Улуғбек фожиаси
Мирзо Улуғбекнинг ўлдирилиши шахсий фожиа ҳокимият механизмига сингиб кетган тарихий драмалардан биридир. Унинг ўлими ўз сулоласи ичидаги кураш натижаси бўлиб, асосий қаҳрамони унинг тўнғич ўғли эди.
Улуг'бек фожиаси: Темурийлар империясида ҳокимият, қариндошлик ва о'лим
Мирзо Улуг'бекнинг о'лдирилиши шахсий фожиа ҳокимиятнинг шафқациз механикаси билан бирлашадиган тарихий драмалардан биридир. Бу шунчаки таниқли олим, ҳукмдор ва Темурнинг набирасининг о'лими эмас, балки бутун сиёсий тизимнинг қулаши. Бу тизимда ҳукмдор билан қариндошлик мерос ҳуқуқини берган, аммо шу билан бирга о'лим хавфи манбаига айланган. Улуг'бек хорижий босқинчи қо'лида эмас, исёнкор халқ қо'лида ҳам, нома'лум фитначи қо'лида ҳам о'лган. Унинг о'лими сулола ичидаги кураш натижаси бо'либ, унда унинг катта о'г'ли Абд ал-Латиф асосий рол о'йнаган.
Бироқ, бу ҳикояни "о'г'ил отани о'лдирди" деган оддий формулага қисқартириш жуда содда бо'лар эди. Бу формула самарали бо'лса-да, о'г'илнинг ниятларини, жиноятга сабаб бо'лган сиёсий шароитларни, ҳарбий зодагонларнинг катта қисмини Улуг'бекдан бегоналаштириш сабабларини ёки Абд ал-Латифнинг о'зи отасининг о'лимидан бир неча ой о'тгач фитначилар томонидан о'лдирилганини тушунтирмайди. Бу воқеалар занжири шов-шувли тафсилотлардан ко'ра муҳимроқ нақшни очиб беради: Темурийлар давлатида ҳукмдорнинг энг яқин қариндошлари ко'пинча бир вақтнинг о'зида унинг потенциал меросхо'рлари, сиёсий рақиблари ва ашаддий душманлари бо'либ хизмат қилишган.
Улуг'бекнинг о'лимини тушуниш учун биз оиланинг со'зсиз садоқат макони сифатидаги замонавий тушунчасидан воз кечишимиз керак. Темурийлар сиёсий маданиятида оила то'лақонли сиёсий институт эди. Ҳукмдорнинг о'г'ли шунчаки о'г'ил эмас, балки ҳокимият учун да'вогар эди. Ака нафақат ака, балки потенциал султон ҳам эди. Набира шунчаки оиланинг а'зоси эмас, балки сулоланинг о'з тармог'ининг потенциал асосчиси эди. Қариндошлик тахтга эгалик ҳуқуқини берди ва шу билан у учун кураш учун баҳона яратди.
Бу, айниқса, Амир Темурнинг о'лимидан кейин яққол ко'риниб қолди. У асос солган давлатда олий ҳокимиятни автоматик равишда то'нг'ич о'г'лига о'тказадиган ворислик механизми ё'қ эди. Темурнинг ҳаёти давомида о'зи ҳудудлар ва ваколатларни авлодлари о'ртасида тақсимлаган, аммо бу асосий муаммони ҳал қилмади: сулоланинг ҳар қандай етарлича нуфузли а'зоси о'зини ҳукмронлик учун курашда иштирок этишга ҳақли деб ҳисоблаши мумкин эди.
1405-йилда Темур вафотидан со'нг, унинг авлодлари о'ртасидаги ички низолар сиёсий ҳаётнинг деярли доимий хусусиятига айланди. Охир-оқибат, ҳокимият Темурнинг о'г'ли ва Улуг'бекнинг отаси Шоҳруҳ қо'лида то'планди. Шундан кейин ҳам оилавий низолар ё'қолмади; аксинча, улар давлат тақдирини ҳал қилишда давом этди.
