У Ҳарри Поттер қиёфасида Таиланд монархиясини савол остига олган эди. Энди у 34 йилга озодликдан маҳрум этилди

У Гарри Поттер қиёфасида Таиланд монархиясига қарши чиққан эди. Энди у 34 йиллик қамоқ жазосини ўтамоқда

Суд зали эшигига етмасларидан олдинроқ, маҳкумларнинг яқинлашаётгани эшитилади — ҳар бир қадамда уларнинг оёқларидаги кишанлар жаранглайди.

Суд залига кириб келаётган беш киши нима қилиш кераклигини яхши билади; уларнинг барчаси бир нечта жиноят ишлари бўйича айбланмоқда ва охирги беш йилнинг катта қисмини судга қатнаш билан ўтказди.

Улардан бири — кўзойнак таққан, сочларига оқ оралаган озғин киши, шериги томонидан у билан кўришиш учун судга олиб келинган уч ёшли ўғлини бағрига босиш учун қучоғини очади.

Бу — 42 ёшли инсон ҳуқуқлари бўйича адвокат Арнон Нампа. Унинг «жинояти» Таиланднинг қудратли монархиясини текширишни ва жавобгарликка тортишни талаб қилгани эди. У буни 2020 йилда Бангкок марказида ўтказилган Гарри Поттер мавзусидаги норозилик намойишида Гарри Поттер қиёфасида амалга оширган эди.

Жума куни Бангкок суди уни Таиланднинг «қиролга ҳурматсизлик» (lèse majesté) тўғрисидаги қонунини ёки 112-моддасини бузганликда айблаб, икки йилу саккиз ойга озодликдан маҳрум қилди. Ушбу қонунга кўра, қироллик оиласини ҳақорат қилган деб гумон қилинганлар сони бошқа барча шундай қонунлар мавжуд мамлакатлардагидан кўпроқни ташкил этади.

Бу — Арнонга нисбатан худди шу айблов бўйича қўзғатилган 14 та ишдан бири холос, бу билан унга ҳозиргача берилган умумий жазо муддати 34 йилдан ошади. Иккита иш бўйича ҳукм ҳали кутилмоқда.

«Мен учун бу кутилмаган ҳол эмас», деди у кейинроқ журналистларга. «Агар мамлакат очиқроқ бўлганида, биз бу масалаларни эркин муҳокама қила олган бўлар эдик».

Охирги олти йил Таиланд тарихида «қиролга ҳурматсизлик» қонунининг энг кенг қўлланилган даври бўлди, бу 2020 йилда монархиянинг роли бўйича илк бор ошкора муҳокама ўтказишга чақирган мисли кўрилмаган талабалар норозилик намойишларидан сўнг юз берди. Икки юз тўқсон тўрт киши, жумладан 18 ёшга тўлмаган 20 киши жиноий жавобгарликка тортилди, уларга 50 йилгача бўлган қамоқ жазолари берилди. Ўнлаб кишилар устидан суд жараёнлари ҳали ҳам давом этмоқда.

Ушбу қонун бўйича айбланаётган аксарият одамларга, гарчи уларнинг ишлари йиллаб чўзилиши мумкин бўлса-да, гаров эвазига озодликка чиқиш рад этилади ва улар қамоқда сақланади. Таиланд расмийлари одатда қонунни «монархия миллатнинг асосий устунларидан бири бўлган, Таиланд халқининг энг катта қисми томонидан юксак қадрланадиган Таиланд маданияти ва тарихини акс эттиради» деб ҳимоя қилади.

Таиланд жиноят кодексининг 112-моддасида шунчаки шундай дейилган: «Кимда-ким Қиролни, Қироличани, Тахт ворисини ёки Регентни туҳмат қилса, ҳақорат қилса ёки таҳдид соладиган бўлса, уч йилдан 15 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади».

Амалда эса, қонун анча кенгроқ талқин қилинган бўлиб, монархия ҳақидаги шарҳларнинг ва одамларнинг анча кенг доирасини қамраб олади. Қироллик оиласининг ҳар қандай аъзоси, монархия институти, ҳатто аллақачон вафот этган қироллар, ёки бир ҳолатда қиролнинг ити ҳақида салбий нарса айтиш жиноий жавобгарликка тортишга олиб келган.

