент лавозими пайдо бўлди, у асосий қонунга кўра, давлатда аҳамияти бўйича иккинчи шахсга айланади ва президент ўз вазифаларини бажара олмаган тақдирда унинг ўрнини эгаллайди (илгари президентни «суғурталовчи» Сенат спикери эди). Учинчидан, 126 аъзодан иборат «олий конституциявий маслаҳат органи» бўлмиш Қозоғистон Халқ Кенгаши (қозоқча: Қазақстан халық кеңесі) ташкил этилди. Кенгашни шакллантириш этномаданий бирлашмалар, жамоат ташкилотлари ва ННТлардан, шунингдек, маслиҳатлар (маҳаллий парламентлар) ва республика вилоятлари пойтахтларининг жамоат кенгашларидан 42 кишидан вакилларни сайлаш орқали амалга оширилади. Кенгаш илгари республикада истиқомат қилувчи этник озчиликлар манфаатларини ифода этган конституциявий орган — Қозоғистон халқлари ассамблеяси ўрнини эгаллади.
Пойтахтни кўчириш республика тарихидаги энг диққатга сазовор воқеалардан бири бўлди. 1990-йилларда Қозоғистон раҳбариятида Президент Назарбоев ташаббуси билан мамлакатнинг жанубий чегарасида жойлашган ва кейинги ривожланиш учун географик жиҳатдан тоғлар билан чекланган Алматидан пойтахтни кўчириш зарурати тўғрисидаги масала қўйилди. Танлов республиканинг марказий қисмида, чўл ҳудудида жойлашган собиқ Целиноград — Ақмола шаҳрига тушди. Пойтахтнинг расмий кўчирилиши 1997 йилда юз берди, 1998 йилда эса у Астана деб қайта номланди. Пойтахтнинг тўлақонли ривожланиши 2000-йилларда бошланди. Бугунги кунда Астана — эски пойтахтдан кейинги иккинчи йирик шаҳар ва Қозоғистондаги энг муҳим иқтисодий ва ижтимоий жзибадорлик марказидир.
2019 йил март ойида Нурсултан Назарбоев президентлик лавозимини тарк этишга қарор қилди ва ўз вориси сифатида турли йилларда бош вазир, ташқи ишлар вазири ва парламент юқори палати спикери бўлган сафдоши Қасим-Жомарт Тоқаевни таклиф қилди. Шу билан бирга, Назарбоевнинг ўзи Хавфсизлик кенгаши раҳбари, асосий «Нур-Отан» партияси етакчиси ва бошқа лавозимларни сақлаб қолди, бундан ташқари, унинг сиёсий вазни ва ваколатларини конституцияда мустаҳкамланган биринчи президентнинг алоҳида мақоми таъминлаб турди.
Мамлакатда қарор қабул қилишнинг иккита марказига эга бўлган анча ноодатий ҳокимият конфигурацияси шаклланди: расмий — Президент Тоқаев тимсолида ва норасмий, аммо жуда таъсирли — биринчи президент тимсолида. Ташқи томондан давлат аппарати яхлит кўринарди, аммо аппарат даражасида икки вертикал ўртасида нуқтавий низолар ва қарама-қаршиликлар пайдо бўла бошлади. Тизимдаги яширин таранглик якунда фақат 2022 йил январ ойида юз берган жиддий сиёсий инқироздан кейингина ҳал бўлди. Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг тартиб ўрнатишга ожизлиги фонида республиканинг энг йирик шаҳарларининг катта қисмини қамраб олган оммавий норозилик намойишлари авж олган бир пайтда, Президент Тоқаев вазият учун бутун масъулиятни ўз зиммасига олди, ўзини барча куч ишлатар органларни назорат қилувчи Хавфсизлик кенгаши раҳбари этиб тайинлади, шунингдек, КХШТ бўйича шериклардан ёрдам сўради, бу саноқли кунлар ичида вазиятни барқарорлаштириш имконини берди. шундан сўнг амалдаги президент жамоасидаги амалдорларни олдинги планга чиқариш орқали давлат аппаратини тизимли қайта қуриш бошланди. Натижада Қ.-Ж. Тоқаевга Президент маъмурияти, ҳукумат ва ҳудудий ҳокимият органларининг бошқарув аппаратини тўлиқ янгилаш, шунингдек, маъмурий тизимни ўз бошқарув услубига мослаб тўлиқ қайта қуриш учун атиги бир неча йил керак бўлди.