1394-йилда туг'илган Улуг'бек улкан Темурийлар хонадонининг ко'плаб шаҳзодаларидан бири эди. Ко'пгина қариндошларидан фарқли о'лароқ, у тарихга нафақат забт этувчи, балки олим ва фан ҳомийси сифатида ҳам кирди. Унинг ҳукмронлиги даврида Самарқанд ислом оламининг энг буюк интеллектуал марказларидан бирига айланди. Бу ерда мадрасалар қурилди, математиклар ва астрономлар ишладилар ва машҳур расадхона ташкил этилди. Улуг'бекнинг юлдузлар каталоги о'рта аср астрономиясининг ажойиб ютуг'ига айланди.
Бироқ, буюк олим ва самарали сиёсий ҳукмдор ҳар доим ҳам бир хил нарса эмас. Улуг'бек улкан маданий обро'га эга эди, аммо унинг сиёсий мавқеи 21-асрдаги унинг шахсини замонавий кузатувчига туюлиши мумкин бо'лганидан анча заиф эди. Давлат ҳукмдордан шунчаки билим ва фанларни ҳомийлик қилишдан ко'проқ нарсани талаб қиларди. Бу ҳарбий зодагонларни сақлаб қолиш, даромадларни тақсимлаш, ко'плаб қариндошлар о'ртасида мувозанатни сақлаш ва нуфузли амирларнинг амбицияларини қондириш қобилиятини талаб қиларди.
Айнан шу ерда Улуг'бекнинг қулашига бевосита олиб келган можаро юзага келди.
1447-йилда Шоҳруҳ вафотидан со'нг, Темурийлар империяси сулолавий курашнинг янги даврига кирди. Улуг'бекнинг о'зи отасининг асосий вориси ролига да'вогар сифатида пайдо бо'лди, аммо Хуросон ва бошқа мулклар сулоланинг ко'плаб вакиллари о'ртасидаги қарама-қаршилик майдонига айланди. Бу курашда унинг о'г'ли Абд ал-Латиф дастлаб отасининг томонини эгаллади.
Ҳикоянинг фожиали қисми шу ердан бошланади.
Абд ал-Латиф Улуг'бекнинг то'нг'ич о'г'ли эди. О'рта асрлар сулоласининг ан'анавий мантиг'ига ко'ра, бу ҳолат унга алоҳида мавқе бериши керак эди. Аммо бу уни отасига потенциал рақибга айлантирди. 1440-йилларда улар о'ртасида жиддий келишмовчиликлар юзага келди. Масала нафақат шахсий эди. Гап ҳокимият, ҳудуд ва даромадларнинг тақсимланиши ҳақида эди.
Улуг'бек о'г'лини Балх ҳукмдори этиб тайинлади. Улуг'бекнинг о'зи учун бу жуда табиий туюлиши мумкин эди: шаҳзода муҳим ҳокимиятни эгаллайди, ма'мурий тажриба орттиради ва отасининг сиёсий тизимига алоқадорлигини сақлаб қолади. Аммо Абд ал-Латиф учун Балхни ҳақиқий ҳокимият марказидан четга чиқиш сифатида қабул қилиш мумкин эди. У отасининг устунликка да'во қилаётганини, бошқа шаҳзодалар эса тахт атрофида айланиб юрганини, ҳар бирининг о'з амбициялари борлигини ко'рди.
Абд ал-Латиф учун айниқса ог'риқли бо'лган нарса шундаки, Улуг'бек унга кутган ролни бермади. Манбаларда унинг отасидан норозилиги, бепарволик айбловлари ва молия ва солиқлар бо'йича низолар ҳақида ма'лумотлар мавжуд. Келажакдаги жиноятнинг сабаби битта аниқ жиноят бо'лган деб да'во қилишнинг иложи ё'қ. Аксинча, тарих қарама-қаршиликларнинг то'планган нақшини очиб беради.
