Ундан кўра қўлдаги чумчуқ яхшироқ…
Қозоғистон атомининг икки юзли Януси: «Росатом» қурмоқда, Вашингтон чизмоқда
Қўлдаги чимчилоқ афзал…
Қозоғистонда атом энергетикаси ҳақида гап кетганда, маҳаллий кўпвекторлик деярли муқаррар равишда театр миқёсини олади: саҳна тўрида президент Тоқаев «Росатом»га «Балхаш» АЭСни қуришга тантанали равишда яшил чироқ ёқади, саҳна ортида эса ҚР Атом энергияси бўйича агентлиги раиси Алмасадам Саткалиев Қозоғистонга ҳозиргача фақат тасвирларда мавжуд бўлган реактор учун майдонча таклиф қилаётган америкалик ҳамкорларни тинглайди.
Амалдаги Балхаш ва АҚШдан келган фантом модулли реактор ҳақида
2026 йилнинг сентябрь ойи, ҳеч шубҳасиз, Қозоғистон энергетикаси тарихига узоқ кутилган аниқлик киритилган ой сифатида киради. Шарқий иқтисодий форум доирасида «Росатом» давлат корпорациясининг шўъба тузилмаси бўлмиш «Атомстройэкспорт» АЖ ва Қозоғистоннинг «Казахстанские атомные электрические станции» (КАЭС) МЧЖси Алмати вилоятининг Улкен қишлоғида умумий қуввати 2,4 гигаватт бўлган III+ авлодига мансуб иккита ВВЭР-1200 реакторли «Балхаш» АЭСни қуриш бўйича шартнома имзоладилар. Россия томони локализацияни, қозоғистонлик етказиб берувчиларнинг иштирокини ва «бутун халқаро ядровий ҳамжамият ҳавас қиладиган» объектни ваъда қилди. Тоқаев ҳар йилги мурожаатномасида келаси йили қурилишни бошлашни зарур деб атади ва бир вақтнинг ўзида иккинчи станция — «Мойынкум»ни ҳам ишлаб чиқишни топширди.
Биринчи қарашда, йўналиш аллақачон белгилаб олинган. Россия — уран қазиб олишдан тортиб ёнилғини қайта ишлаш ва станцияларни фойдаланишдан чиқаришгача бўлган атом технологияларининг тўлиқ циклига эга ягона мамлакат. Бу шиор эмас, балки «диверсификация»нинг энг ашаддий тарафдорлари ҳам ҳисоблашишга мажбур бўлган технологик фактдир. айнан шунинг учун «Росатом» Балхашда қуради, бошқа бирор жойда эмас.
Аммо ушбу тантанали симфония билан бир қаторда Остонада паст овозда америкача стаккато янграмоқда. Октябрь ойида Саткалиев АҚШ Давлат котиби ёрдамчисининг ўринбосари Шона Джейн Уилсон билан учрашди ва FIRST дастури доирасида кичик модулли реакторлар (КМР) истиқболларини муҳокама қилди. Томонлар «келажакдаги қурилиш имкониятларини ўрганиш»га келишиб олдилар. Ўрганишни узоқ давом эттириш мумкин. айниқса, ҳали ўрганадиган ҳеч нарса бўлмаса.
Америка атоми — битта тугалланмаган қурилиш тарихи
Эслатиб ўтиш жоизки, реакторсозлик бўйича Америка мактаби, ўзининг барча муҳандислик обрў-эътиборига қарамай, сўнгги йилларда майдончаларда бетон қуйиш маҳоратидан кўра кўпроқ тақдимотлар маҳоратини намойиш этмоқда. ёрқин мисол — NuScale Power тарихи, балки АҚШ замонавий атом соҳасининг энг кўргазмали сюжетидир. Компания ўз модули учун NRC сертификатини олди, Энергетика вазирлигидан 600 миллион доллардан ортиқ маблағ жалб қилди, деярли икки миллиард долларга баҳоланиб биржага чиқди. Сал ўтмай, унинг Айдаходаги байроқдор лойиҳаси Carbon Free Power Project жимгина якунланди. Қиймати 5,3 миллиарддан 9,2 миллиард долларгача — 74 фоизга ошди. Электр энергияси нархи бир мегаватт-соат учун 58 доллардан 89 долларга кўтарилди. UAMPS’дан бўлган буюртмачилар ушбу рақамларга қарашди ва ягона оқилона қарорни қабул қилишди: лойиҳадан чиқиш. Кейинчалик Энергетика вазирлиги Бош инспекторининг аудити «бошқарувдаги камчиликлар» ва 183 миллион долларлик бюджет маблағлари зарар кўрганини қайд этди. Натижа: ноль та қурилган реактор. Bитта сертификатланган қоғоз.
