Uzbekistan GTL хусусийлаштириш ва IPO’га тайёрлана бошланди. Заводнинг қарзлари ҳақида нималар маълум?

Uzbekistan GTL хусусийлаштириш ва IPO’га тайёрлана бошланди. Заводнинг қарзлари ҳақида нималар маълум?

Ўзбекистонда қурилишига камида 3,42 млрд доллар сарфланган Uzbekistan GTL заводини хусусийлаштиришга тайёргарлик бошланди. Давлат активларини бошқариш агентлиги (ДАБА) корхонанинг IPO вариантини ҳам ўрганмоқда ва халқаро инвесторлар томонидан қизиқиш борлигини маълум қилмоқда. Шу билан бирга, матбуот анжуманида заводнинг молиявий кўрсаткичлари очиқланмади.

Хусусийлаштириш жараёни ҳақида 8 октябрь куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида ДАБА раҳбари Соҳибжон Муродов корхонанинг молиявий аҳволи ва қарздорликни узиш бўйича берилган саволга жавоб бераркан, гапириб берди.

Муродовнинг сўзларига кўра, Uzbekistan GTL учун хусусийлаштириш концепцияси тайёрлаб бўлинган. Ҳозирда дастлабки ишлар олиб борилмоқда, бу молиявий-хўжалик фаолиятини баҳолаш, муаммоларни аниқлаш ва мулкдорнинг ўзгариши мумкин бўлган оқибатларини таҳлил қилишни ўз ичига олади.

«Муайян маънода хусусийлаштириш босқичи бошланди. Аммо ҳужжатда хусусийлаштириш муддати кўрсатилган бўлса, бу корхона шу вақтгача албатта сотилади дегани эмас. Бу ушбу даврда хусусийлаштириш бўйича ишлар бошланишини англатади», — дея тушунтирди агентлик раҳбари.

У сотувдан олдин аудит ўтказиш, ишлаб чиқариш ва корхонанинг молиявий ҳолатига салбий таъсир кўрсатадиган омилларни аниқлаш ва бартараф этиш зарурлигини таъкидлади.

Бундан ташқари, хусусийлаштириш иқтисодиётга, хомашё етказиб берувчиларга, ҳамкорларга ва завод маҳсулотларини харидорларига қандай таъсир қилишини баҳолаш лозим бўлади.

Президентнинг 2025 йил 21 апрелдаги қарорига мувофиқ, «Ўзбекнефтгаз»га тегишли бўлган Uzbekistan GTL’даги 100 фоиз улуш хусусийлаштирилиши керак. Тайёргарлик тадбирларининг бошланиши 2025 йилнинг учинчи чорагига, оммавий савдоларни эълон қилиш эса 2026 йилнинг иккинчи чорагига режалаштирилган эди.

Бироқ, октябрь ойига келиб корхона ҳали сотувга қўйилмаган эди.

Параллель равишда ДАБА акцияларни дастлабки оммавий жойлаштиришни (IPO) тайёрлашни бошлади.

«IPO’да иштирок этишга қизиқиш билдирган йирик халқаро ташкилотлар бор. Улар бизга мурожаат қилиб: „Қачон IPO ўтказасизлар? Биз ҳам иштирок этмоқчимиз“, деб сўрашди. Биз учун бу яхши сигнал. Агар IPO’га чиқсак, GTL акцияларининг кичик пакетларини сотиб олишни хоҳловчилар ҳам топилади», — деди Муродов.

Шу билан бирга, бўлажак хусусийлаштириш параметрлари, инвесторларга таклиф қилиниши режалаштирилган улуш ва IPO муддатлари ҳозирча очиқланмаган.

Заводнинг жорий молиявий аҳволи ва тўланган қарздорлик миқдори ҳақидаги саволга ДАБА раҳбари маълумот келтира олмади.

«Ростини айтсам, ҳозир менда корхонанинг молиявий кўрсаткичлари ҳақида бевосита маълумот йўқ. Аммо биз бу маълумотларни тақдим этишга тайёрмиз. Жорий молиявий кўрсаткичлар ҳақидаги маълумотни ижтимоий тармоқлардаги каналларимиз орқали жамоатчиликка алоҳида етказамиз», — деб ваъда берди Муродов.

Uzbekistan GTL Қашқадарё вилоятида, Шўртан газ-кимё мажмуаси яқинида жойлашган. Президент Шавкат Мирзиёев уни 2021 йил декабрь ойида ишга туширган эди.

