Украина нима учун Starlink’га шунчалик қарам ва Европа бу бўшлиқни тўлдира оладими?
Украинага яна бир сунъий йўлдош интернет хизмати керак, аммо Илон Маскнинг тармоғига муносиб муқобил ҳозирча мавжуд эмас.
Нима учун Украина Starlink’га бунчалик қарам ва Европа бу бўшлиқни тўлдира оладими?
Украинага янги сунъий йўлдош интернет хизмати зудлик билан зарур, аммо ҳозирча Илон Маскнинг Starlink тармоғи ўрнини боса оладиган тезкор ва ишончли муқобил йўқ.
Ўтган ҳафтада Украинада ушбу хизмат ишининг тўсатдан секинлашиши Киевнинг Россия ҳужумларидан ҳимояланиш қобилиятига таъсир кўрсатди. Бу ҳолат мамлакат қанчалик заиф аҳволда эканини кўрсатди ва Европанинг ўз ҳарбий сунъий йўлдош тармоғини яратиш заруратини кескин оширди.
Баъзи муқобиллар мавжуд, аммо уларнинг барчаси дунёдаги энг йирик сунъий йўлдош туркуми бўлмиш Starlink’дан ортда қолмоқда.
Франциянинг Eutelsat компанияси ўзининг OneWeb интернет хизмати орқали асосий муқобил ҳисобланади, аммо унда фақат 600 га яқин фаол сунъий йўлдош бор, Starlink’да эса уларнинг сони 10 000 дан ошади.
Европа Иттифоқи Starlink билан рақобатлашишга қаратилган Iris² номли янги тармоқни ишлаб чиқмоқда, аммо у 2029 йилгача ишга тушмайди.
BBC билан аноним тарзда суҳбатлашган Украина фронтидаги бир неча ҳарбийлар учун ишончли алоқа ҳаёт ва мамот ўртасидаги фарқни англатиши мумкин.
«Худо кўрсатмасин, агар улар буни бутунлай ўчириб қўйишса, бу мутлақ ҳалокат бўлади», деди улардан бири. «Ҳаётимиз хавф остида турганда муқобил вариант қанчага тушиши менга мутлақо фарқсиз».
Ҳозирча Украина учун энг яхши вариант Европа Иттифоқининг сунъий йўлдошларни бўлишиш тармоғи — Govsatcom’га қўшилишдир, аммо ундан дронларни бошқариш каби ҳарбий ҳаракатларда фойдаланиб бўлмайди.
Starlink ва унинг ҳарбий даражадаги муқобили Starshield Илон Маскнинг SpaceX компаниясига тегишли бўлиб, йиллар давомида глобал сунъий йўлдош бозорида ҳукмронлик қилиб келмоқда.
Украина жанг майдонидаги алоқа учун Starlink’дан, дронлар билан уруш олиб бориш каби ҳарбий топшириқлар учун эса Starshield’дан фойдаланади. Бу тизим мудофаа ва Россия ҳужумларини қайтариш учун жуда муҳим бўлган тезкор ва реал вақт режимидаги алоқани таъминлай олади.
«Бундай юқори тезликдаги интернет уланишисиз дронлар билан уруш олиб бориб бўлмайди», деди Франция Халқаро муносабатлар институти тадқиқотчиси Венсан Турре.
«Украина мудофааси Трамп ёки Маскнинг инжиқликларига боғлиқ бўлиб қолиши мумкин эмас», деб ёзди Франциялик Европарламент аъзоси Кристоф Грудлер Твиттерда.
Starlink чекловларига ким рухсат бергани ноаниқлигича қолмоқда, Пентагон, Дональд Трамп ва Илон Маск ўртасида айбни бир-бирига ағдариш давом этмоқда.
Starlink урушда Украинанинг энг катта устунликларидан бири бўлган бўлса-да, эндиликда «бу қарамликнинг салбий томони» юзага чиқди, деди CSIS’даги Аэрокосмик хавфсизлик лойиҳаси директори Кари Бинген.
«Бу Украина таянадиган, аммо ўзи назорат қилмайдиган муҳим ҳарбий имкониятдир».
Starlink Украина учун мавжуд бўлган ягона сунъий йўлдош тармоғи эмас, шунинг учун агар у ишдан чиқса, бошқа танловлар ҳам бор — аммо экспертлар улар унчалик тезкор эмаслигини айтишмоқда ва BBC суҳбатлашган ҳарбийлар ҳам бунга қўшилишди.
«Буйруқларни узатишда Starlink бизга устунлик беради — маълумот ва буйруқларни тезроқ узата олганимизда ҳатто бир ёки икки сония ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлади ва сиз бу устунликни жанг майдонида ҳақиқатан ҳам ҳис қиласиз», деди бир аскар.