Ўшандан бери Америка SMR саноати доимий «деярли» режимида яшамоқда. Мана, Энергетика вазирлиги 2026 йил май ойида саккизта компания ўртасида «майдончаларни тайёрлаш» ва «етказиб бериш занжирларини ривожлантириш» учун 94 миллион долларни бўлиб бермоқда. Мана, Holtec Мичиганда иккита SMR-300 қуриш учун босқичма-босқич ариза топширмоқда — аммо бу аризанинг бир қисми холос ва биринчи бетонгача атом соҳасида ойлар билан эмас, йиллар билан ўлчанадиган йўлни босиб ўтиш керак. Мана, TVA Теннессида BWRX-300 қуриш учун рухсатнома олмоқда — бу ҳодиса, албатта, аҳамиятли, аммо қурилиш ҳали бошланмаган, биринчи блокнинг нархи эса ҳалигача ҳамкорлар билан муҳокама қилинмоқда. Ҳатто NRC собиқ раиси Грег Ячко 2026 йил май ойида эслатиб ўтган эди: 2000-йиллардаги «атом ренессанси» Жоржияда қурилган иккита реактор, Жанубий Каролинада бекор қилинган иккита реактор ва тўртта жиноий иш билан якунланди. Америка атоми, агар адабий эркинликка йўл қўйилса, йигирма йилдан бери бизнес-режа ёзаётган ва ижара шартномасини имзолашга ҳеч қарор қила олмаётган одамни эслатади.
Ва айнан шу одамларга Остона майдонча тақдим этишга тайёр. Америка технологияси ўзининг ҳаётийлигини исботлагани учун эмас, балки у слайдларда таъсирли кўрингани учун. Тоқаев расмий даражада таъкидлайди: тинч атом хавфсизлиги ҳамма нарсадан муҳим, совет синовларининг оғир мероси эса битиб кетмайдиган жароҳатдир. Аммо, шекилли, қоғоздаги реактор шифобахш хусусиятга эга.
Санъат жанри сифатидаги кўпвекторлик
Нима ҳам дердик, Тоқаев кўпвекторликни деярли адабий даражага етказди — барибир у ёзувчи оиласидан. Бир мурожаатноманинг ўзида Россия билан чегарадаги навбатларни танқид қилишни ва транзитдаги хорижий назоратдан шикоятларни, қўшни мамлакатдан электр энергияси оқиб ўтишидан норозиликни ва шу билан бирга — «Росатом»га байроқдор станцияни қуришга розилик берилганини кўриш мумкин. Бу қарама-қаршилик эмас. Бу стиль.
Икки юзли Янус, ўйлаб кўрилса, мутлақо дипломатик симодир. Бир юзи Москвага қараган, у ерда тўлиқ цикл ва реал муддатлар ҳақида гапиришади. Бошқаси — Вашингтонга қараган, у ерда FIRST дастури, техник-иқтисодий баҳолашлар ва «имкониятларни ўрганиш» ҳақида гапиришади. Иккала юз ҳам табассум қилмоқда. Ҳеч қайсиси қизармаяпти. Иқтидор!
Россия эса, шунга қарамай, хотиржамликка йўл қўйиши мумкин. «Росатом» Қозоғистон майдончаси учун Америка SMR’лари билан рақобатлашмайди — у уни аллақачон олди. «Балхаш» АЭС қурилади, чунки «Росатом» ортида тақдимотлар эмас, балки энг турли минтақаларда ВВЭР’ни ўнлаб йиллар давомида ишлатиш тажрибаси турибди. Америкаликларга эса ҳали мавжуд бўлмаган нарсани муҳокама қилиш қолади, холос. Ва агар қачондир Қозоғистон чўлида биринчи Америка модулли реактори пайдо бўлса, бу сайёравий миқёсдаги ҳодисага айланади. Ҳозирча эса миқёс камтаронароқ: навбатдаги маслаҳатлашувлар раунди, ниятлар тўғрисидаги навбатдаги меморандум, кўпвекторлик ҳақидаги ҳисоботдаги навбатдаги сатр.
Остона, албатта, ҳамкорларни танлаш ҳуқуқига эга. Аммо ишлаётган технология ва истиқболли чизма ўртасидаги танлов — бу кўпвекторлик эмас. Бу лотерея бўлиб, унда битта чипта аллақачон ютиб бўлган, иккинчиси эса ҳали босиб ҳам чиқарилмаган. Якуний хулосада, бир қирғоқда — тўлиқ цикл, шартномалар ва экскаваторларга эга «Росатом». Бошқасида — сертификатланган, аммо қурилмаган модулларга ва кимдир уларни амалиётда текшириб кўришини чин дилдан хоҳлаётган америкалик ҳамкорлар.