Бу ерда муҳим бир четга чиқиш зарур.
Улуг'бекнинг о'лими ҳақида гап кетганда, ко'пинча буюк олим диний фанатизм қурбони бо'лгандек туюлади. Ма'лум даражада бу талқин асосли: Улуг'бекнинг диний ҳокимиятга муносабати, унинг илмий қизиқишлари ва сарой сиёсатининг о'зига хос хусусиятлари рақибларни яратди. Бироқ, қотилликни фақат фан ва дин о'ртасидаги қарама-қаршиликка айлантириш тарихий жиҳатдан ното'г'ри бо'лар эди.
Можаронинг асосий механизми ҳокимият учун кураш эди.
Шунинг учун Улуг'бек даврида унинг сиёсатидан норози бо'лган бир гуруҳ ҳарбий аристократлар аста-секин шакллангани айниқса муҳимдир. Кейинги ба'зи ма'лумотларга ко'ра, ҳукмдор давлат маблаг'ларининг катта қисмини ҳарбий элитани сақлаш ва бойитишга эмас, балки ижтимоий ва илмий лойиҳаларга ё'налтиришни афзал ко'рган. Амирларнинг садоқати асосан моддий мукофотларга бог'лиқ бо'лган сиёсий тизимда бу жуда хавфли эди.
О'рта аср ҳукмдори шунчаки ма'рифатли монарх бо'ла олмас эди. У бойликнинг сиёсий бошқарувчиси бо'либ қолиши керак эди.
Улуг'бек мадрасалар ва расадхоналар қурдирди. Аммо унинг ҳарбий қо'мондонларига ер, даромад ва имтиёзлар керак эди. Олимларга кузатиш ва ҳисоблаш учун воситалар керак эди. Амирларга хизматлари учун ҳақ то'лаш керак эди. Бу эҳтиёжлар о'ртасида обьектив зиддият мавжуд эди.
Абд ал-Латиф зодагонларнинг норозилигидан о'з манфаати учун фойдаланишга қодир бо'лган ҳолатда эди. У шунчаки отасидан норози о'г'ил эмас, балки муқобил сиёсий коалициянинг марказига айланди.
1449-йилда қарама-қаршилик очиқ урушга айланди.
Улуг'бек о'г'лига қарши чиқди, аммо унинг мавқеи кутганидан анча заиф бо'либ чиқди. Абд ал-Латиф ко'плаб тарафдорларга эга бо'лди, Улуг'бек қо'шинидан эса қочқинлар бошланди. Самарқанд яқинидаги ҳал қилувчи то'қнашувда Улуг'бек кучлари маг'лубиятга учради. Шаҳардаги ҳокимият амалда Абд ал-Латифга о'тди. Ва бу ерда буюк ҳукмдор ҳаётининг со'нгги ҳафталарини шакллантирадиган воқеа содир бо'лди. Улуг'бек о'зини о'з о'г'лининг асирига айлантирди.
Абд ал-Латиф о'зини отасини ҳокимиятдан четлатиш билан чеклайди деб тахмин қилинган бо'лиши мумкин. Бундан ташқари, ба'зи ма'лумотларга ко'ра, у дастлаб Улуг'бекка Маккага зиёрат қилишга рухсат берган. О'рта аср мусулмон ҳукмдори учун бу қулай ечим бо'лиши мумкин эди: ота сиёсий ҳаётдан нафақага чиқди, о'г'ил тахтга о'тирди ва сулола очиқ суиқасддан қочди.
Аммо шу ерда савол туг'илади: Улуг'бек нима учун о'лдирилган?
Тарихий ан'аналарнинг энг кенг тарқалган версиясига ко'ра, уни о'лдириш то'г'рисидаги қарор Абд ал-Латиф томонидан қабул қилинган ва суиқасд унинг элчилари томонидан амалга оширилган. Омон қолган ма'лумотларга ко'ра, Улуг'бекка қарши суд иши ташкил этилган, шундан со'нг у сафарга юборилган, кейин Самарқанд яқинида ушланиб о'лдирилган.
