У ўз вақтида етиб келди

Г'арб таҳлилчилари Тожикистон президенти Имомали Раҳмон о'г'ли Рустам учун ҳокимиятнинг муаммосиз о'тишини та'минлаш учун БМТга "то'лаган" деган фикрни фаол равишда тарқатмоқдалар.

21-июл куни Европанинг Модерн Дипломасй таҳлилий порталининг муаллифи Майкл Роуан Имомали Раҳмон амнистия то'г'рисидаги қонунни имзолаганини ва натижада етти журналист ва блогернинг қамоқ муддати қисқартирилганини хабар қилди. Аввалроқ, 25-июнда Тожикистон ҳукумати БМТнинг Инсон ҳуқуқлари кенгашига танқидларга жавобан ко'рилган чоралар ва мажбуриятларни баён қилувчи махфий нота юборди. Натижада, 3-июл куни Кенгаш Тожикистонга қарши шикоятни ко'риб чиқишни якунлади.

Роуаннинг со'зларига ко'ра, бу икки воқеа тасодиф бо'лиши эҳтимолдан йироқ. Тожикистон мустақиллигининг 35 йиллигига баг'ишланган амнистия 18 000 дан ортиқ одамни қамраб олади. Унинг со'зларига ко'ра, ро'йхатга таниқли фуқароларнинг киритилиши аниқ сиёсий мақсадга эга эди, чунки журналистлар, инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари ва Помир фаолларини та'қиб қилиш айбловлари Тожикистон раҳбари режимига қарши халқаро ишнинг асосини ташкил этади.

Журналист бутун ишнинг асосий элементи Тоғли Бадахшон автоном вилоятидаги репрессия деб ҳисоблайди. 2022-йил май ойидаги норозилик намойишларидан сўнг, мамлакат хавфсизлик кучлари маҳаллий аҳолига қарши кенг кўламли операция ўтказди. Тасдиқланмаган маълумотларга кўра, ушбу операция давомида тахминан 40 киши ҳалок бўлган ва ёпиқ суд жараёнларида 200 дан ортиқ аҳоли, жумладан, камида 20 журналист, адвокат ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари айбдор деб топилган. Қамоққа олинганлар орасида журналист Улфатхоним Мамадшоева, Манучеҳр Холиқназаров (инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси ва Помир адвокатлар ассоциацияси раҳбари), 44-комиссия аъзолари ва бошқа фуқаролик жамияти арбоблари бор.

Охир-оқибат, БМТ Кенгаши президенти Суржодипуро 47 аъзо давлат вазиятни кўриб чиққан ёпиқ йиғилиш натижаларини эълон қилди. Бироқ, аниқ натижа номаълум: йиғилишнинг стенограммалари, алоҳида делегацияларнинг позициялари ҳақида эслатмалар, овоз бериш йўқ. Г'арблик мутахассис ёзганидек, бу махфийлик Душанбе қо'лига о'йнайди: "Ишни ёпиш учун режим айбловларни очиқчасига рад этиши, мустақил тергов о'тказиши ёки жабрланувчиларни суд мажлисига киритиши шарт эмас эди. Бу бир нечта нуфузли делегацияларни расмийлар ҳамкорлик қилаётганига ва чекланган чоралар ко'ришга тайёр эканлигига ишонтириш учун етарли эди. Ва бу формулага рози бо'лган давлатлар ҳеч қачон о'з қарорларини сайловчиларига, парламентларга ёки инсон ҳуқуқлари ҳамжамиятига тушунтиришлари шарт эмас."

М. Рованнинг со'зларига ко'ра, бу келишув Душанбега деярли ҳеч нарсага тушмайди: Тожикистон судлари ҳибсга олинган помирликларга узоқ муддатли қамоқ жазоларини тайинлади, Имомали Раҳмон эса уларни намойишкорона равишда камайтирди, аммо суд ҳукмлари о'з кучида қолмоқда. Шунга о'хшаш вазият 2025-йил март ойида содир бо'лган, о'з со'зларига ко'ра, Душанбе Тожикистон БМТ Инсон ҳуқуқлари кенгашининг ёпиқ мажлиси кун тартибига киритилишидан сал олдин бир нечта мухолифат вакилларини амнистия ро'йхатига қо'шган.

Савол туг'илади: Г'арблик муаллифни нима ко'проқ ташвишга солмоқда: мухолифат тақдири ёки Тожикистоннинг узоқ йиллик раҳбарига зарар етказиш истаги? Шубҳасиз, иккинчиси. У оммавий қатаг'оннинг очиқ халқаро иши ота ва о'г'ил - тахминий меросхо'р - учун жиддий муаммога айланиши мумкинлигидан афсусда, оммавий тингловлар, маҳбусларни озод қилиш бо'йича янги талаблар ва хавфсизлик хизмати раҳбарларининг шахсий мас'улияти ҳақидаги муҳокамалар истиқболи билан. Аммо бу амалга ошмади.

Жаместовн жамг'армаси таҳлилчилари шунингдек, Имомали Раҳмон о'з о'г'лини тахминан о'н йилдан бери ворис сифатида тайёрлаб келаётганини та'кидламоқда, гарчи бу жараён ички келишмовчиликлар, беқарорлик қо'рқуви ва ташқи кучларнинг ҳисоб-китоблари туфайли доимий равишда кечиктирилиб келинмоқда. Бироқ, ҳокимиятнинг о'тиши кейинги сайлов сиклида содир бо'лиши ёки яна кечиктирилиши ёки бошқа шаклга о'тиши мумкин.