Корхона табиий газни суюқ нефть маҳсулотларига қайта ишлаш имконини берувчи GTL (gas-to-liquids) технологияси бўйича ишлайди.

Заводнинг лойиҳавий қуввати йилига 3,6 млрд куб метр табиий газни ташкил этади. Ушбу хомашёдан корхона ҳар йили 724 минг тонна дизель ёқилғиси, 307 минг тонна авиакеросин, 437 минг тонна нафта ва 53 минг тонна суюқлантирилган газ ишлаб чиқариши керак.

Қурилишнинг умумий қиймати 3,42 млрд долларни ташкил этди. Ушбу сумманинг қарийб 2,3 млрд доллари давлат кафолати остида хорижий кредитлар ҳисобидан молиялаштирилган.

Хитой, Жанубий Корея, Россия банклари ва бошқа молиявий ташкилотлар кредит берувчилар сифатида иштирок этган.

Натижада, тўловлар бошланганидан бери қарийб 1,46 млрд доллар ёки кредитларнинг дастлабки суммасининг 63,6 фоизи узилди. Энг йирик кредитор бўлиб Хитой Давлат тараққиёт банки қолмоқда — дастлабки 1,2 млрд доллардан 483,6 млн доллар қарздорлик қолган.

Корея Экспорт-импорт банкига (KEXIM) 201,5 млн, Кореянинг K-SURE суғурта қопламаси остидаги кредитларга — 112,8 млн, KEXIM кафолати остидаги кредитларга эса яна 40,3 млн доллар тўғри келади.

Россия банкларининг кредитлари аллақачон тўлиқ узилган. Хусусан, Газпромбанк олдидаги 120 млн долларлик қарздорлик 2023 йил 28 февралда муддатидан олдин ёпилган. Илгари Газпромбанк сотиб олган Росэксимбанкнинг 100 млн долларлик кредити ҳам шу куни тўлиқ узилган.

Шу билан бирга, 2025 йилда кредиторлар таркиби ўзгарди. KEB Hana Bank’нинг Сингапур филиали KEXIM кафолати остидаги қарздорликнинг бир қисмини ва K-SURE суғурта қопламаси остидаги 30 млн долларлик кредитни сотиб олди. Япониянинг MUFG Bank лондон филиали кейинчалик UBS таркибига кирган Швейцариянинг Credit Suisse банкининг қолган талабларини сотиб олди.

Ушбу сумма кўрсатилган кредитлар бўйича тўланмаган асосий қарзни акс эттиради, аммо фоизлар ва бошқа шартномаларни ўз ичига олган корхонанинг барча молиявий мажбуриятларини англатмайди.

Завод қурилишининг қийматини ҳам унинг жорий бозор баҳоси ёки хусусийлаштиришнинг тахминий нархи деб ҳисобламаслик керак. Ушбу кўрсаткичлар ҳозирча ошкор қилинмаган.

2026 йил июль ойида Тошкентда «Ўзбекнефтгаз» бошқарувининг собиқ раиси Баҳодиржон Сидиқов ва яна саккиз кишига нисбатан суд жараёни бошланди.

Ишнинг эпизодларидан бири Uzbekistan GTL лойиҳаси доирасида компаниянинг Американинг Air Products олдидаги мажбуриятлари билан боғлиқ.

У уларнинг 50 га яқинини критик деб атади. Улар учта асосий қурилмада, жумладан, ҳавони ажратиш ускунасида аниқланган.

Собиқ раҳбарнинг сўзларига кўра, технологик муаммолар сабабли завод қувватининг қарийб 72 фоизида ишлаган.

Сидиқов кредит шартномаларида назарда тутилган кўрсаткичларнинг бажарилмагани қарийб 2,4 млрд долларни муддатидан олдин кайтаришни талаб қилиш хавфини туғдирганини таъкидлади. Мажбуриятлар давлат кафолати билан таъминлангани сабабли молиявий юк бюджетга тушиши мумкин эди.

Унинг сўзларига кўра, муаммоларни ҳал қилиш учун Air Products жалб қилинган бўлиб, у камчиликларни бартараф этишни молиялаштиришга ва кейинчалик харажатларни пудратчи Enter Engineering томонидан қопланишига рози бўлган.

