Украинанинг асосан рус тилида сўзлашувчи шаҳри санъатда тил тақиқини жорий этишни кўриб чиқмоқда

Украинада аҳолисининг аксарияти рус тилида сўзлашадиган шаҳар санъатда рус тилини тақиқлашни кўриб чиқмоқда

Украинанинг катталиги бўйича учинчи шаҳри бўлмиш Одесса шу ҳафта санъат соҳасида рус тилини тақиқлаш бўйича баҳсли таклифни қўллаб-қувватлаш-қўллаб-қувватламаслик масаласини ҳал қилиши керак.

Қора денгиз соҳилида жойлашган Одесса шаҳар кенгаши депутатлари миллий қонунчилик томонидан рус тилидан фойдаланишга қўйилган мавжуд чекловларни янада кучайтирадиган чорани кўриб чиқмоқдалар.

Бу режа айниқса шуниси билан эътиборлики, Одессада аҳолининг мутлақ кўпчилиги рус тилида сўзлашади, гарчи тақиқ фақат жамоат жойларига тааллуқли бўлса-да ва рус тилидан кундалик ҳаётда фойдаланишга таъсир қилмаса-да.

Миллионлаб украиналиклар, жумладан, мамлакатни Россия билан урушда ҳимоя қилаётган кўплаб аскарлар учун рус тили она тили ҳисобланади. Бироқ украин тили ягона давлат тили бўлиб, унда кўпчилик сўзлашади ва баъзилар рус тилини Россия таъсирининг воситаси деб билади.

Ҳар куни Россиянинг дрон ва ракета ҳужумларига учраётган Одессадаги ушбу таклиф мусиқа ва адабиётда, кўчаларда, паркларда, жамоат муассасаларида ҳамда давлат санъат ва кўнгилочар масканларида рус тилидаги контентни бутунлай тўхтатишни назарда тутади. Шунингдек, у хусусий муассасаларда ҳам тақиқлашни тавсия этади.

Рус тилида ижод қилган ёзувчи ва мусиқачилари билан машҳур бўлган бу шаҳарда ушбу ғоя кучли ҳис-туйғуларни қўзғатди.

Тақиқ, шунингдек, собиқ Совет Иттифоқи ҳудудида деярли ҳаммага маълум бўлган эски Одесса қўшиқларининг оммавий ижросини ҳам қамраб олади. Барча рус тилидаги китоблар оммавий кутубхоналар пештахталаридан олиб ташланади. Ҳозирги вақтда улар намойиш этилиши мумкин, аммо кўзга ташланадиган жойларда эмас.

«Рус тили — бу Россиянинг қуроли ва биз буни тузатишга ҳаракат қилишимиз керак», дейди одессалик ҳуқуқшунос Артем Карташов. У маҳаллий ҳокимият органларига шаҳарни тарихий рус меросидан «деколонизация» қилиш бўйича расмий дастур юзасидан маслаҳатлар берган.

«Рус тилидаги мусиқа ва бошқа нарсалар орқали руслар украин ўзлигини парчалашга ва айниқса ёшларга таъсир ўтказишга ҳаракат қилишади, чунки улар рус тилидаги муҳитда улғаймоқдалар».

Аммо Одессанинг энг машҳур ижрочиларидан бири, комик актёр Борис Барский шундай дейди: «Рус тили фақат Путиннинг тили эмас, бу Достоевский ва Булгаков каби [ёзувчиларнинг] тилидир.

Одамларни Украинани худди шундай қаттиқ севадиган, фақат бошқа тилда севадиган бошқа одамларга қарши қайрашдан ким манфаатдор? Бундан фақат Путин манфаат кўради».

Россия президенти Владимир Путин Украинадаги рус тилли озчиликнинг гўёки таъқиб қилинаётгани ҳақидаги сохта даъволарини босқинчиликни бошлаш сабабларидан бири сифатида бир неча бор тилга олган.

Рус ва украин тиллари яқин қардош тиллардир, аммо кўп жиҳатдан фарқ қилади. Украинада кўп одамлар иккала тилнинг қоришмаси бўлган «суржик» тилида гаплашади.

Рус тили президент Владимир Зеленскийнинг ҳам она тили бўлиб, у сайловолди кампанияси пайтида ундан тез-тез фойдаланган, бироқ ўшандан бери жамоатчилик олдида фақат украин тилида гапиради.

Шу билан бирга, 2019 йилги қонун кўплаб жамоат ва касбий соҳаларда, жумладан, таълим, давлат хизматлари ва мижозларга хизмат кўрсатишда украин тилидан фойдаланишни талаб қилади.

Аҳоли билан бевосита ишлайдиган ходимлар — жумладан, официантлар, дўкон сотувчилари ва шифокорлар — мижозлар ёки беморларга аввал украин тилида мурожаат қилишлари шарт, гарчи кейинчалик мижоз хоҳласа, рус тилига ўтишлари мумкин бўлса-да.

Барскийнинг Одессадаги «Маски» театри қонунбузарликлар, жумладан, реклама материалларида рус тилидан фойдалангани учун жаримага тортилган. Кейинги текширувда яна бошқа қоидабузарликлар, масалан, кафе пешлавҳасида қаҳва учун русча сўз ишлатилгани аниқланган.

«Бу ҳатто Оруэлл ёки Кафка асарларига ҳам ўхшамайди, бу шунчаки ақлдан озиш», дейди у.

Барский хусусий театр бўлгани учун рус тилида чиқиш қилишда давом эта олди.

Янги тил таклифи — пойтахт Киев ва баъзи бошқа шаҳарларда аллақачон амалда бўлган таклифга ўхшаш бўлиб — дўконлар ва кафелар каби хусусий масканларни ушбу тақиқни қабул қилишга ундайди, лекин талаб қилмайди.