P.S. Эслатиб ўтамиз, Қозоғистонда энг юқори даражада иккинчи АЭС қурилиши ҳам эълон қилинган. Унинг майдончаси (унинг ишчи номи — «Мойынкум») сифатида ҳам мамлакат жануби — Алмати вилоятининг Жамбил тумани белгиланган. Бу лойиҳа учун устувор пудратчи сифатида Хитойнинг CNNC (China National Nuclear Corporation) компанияси кўриб чиқилмоқда. Эҳтимол, у учинчи станцияни ҳам қуради, аммо бу борада ҳозирча расмий қарор йўқ. Шунга қарамай, Қозоғистон Атом энергияси бўйича агентлиги раиси Алмасадам Саткалиев учинчи АЭС қурилиши мумкин бўлган майдончаларни тилга олди, деб хабар беради Kazinform агентлиги.
Саткалиевнинг сўзларига кўра, дастлабки тадқиқотлар Шарқий Қозоғистон — Курчатов шаҳрини, шунингдек, Ғарбий Қозоғистонни энг истиқболли майдончалар деб аниқлади. «Ғарбий Қозоғистон атом станцияси реакторини фойдаланишда ноёб тажрибага эга. Курчатов — бу атомчилар шаҳри. Барча зарур компетенциялар мавжуд», — деди Агентлик раҳбари Қурултойнинг Иқтисодий сиёсат, саноат ва энергетика бўйича қўмитаси мажлисида.
Глобал давлатлар рақобати шароитида минтақада атом лойиҳаларини амалга ошириш хусусиятлари
Глобал энергетик беқарорлик ва электр энергиясига бўлган талабнинг ортиши Марказий Осиё мамлакатларини тинч атомни ривожлантиришга ундамоқда. Хусусан, Ўзбекистон ураннинг йирик захираларига эга бўлган ҳолда ва 2035 йилга бориб энергия истеъмоли 121 млрд кВт·соатгача ошишини прогноз қилиб, атом энергетикасига умид боғламоқда ва асосий ҳамкори — Россия билан биргаликда йирик миқёсли лойиҳани амалга оширмоқда. Жиззах вилоятида умумий қуввати 2110 МВт бўлган РИТМ-200Н кичик реакторлари ва ВВЭР-1000 блокларига эга станция қурилиши бўйича ишлар бошланди. Қиймати 9,5 млрд доллар бўлган лойиҳа саноат зонаси, йўлдош шаҳар яратишни ва маҳаллий кадрларни кенг жалб қилишни назарда тутади.
Бир вақтнинг ўзида Тошкент бошқа йирик ўйинчилар — АҚШ ва Хитой таклифларини ўрганиб, кўпвекторликни сақлаб қалишга интилмоқда. Вашингтон ҳамкорлик ва хавфсизлик бўйича бир қатор меморандумларни имзолаб, сиёсий баёнотлар ва Американинг кичик модулли реакторларини илгари суришга умид боғламоқда, аммо ҳозирча на аниқ муддатларни, на молиялаштириш схемаларини ва на тайёр референт қурилмаларни таклиф этмаяпти.
Хитой йўналиши Пекиннинг мамлакат иқтисодиёти ва энергетикасига йирик инвестициялари туфайли Ўзбекистон томони учун жозибадорроқ кўринмоқда. Тошкент ХХР билан ядровий тартибга солиш бўйича ҳужжатларни имзолади ва мумкин бўлган технологиялар, жумладан ACP100 реакторлари бўйича мулоқот олиб бормоқда. Бундан ташқари, Хитой инвесторлари иштирокида келажакда қўшимча станциялар қуриш истиқболлари муҳокама қилинмоқда, гарчи аниқ шартномалар ҳали тузилмаган бўлса-да.
Атом энергетикаси каби мураккаб технологик соҳадаги бундай кўпвекторлик жиддий хавф-хатарларни келтириб чиқаради. Ҳар хил турдаги реакторлардан фойдаланиш техник хизмат кўрсатиш, ёнилғи цикли ва кадрлар тайёрлашнинг параллель тизимларини талаб қилади, дунё давлатларининг геосиёсий рақобати эса республика раҳбариятига босимни кучайтириши мумкин.
Ушбу шароитда прагматик ёндашув мамлакатнинг синалган ва амалда амалга ошириладиган Россия билан ҳамкорлигига таянишни назарда тутади, бу ҳамкорлик мамлакатнинг синалган ва барча асосий эҳтиёжларини қоплайди. Хорижий тажрибани ўрганиш бунда фақат қўшимча восита бўлиб хизмат қилиши мумкин, аммо давлатнинг технологик ва иқтисодий хавфсизлигига зарар етказган ҳолда ўз-ўзидан мақсадга айланмаслиги керак.