Яқин йиллардаги асосий сиёсий чақириқлардан бири республика тарихидаги бўлажак иккинчи ҳокимият транзити бўлиши кутилган эди. Дастлаб, конституциявий нормаларга кўра, амалдаги президент ўз лавозимида 2029 йилгача, яъни унинг ҳокимиятда бўлишнинг охирги муддати тугагунига қадар қолиши керак эди. Шу билан бирга, ҚР Конституциявий судининг қарорига кўра, Қ.-Ж. Тоқаев янги муддатга ўз номзодини кўрсатиш ҳуқуқини олди, шу бо발дан ҳокимият ворислиги масаласини ҳал қилиш ўрта муддатли истиқболга кўчирилмоқда.
**Иқтисодий ривожланиш: ресурс салоҳиятини амалга ошириш**
Биринчи қарашда, иқтисодиёт — Қозоғистон учун муваффақиятли йўналиш. Мустақиллик йилларида мамлакат ўз транзит ва ресурс салоҳиятини максимал даражада тўлиқ амалга оширишга, йирик хорижий инвестицияларни жалб қилишга муваффақ бўлди. 2025 йилда Қозоғистон ЯИМи доллар эквивалентида 305,9 млрд ёки аҳоли жон бошига 14,77 минг долларни ташкил этди. Республика 40% дан ортиқ бозор улуши билан жаҳон бозорига уран етказиб берувчи етакчига, нефть, қора ва рангли металлар, шунингдек, буғдойнинг йирик етказиб берувчисига айланди.
Шу билан бирга, бундай экспортга йўналтирилган иқтисодий моделнинг шаклланиши оғриқли кечди. Қозоғистонда режали иқтисодиётдан бозор иқтисодиётига ўтиш Россия моделига ўхшаш тарзда давлат мулкини хусусийлаштириш йўли билан амалга оширилди. Жам бўлиб хусусийлаштиришнинг тўртта асосий босқичи бўлиб ўтди, натижада 2000-йиллар бошига келиб республика ЯИМининг 75 фоизи хусусий сектор томонидан шакллантирилди. Шу билан бирга, хусусийлаштириш иқтисодиётнинг асосий тармоқларининг оз сонли тадбиркорлар қўлида тўпланишига ёрдам берди, бу эса жиддий ижтимоий табақаланишга олиб келди.
Ғарб инвестицияларини кенг кўламда жалб қилиш (биринчи навбатда энергетика секторига) йирик нефть-газ конларини (Тенгиз, Қарашағанақ, Қашаған) ўзлаштиришга ва Қозоғистоннинг йиллик ишлаб чиқариш ҳажми 100 млн тонна нефть даражасида бўлган нефть бозоридаги йирик иштирокчига айланишига ёрдам берди. Шу билан бирга, Ғарб компанияларининг иши республиканинг чекланган улушига эга бўлган маҳсулотни тақсимлаш тўғрисидаги битимлар, шунингдек, республика ресурсларини қазиб олишдан олинадиган фойдани тақсимлаш тўғрисидаги махфий маълумотлар билан амалга оширилади. Қозоғистон миллий ва халқаро даражада лойиҳаларни амалга оширишда Ғарб компанияларини экологик нормалар ва стандартларга риоя қилишга мажбурлаш бўйича иш олиб бормоқда, шунингдек, музокаралар ва арбитраж воситалари орқали конларни ўзлаштиришдан олинадиган фойдани янада адолатли тақсимлашга эришишга ҳаракат қилмоқда.
Қозоғистон иқтисодий моделининг чақириқларига унинг паст диверсификациялангани ва хом ашё бозорларидаги нарх конъюнктурасига юқори даражада қарамлигини киритиш мумкин. Шунингдек, ижтимоий ва минтақавий номутаносибликнинг юқори даражаси қайд этилади. Қозоғистонда энг муваффақиятли ва бой иккита шаҳар — Астана ва Алмати ажралиб туради, улар ривожланиш ва инфратузилма билан таъминланганлик даражаси бўйича мамлакат ҳудудларининг катта қисмини сифат жиҳатидан ортда қолдиради.
Ўзининг 35 йиллигига келиб Қозоғистон асосий давлат вазифаларини ҳал қилди: давлат чегараларини белгилаш, иқтисодий, ички сиёсий ва ташқи сиёсий моделларни танлаш ва шакллантириш. Шу билан бирга, мамлакат ичидаги динамик демографик жараёнлар, халқаро муносабатлар тизимининг глобал қайта қурилиши, йирик иштирокчиларнинг геосиёсий қарама-қаршилиги фаоллашуви, инвестициялар ва технологиялар учун рақобатнинг ортиши шароитида республика учун, минтақадаги қўшнилар каби, барқарорлик ва минтақавий мувозанатни сақлашга ҳамда кейинги ўсиш ва ривожланиш учун шарт-шароитларни таъминлашга қодир бўлган мослашувчан ва мослашувчан иқтисодий модель ҳамда ташқи сиёсий стратегини шакллантиришни талаб қиладиган ички ва ташқи чақириқлар мажмуаси юзага келмоқда.