Одессанинг давлат томонидан тайинланган тил бўйича вакили Анна Неруш қоидаларнинг бузилиши эҳтимолини текширади ва агар ушбу таклиф қабул қилинса, бу уларни қоидаларга риоя қилишга мажбур этади, деб ҳисоблайди.

«Барча корхоналар у ёки бу тарзда маҳаллий ҳокимият билан ҳамкорлик қилади», деди у Би-би-сига. «Улар биноларни ижарага олишади, реклама учун рухсатномалар олишади ва ҳоказо. Шунинг учун кўплаб ташкилотлар учун, ҳатто риоя қилмаганлик учун санкциялар назарда тутилмаган бўлса ҳам, кенгаш қарорига амал қилиш муҳимдир».

Россия фуқаролари томонидан ижро этилган қўшиқларнинг оммавий ижроси бутун Украина бўйлаб аллақачон тақиқланган, урушни оммавий равишда қоралаган баъзи санъаткорлар бундан мустасно, аммо украиналиклар томонидан ёзилган ёки ижро этилган рус тилидаги қўшиқларга ҳали ҳам рухсат берилган.

Таклифга кўра, улар ҳам жамоат жойларида тақиқланади.

Анна Нерушнинг айтишича, бу кимнингдир рестораннинг хусусий хонасида рус тилида туғилган кунини нишонлашига тўсқинлик қилмайди, чунки бу ташқарига эшитилмайди.

«Аммо кўчаларда рус тилини [эшитиш], масалан, [собиқ] ҳарбий асирлар ва босиб олинган ҳудудлардан келган одамлар учун ҳақиқий триггер (руҳий жароҳатни қўзғатувчи омил) бўлиши мумкин», деди у.

Украинадаги кўплаб она тили рус тили бўлган одамлар сўнгги йилларда, айниқса Россиянинг 2022 йилдаги кенг кўламли босқинидан кейин украин тилига ўтишди.

Фотограф Наталья Михайленко бу ўтишни янада эртароқ амалга оширган. У Одесса бўйлаб тарихнинг рус бўлмаган қисмларини ёритувчи экскурсиялар олиб боради.

Буларга 1794 йилдан олдинги даврга тегишли казаклар қабристони каби тарихий обидалар киради. Ўша йили Россия императрицаси Екатерина II шаҳарга асос солган деб айтилади, гарчи бу сўнгги йилларда кенг шубҳа остига олинган бўлса-да.

Екатерина ҳайкали 2022 йилда кенгаш овозидан кейин Одесса марказий майдонидан олиб ташланди ва кўчалар украин ёзувчилари ва фаоллари шарафига қайта номланди.

«Биз колония бўлганимизни тушунишимиз керак», деди Михайленко. «Ва бу [тил] қонунлари жуда муҳим. Тушунаман, бу балки баъзида демократик эмасдир. Аммо усиз келажакда нормал Украина бўлмайди».

Фикр ва сўз эркинлигини ҳимоя қилишга интилувчи «Украина Космополиси» гуруҳи аъзоси, антрополог Анастасия Пилявскаянинг таъкидлашича, рус тилида сўзлашувчилар ўз меросидан маҳрум бўлган иккинчи даражали фуқаролар каби ҳис қилишга мажбурланмоқда.

«Украинада одамларнинг аксарияти рус ва украин тилларини тушунади. Шунинг учун масала аслида тилда эмас, балки эркинликда», деди у.

«Украина эркинлик учун курашмоқда. Бу урушдан мақсад авторитар тузум остида қолмасликдир. Россия айнан шуни таклиф қила олади. Шунинг учун, жарималар ёки [тил қонунларини бузганлик учун] ишдан бўшатиш хавфи пайдо бўлганда, одамлар ўйлай бошлайдилар: биз нима учун курашяпмиз?»

Янги тил таклифи қанчалик қўллаб-қувватланаётгани номаълум. Бунга собиқ мэр Геннадий Труханов билан боғлиқ бўлган нуфузли депутатлар блоки қарши чиқмоқда.

Одессадан ташқарида, 2022 йилда ўтказилган миллий сўровнома украин тилининг «мулоқотнинг барча соҳаларида» устувор бўлишини 80% қўллаб-қувватлашини кўрсатди. Аммо Киевдаги талабалар ўртасида ўтказилган яқиндаги сўровнома шуни кўрсатдики, синфхоналарда украин тили мажбурий бўлишига қарамай, 82% талаба танаффусларда рус тилида гаплашишни афзал кўрган.

Тил баҳсида диққат марказига айланган таниқли одессаликлардан бири — физика ўқитувчиси Павло Виктор бўлиб, унинг онлайн дарсларини бутун дунё бўйлаб миллионлаб одамлар томоша қилган.

Украин тили фаоллари уни видеоларни ўз она тили бўлган рус тилида жойлаштиргани учун танқид қилишди, гарчи у кейинчалик уларни украин тилига таржима қилган бўлса-да. Кейинчалик у ракета ҳужумлари пайтида қўрқиб кетган болалар билан, агар улар шу тилни афзал кўришса, рус тилида гаплашишини айтгани учун танқид қилинди.

Виктор баҳсни юмшатишни истайди ва ҳозирги вақтда Одесса аҳолисининг тахминан 10 фоизи кўчада украин тилида гаплашишини айтади: «Аммо агар биз 50 йил кутсак, балки 90 фоизи украин тилида гаплашар».

«Украинлаштириш хушмуомала ва юмшоқ бўлиши керак... болаларни рус тилидан украин тилига ўтишга мажбурлаш эмас, балки улар буни хоҳлайдиган муҳит яратиш керак. Бу энг яхши йўл. Ва умид қиламанки, биз аста-секин шу йўналишда ҳаракат қиламиз».