Алоҳида низо «Ўзбекнефтгаз» кафиллик доирасида пудратчи Enter Engineering ўрнига Air Products компаниясига ўтказган қарийб 21,4−21,8 млн долларлик тўлов атрофида келиб чиқди.

Сидиқов Америка компанияси билан ҳисоб-китоблар лойиҳани ва халқаро инвесторларнинг ишончини сақлаб қалиш учун зарур бўлганини таъкидлади. Судланувчилар айбига иқрор бўлишмади.

Август ойида иш бўйича суд мажлиси ёпиқ режимга ўтказилди.

2023 йил май ойида Ўзбекистон ҳукумати ва «Ўзбекнефтгаз» Американинг Air Products компанияси билан 1 млрд долларлик шартнома имзолаган эди.

Компания Uzbekistan GTL таркибидаги саноат газларини ишлаб чиқариш қувватларини, жумладан, ҳавони ажратиш қурилмалари, синтез-газ ва водород ишлаб чиқариш ускуналарини сотиб олди.

Air Products ушбу қувватлардан фойдаланишни таъминлайди ва завод иши учун зарур бўлган газларни етказиб беради.

Битимнинг ўзига хослиги унинг молиявий тузилмасидадир. Air Products ҳисоботига кўра, шартнома 15 йилга мўлжалланган. Америка компанияси ҳар ойда белгиланган тўловни олади, у ишлаб чиқариш қувватлари учун мукофот ва уларни эксплуатация қилиш ҳамда техник хизмат кўрсатиш харажатларини ўз ичига олади.

Шу билан бирга, тўловлар «Ўзбекнефтгаз»га маҳсулотнинг бутун ҳажми керак бўлиши ёки бўлмаслигидан қатъи назар назарда тутилган.

Ўзбекистон томони шартнома муддати тугагандан сўнг қувватларни қайта сотиб олиш ҳуқуқига эга.

Шу сабабли Air Products битимни ўз молиявий ҳисоботида оддий активлар сотуви сифатида эмас, балки молиявий операция сифатида акс эттиради. 2025 йил 30 сентябрь ҳолатига кўра, Америка компанияси ҳисоботидаги тегишли молиявий дебиторлик қарздорлиги қарийб 1 млрд долларни ташкил этган.

Шундай қилиб, Uzbekistan GTL хусусийлаштиришга тайёрланаётганда нафақат илгари жалб қилинган банк кредитларини, балки ишлаб чиқариш қувватларининг бир қисмини эксплуатация қилиш билан боғлиқ узоқ муддатли шартномавий мажбуриятларни ҳам ҳисобга олиш зарур.

2025 йил декабрь ойида «Ўзбекнефтгаз» Uzbekistan GTL ишга туширилганидан тўрт йил ўтиб тўлиқ қувватга чиққанини маълум қилди.

Йиғилишда компания бошқаруви раиси Абдуғани Сангинов корхонанинг кўп йиллик муаммоларини танқид қилди.

«Ўзбекнефтгаз» маълумотларига кўра, ушбу вақтга келиб технологик камчиликлар ҳали тўлиқ бартараф этилмаган, авариявий тўхташлар эса давом этиб, заводнинг молиявий барқарорлигига салбий таъсир кўрсатаётган эди.

Компания раҳбарияти режадан ташқари тўхташлар сабабларини таҳлил қилиш, технологик хавфларни бартараф этиш ва 2026 йилда ишлаб чиқаришни 15−20 фоизга ошириш бўйича топшириқ берди.

Бундан ташқари, корхона олдига мамлакат ичидаги истеъмолчиларга етказиб беришни камайтирмасдан, табиий газнинг қўшимча манбаларини топиш вазифаси қўйилди.

Илгари «Ўзбекнефтгаз»нинг юқори қарз юки ва GTL’нинг лойиҳавий қувватидан паст ишлаши халқаро рейтинг агентликларининг эътиборини тортиб бўлган эди. 2023 йил охирида S&P давлат компаниясининг кредит рейтингини BB− дан B+ гача туширди, аммо 2025 йилда рейтингни яна яхшилади.

Мамлакатнинг энг қиммат саноат объектларидан бирини хусусийлаштириш олдидан бир қатор молиявий ва ишлаб чиқариш саволлари очиқ қолмоқда: жорий фойдалилик, мажбуриятларнинг тўлиқ тузилмаси, завод ишининг барқарорлиги ва бўлажак инвестор корхонани сотиб олиши мумкин бўлган шартлар.