Сунъий йўлдошларга уланиш учун ишлатиладиган терминаллар ҳам катта аҳамиятга эга. Starlink терминаллари нисбатан кичик ва енгил, шунинг учун уларни деярли ҳар қандай транспорт воситасига ёки дронга ўрнатиш мумкин.
Eutelsat терминаллари «бироз каттароқ, шунинг учун уларни машина томига ёки танкаларга ўрнатиш мумкин, аммо уларни кичик дронларга ўрнатиб бўлмайди», деди Франция сунъий йўлдош компаниясининг собиқ бош ижрочи директори Ева Бернеке.
Унинг қўшимча қилишича, улар тахминан беш баравар қимматроқ ҳамдир.
Оқ уйнинг риторикаси — шу жумладан Дональд Трампнинг НАТОни кескин танқид қилиши ва Гренландияга таҳдидлари — Европа Иттифоқида «жуда жиддий хавотир сигнали»ни чалди, деди Бернеке BBC’га.
У 2022 йилда Россия Украинага кенг кўламли босқинни бошлаганида Eutelsat’да атиги бир ой ишлаган эди ва Европа расмийлари Starlink’га таяниб бўлмайдиган ҳолатда у қолдирадиган бўшлиқларни тўлдиришга ёрдам бериш учун унинг компаниясига мурожаат қилар экан, улар орасида бу масаланинг шошилинчлиги кескин ортганини кўрганини айтди.
Илон Маскнинг изоҳлари муқобил вариант яратиш интилишини янада кучайтирди: ўтган йили Польша ташқи ишлар вазири агар SpaceX ишончсиз бўлиб чиқса, «бошқа етказиб берувчиларни излашини» айтганидан сўнг, Маск унга Твиттерда: «Жим бўл, кичик одам... Starlink’нинг ўрнини босадиган ҳеч нарса йўқ», деб ёзган эди.
Европа ўз хавфсизлиги космосга боғлиқлигини англаб етди ва у «сунъий йўлдош имкониятларини зудлик билан мустаҳкамлаши керак», деди Европа Комиссияси возизи BBC’га.
Ҳозирда унда ЕИга аъзо давлатлар ўртасида мавжуд сунъий йўлдошларни бўлишиш учун январ ойида ишга туширилган Govsatcom тармоғи мавжуд. Украина тўлақонли аъзо эмас, гарчи у аъзо бўлишга интилаётган бўлса-да, Комиссия Киев билан Govsatcom’га қўшилиш бўйича музокаралар олиб бормоқда.
Аммо Украина эртагаёқ улана олган тақдирда ҳам, бу тармоқдан дронларни бошқариш каби ҳарбий ҳаракатлар учун фойдаланиб бўлмайди, ваҳоланки Starshield айнан шу мақсадда ишлатилади.
Бироқ, бу ҳолат келаси йил бошига келиб ўзгариши мумкин, ўшанда Европа Комиссияси Eutelsat’нинг OneWeb каби тижорат компаниялари дастурга қўшилишига умид қилмоқда. Бу Украинага ўзига керакли ҳарбий тармоқ имкониятларининг баъзиларини беради, аммо ҳаммасини эмас.
Ева Бернеке BBC’га компания «Украинанинг кўплаб асосий ҳарбий эҳтиёжларини қўллаб-қувватлай олишига» ишончи комил эканини айтди. Аммо унинг алоқа эҳтиёжларини қондириш бошқа масала, чунки аксарият мамлакатларда бўлгани каби, улар жуда кенг ва жуда катта.
Eutelsat Govsatcom бўйича изоҳ бера олмади, аммо BBC’га «тўлиқ ишлайдиган [Паст Ер орбитасидаги] туркумнинг ягона Европа оператори сифатида биз ўзимиз хизмат кўрсатадиган бизнес, ҳукуматлар ва жамоаларга барқарор алоқани таъминлашга содиқмиз» деб билдирди.
Украина Govsatcom тармоғига қачон қўшила олиши бўйича ҳеч қандай муддат белгиланмаган. У қўшилганида, эҳтимол Starlink ва Starshield учун ишончли захира вазифасини ўтайди.
Аммо бу ҳеч нарсадан кўра яхшироқ, деди Венсан Турре. «Агар Starlink ўчириб қўйилса, алоқада қолиш учун бошқа йўлга эга бўлиш яхши, аммо бу босқичда бу зарбалар ёки ҳужумларни қайтариш учун етарли бўлмайди».
Govsatcom кучлироқ ва хавфсизроқ Iris² тармоғи Европанинг Starlink ва Starshield’га жавобига айлангунига қадар қисқа муддатли хавфсизлик тармоғи сифатида кўрилмоқда. Европа Комиссиясининг таъкидлашича, бу мудофаага йўналтирилган дастур бўлиб, эътибор ҳукуматлар, ҳарбийлар ва фавқулодда хизматларга қаратилади. Украинага биринчи кундан бошлаб кириш кафолатланган.