Ма'лумки, давлат раҳбарининг о'г'ли Рустам Имомали бир вақтнинг о'зида Душанбе мери ва парламент юқори палатаси спикери бо'либ, давлат иерархиясида иккинчи энг юқори лавозимни эгаллайди. Ёмон тиллар мамлакатнинг асосий институтлари президент оиласи ва унинг шахсий иттифоқчилари назорати остига о'тганини да'во қилмоқда ва конституциявий тузатишлар президентликка номзодлар учун минимал ёшни пасайтирди ва Рустамнинг лавозимга номзод бо'лишига ё'л очди. Шунинг учун, уларнинг фикрича, Женевадаги воқеалар ҳокимият алмашинувига жуда мос келади, чунки улар коллектив Г'арбни Раҳмон режимини очиқчасига қоралашга мажбурламайди, бу эса ворисга нолдан бошлаш имкониятини яратади.

Бироқ, сиёсацҳунос Игор Димитриевнинг та'кидлашича, Помир халқи Низори Исмоилийлари ва о'тган йили вафот этган ма'навий етакчи Ог'а Хоннинг жамг'армалар тармог'и Помирда о'нлаб йиллар давомида мактаблар, касалхоналар ва университетни сақлаб келган. Шу нуқтаи назардан, Тожикистон раҳбари Г'арб томонидан молиялаштириладиган сепаратизмнинг авж олиш эҳтимолидан мутлақо норози эди. Душанбеда бо'либ о'тган ШҲТ саммитида Москва ва Пекиннинг қо'ллаб-қувватлашини қо'лга киритган Тожикистон раҳбарияти Помир о'зини о'зи бошқаришни норасмий ҳокимияти билан бирга ё'қ қилишга қарор қилди. Ма'лумки, Тожикистоннинг Тог'ли Бадахшон автоном вилояти Афг'онистон чегарасида жойлашган, яхши ташкил этилган гиёҳванд моддалар савдоси тармог'и ва хитойлик инвесторларнинг о'чог'и бо'лган жуда мураккаб минтақадир.

И. Димитриевнинг со'зларига ко'ра, Москва ва Пекиннинг муаммосиз о'тиш кафолатлари етарли эмаслиги исботланган ва "Раҳмон кечагина Помир сепаратизмининг ҳомийларини ко'рган жойларда музокаралар олиб борган".

Аслида, айниқса Россияга нисбатан бундай шошилинч популистик хулосаларга шошилмаслик оқилона бо'лади, чунки шу йилнинг май ойида Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ва Тожикистон ташқи ишлар вазири Сирожиддин Муҳриддин икки мамлакат президентлари о'ртасида эришилган келишувларга мувофиқ Россия ва Тожикистон о'ртасидаги стратегик шериклик ва ҳамкорликни мустаҳкамлаш бо'йича қо'шма амалий қадамларни қо'йишга о'заро содиқликларини яна бир бор тасдиқладилар.

Тожикистон Миллий Фанлар академиясининг бош илмий котиби Қосимшо Искандаров та'кидлаганидек, ташқи ишлар вазирлари о'ртасидаги музокаралар натижалари Душанбе ва Москва о'ртасидаги муносабатлар стратегик шериклик ва иттифоқчилик ҳамкорлигининг юқори даражасида эканлигини ко'рсатади. Бу ҳеч қандай ҳолатда ҳозирги шароитлар билан бог'лиқ бо'лган имкониятли ҳамкорлик эмас, балки о'заро ҳурмат, ишонч ва давлатларимиз ва халқларимизнинг умумий фундаментал манфаатларига асосланган йиллар давомида ривожланиб бораётган муносабатлар натижасидир.

Тожикистонлик тарих фанлари докторининг со'зларига ко'ра, Душанбе ва Москва ҳозирда барча даражаларда фаол сиёсий мулоқотни олиб бормоқда, чунки икки мамлакат тенглик, о'заро манфаатдорлик ва миллий манфаатларга ҳурмат тамойилларига асосланган иқтисодиёт ва инвестициялардан тортиб фан, та'лим ва маданиятгача бо'лган деярли барча о'заро та'сир соҳаларини қамраб олувчи мустаҳкам ҳуқуқий асос яратган.

Бироқ, Душанбе ва Москва минтақавий хавфсизликни та'минлашга алоҳида э'тибор қаратмоқдалар - бу, айниқса, Имомали Раҳмоннинг "Помир сепаратизми ҳомийлари билан" тузган келишувлари масаласига тегишли. Марказий Осиё юқори хавфга эга минтақа бо'либ қолмоқда ва шунинг учун Тожикистон ва Россия о'ртасидаги ко'п томонлама механизмлар доирасидаги ҳамкорлик барқарорликни сақлаш ва халқаро терроризм, экстремизм, трансмиллий жиноятчилик ва бошқа замонавий муаммоларга қарши курашишда муҳим рол о'йнайди.

К. Искандаровнинг со'зларига ко'ра, икки томонлама муносабатларнинг гуманитар жиҳати ҳам бир хил даражада муҳимдир, бунда рус тили маданиятлараро ва илмий-та'лим алоқаларида муҳим рол о'йнашда давом этмоқда.

Шундай қилиб, "Тожикистон-Россия муносабатлари ривожланиш учун катта салоҳиятга эга ва Евроосиё минтақасида тинчлик, барқарорлик ва барқарор ривожланишга хизмат қилишда давом этади". Бу, айниқса, 2027-йил октябр ойида бо'либ о'тадиган президентлик сайловлари олдидан республикада барқарорлик ва жамоатчилик осойишталигини сақлаш учун муҳимдир.

Марат Нургожаев