Сана манбалар орасида бироз фарқ қилади: одатда бу 1449-йил 25-октабр, унинг қабр тошидаги ёзув эса бошқа санани ко'рсатади. Лекин асосий фикрга деярли ҳеч қандай шубҳа ё'қ: Улуг'бек 1449-йил кузида, маг'лубиятидан ко'п о'тмай вафот этди ва тарихий ан'аналар унинг о'лими учун жавобгарликни Абд ал-Латифга юклайди.
Бироқ, "Абд ал-Латиф отасини о'лдирди" формуласи яна етарли эмаслигини исботлайди. Нима учун г'олиб о'г'ил аллақачон тахтдан аг'дарилган отасини жисмонан ё'қ қилиши керак эди?
Жавоб Темурийлар сиёсий маданиятида. Улуг'бек тахтни ё'қотганидан кейин ҳам Улуг'бек бо'либ қолди. У Темурнинг набираси Шоҳруҳнинг о'г'ли эди, улкан ҳокимиятга эга эди, о'з тарафдорларига эга эди ва янги қо'зг'олон учун байроқдор бо'лиши мумкин эди. У тирик экан, Абд ал-Латиф о'з г'алабасига амин бо'ла олмас эди.
Замонавий давлатларда нафақага чиққан сиёсатчи мухолифатга қо'шилиши, хотираларини ёзиши ёки тинчгина нафақага чиқиши мумкин эди. ХВ асрдаги сулолавий давлатда аг'дарилган ҳукмдор хавф туг'дирарди. Унинг номи қуролли қо'зг'олон байрог'ига айланиши мумкин эди. Унинг қариндошлари о'зларини унинг қасоскорлари деб э'лон қилишлари мумкин эди. Амирлар унинг байрог'ига қочиб о'тишлари мумкин эди. Шунинг учун сиёсий маг'лубият ко'пинча автоматик равишда о'лим хавфига айланиб кетди.
Темурийлар тарихининг асосий нақши айнан шу ерда пайдо бо'лади: ҳукмдорнинг энг хавфли рақиблари ко'пинча унинг қариндошлари эди. Сабаби оддий эди. Ташқи одам ҳокимиятни эгаллаши мумкин эди, лекин у ҳар доим ҳам қонунийликка эга эмас эди. Қариндош қонунийликка, сарой гуруҳларига кириш ҳуқуқига ва ички ҳокимият тизимини билишга эга эди. Шунинг учун у энг қулай номзод эди.
Шу ма'нода, Улуг'бекнинг о'лдирилишини истисно сифатида ко'риб бо'лмайди. Бу Марказий Осиёдаги сулолавий сиёсатнинг анча кенгроқ ан'анасининг бир қисми эди.
Аммо Абд ал-Латифнинг тақдири бу нақшни деярли математик аниқлик билан намойиш этади. У тахтига таҳдидни ё'қ қилиш учун отасини о'лдирди. Бир неча ойдан со'нг, унинг о'зи фитначилар томонидан о'лдирилди. Ва бу, эҳтимол, бутун ҳикоянинг энг та'сирли тафсилоти.
Улуг'бекнинг о'лими ҳақидаги ҳикоя о'зининг ички ма'носида замонавий бо'либ қолмоқда. Бу бизга давлат қудратли ко'риниши, улкан ҳудудларга, бой шаҳарларга, армияга ва машҳур сулолага эга бо'лиши мумкинлигини ва агар ҳокимият ворислиги қоидалари институтларга эмас, балки ҳукмрон палата ичидаги ҳокимият мувозанатига бог'лиқ бо'лса, сиёсий жиҳатдан заиф бо'либ қолиши мумкинлигини эслатади.