Европа Иттифоқи космик дастурининг бир қисми сифатида Европанинг Eutelsat, SES ва Hispasat сунъий йўлдош компаниялари SpaceRISE деб номланган консорциумда лойиҳага раҳбарлик қилмоқда.
Унда барибир Starlink’га қараганда анча кам сунъий йўлдош бўлади — паст ва ўрта Ер орбитасида 348 та — аммо буни камчилик деб ҳисобламаслик керак, деди Кари Бинген.
«Пастга нур сочаётган чироқни тасаввур қилинг — бу сунъий йўлдошлар Ернинг каттароқ қисмини қамраб ола олади, шунинг учун улардан камроқ керак бўлади», деб тушунтирди у. «Буларнинг барчаси мувозанат масаласи — Iris² камроқ сунъий йўлдош режалаштираётганини салбий ҳолат деб қабул қилмаган бўлардим».
Турре кўпроқ шубҳа билан қаради: «Қўрқаманки, бу ўйинни ўзгартирувчи ёки буюк халоскор эмас».
ЕИ Космик сиёсати веб-сайтидаги юқори даражада тайёрланган видеода шундай дейилади: «Iris² билан Европа сунъий йўлдош алоқаси бўйича энди бошқаларга қарам бўлмайди».
Хўш, бу Украина Starlink’ни ўчириб қўйиши мумкинлигини англатадими? Йўқ — бу оқилона бўлмаган бўларди.
«Фойдаланувчилар алоқанинг барқарорлиги ҳақида ўйлашлари керак», деди Бинген. «Шунинг учун агар бир тизимга нимадир бўлса, сизда алоқани сақлаб қалишнинг бошқа йўллари бўлади».
Ева Бернеке буни уюли телефонларга қиёслади: «Агар сизда 5G бўлмаса, 4G’га қайтасиз. Агар 4G бўлмаса, 3G’дан фойдаланишингиз мумкин, шунинг учун сизда барқарорлик учун бир нечта тармоқлар мавжуд. Урушда ҳам худди шундай ғоя амал қилади».
Аммо телефон 3G’да расмларни тез юкламаслиги мумкин бўлса-да, дрон оператори учун бу ўлимга олиб келиши мумкин: «Уруш қилаётганингизда бундай вазиятда бўлиш ёқимли эмас».
Iris² ягона имконият эмас.
Европанинг Airbus, Leonardo ва Thales сунъий йўлдош ишлаб чиқарувчиларининг Project Bromo номли қўшма корхонаси ҳам SpaceX’га яна бир рақиб бўлиши кутилмоқда, аммо у ҳали жуда эрта босқичда.
Космик лойиҳалар жуда кўп вақт талаб этади, деди Бернеке, ва «жуда кўп пул» талаб қилади.
Дастурни лойиҳалаш, сунъий йўлдошларни ясаш, уларни учириш ва кейин тўлиқ қамров учун орбитага етарлича сунъий йўлдошларни чиқариш кўп йиллар олади.
«Ҳозир менга 8 миллиард евро берсангиз ҳам, 2032-2033 йиллардан олдин у ерга бирор нарса чиқара оламан деб ўйламайман», деди у.
Космосдаги ҳарбий фаолият янгилик эмас ва 1950-йилларда космик эра бошланганидан бери мавжуд. Аммо Украинадаги уруш бу замонавий уруш учун қанчалик марказий ўрин тутишини кўрсатди.
«Алоқа жуда муҳим ва ердаги алоқа платформалари, хоҳ у 5G бўлсин, хоҳ толали оптик, ерда ҳужумга учраши мумкин», деди Бернеке. «Бутун бир сунъий йўлдош тармоғини уриб тушириш эса анча қийин. Бу ҳозирча ҳеч бир ҳарбий куч қила оладиган нарса эмас».
Шу билан бирга, эътибор осмонга қаратилаётган бўлса-да, дунёдаги алоқанинг катта қисми ҳали ҳам денгиз ости кабеллари орқали ўтади — амалда тахминан 99 фоизи. Аммо улар ҳужумга заифдир ва шу ҳафтада Буюк Британия ҳукумати Россия кемаларининг шубҳали фаоллиги ортганидан сўнг ўз кабелларини ҳимоя қилиш бўйича янги чораларни эълон қилди.
«Инқироз ёки низо пайтида денгиз ости кабеллари кесиб ташланиши бўйича жиддий хавотирлар бор... шунинг учун агар бу содир бўлса, захира сифатида сунъий йўлдош алоқасига эга бўлиш яхшидир», деди Кари Бинген.