«Агар мендан қонун матнида нима дейилганини сўрасангиз, айтиб бера оламан», дейди қонунни бузишда айбланаётганларни ҳимоя қилишга ёрдам берадиган «Таиланд инсон ҳуқуқлари бўйича адвокатлари» ташкилоти директори ёрдамчиси Акарачай Чайманикаракате. «Агар судлар ‘туҳмат қилиш’ ёки ‘ҳақорат қилиш’ сўзларини қандай талқин қилишини сўрасангиз, фикримча, аниқ таъриф бера олмайман, чунки у жуда мавҳум, жуда ноаниқ. Ҳатто қонуннинг ўзини сўроқ остига олиш ҳам, масалан, 112-моддага кўра қиролга ҳурматсизлик сифатида баҳоланиши мумкин».

Бангкокдаги дастлабки қамоқхонадаги камерасидан — бу ерда у охирги уч йилни ўтказди — Арнон кичик қизи ва ўғлига мактублар ёзмоқда.

«Азизларим Пран ва Карл, севимли фарзандларим,

Қишнинг совуқ шамоли бизга фақат салқин ҳаво олиб келибгина қолмай, ўтмиш воқеаларини ҳам ёдга солади. Карл бу дунёга келганидан кейинги ўша биринчи қишда Бангкокдан ташқарига саёҳат қилганимизни соғинаман. Бу мен учун жуда ажойиб вақт эди. Озодликка чиқгунимча бу ерда ўтказадиган ҳар бир қишда буни соғинаман».

Арнон жума кунги ҳукмдан бир неча ҳафта олдин қатнашган каби суд мажлислари у Карлни гўдаклигидан бери кўрган ягона вақтлардир.

Карл бошида уятчан, лекин тезда уни қўлга олишганида ва бошқа маҳбусларга кўрсатишганида хурсанд бўлади. Унинг 10 ёшли опаси Пран баъзан қамоқхонада отасини кўргани келади ва кўпинча унинг расмини чизади ва бўяйди.

Бироқ Арнон ва у билан бирга яшайдиган Луква Карлни кўришга келиш учун ҳали жуда ёш деб ҳисоблайди. Ҳозирча Карл судни шунчаки отаси ишлайдиган жой деб ўйлайди. Тарафдорлар ҳам келиб, кичик суд залини тўлдиришди. Улар судьялар мажлисни бошлаш учун киришидан олдин маҳкумлар билан хушнуд суҳбатлашишади, кулишади ва ғийбат алмашишади. Бу Таиланддаги энг қўрқинчли айбловлардан бирига дуч келаётган одамлар учун ақлга сиғмайдиган даражадаги оддий муҳитдир.

Қонуннинг таъсири монархиянинг ҳар қандай ошкора муҳокамасини бостириш бўлди. Олти йил олдингача бу ҳақдаги фикрлар фақат хосу фахсда шивирлаб айтилар эди. Бир шов-шувли ҳолатда, такси ҳайдовчиси йўловчи унинг машинада айтган гапларини хабар қилганидан сўнг қамалган эди.

Бу 2020 йил 3 августда ўзгарди.

Ўша вақтга келиб, ёш тайликлар давлат тўнтариши етакчиси генерал Прают Чан-оча бошчилигидаги консерватив ҳукуматдан тобора норози бўлиб бораётган эди. Бир йил олдин миллионлаб одамлар кенг кўламли ислоҳотларни ваъда қилган янги «Келажак олға» (Future Forward) партияси учун овоз берган эди, аммо 2020 йил февраль ойида Конститутсиявий суд уни арзимас баҳона билан тарқатиб юборди. Ковиднинг кириб келиши норозилик намойишларини уч ойга кечиктирди, аммо Таиландда юқтириш ҳолатлари камайишни бошлагач, талабалар ҳарбийларнинг сиёсатдаги ролини тугатишга чақирувчи митинглар ўтказа бошладилар. Арнон Нампа бунинг етарли эмаслигини таъкидлади.

Гарри Поттер қиёфасида у нутқ сўзлаб, монархиянинг ношаффоф ҳокимияти ва бойлигини муҳокама қилиш вақти келганини айтди. У Қирол Вачиралонгкорннинг Тож мулки бюросига тегишли жуда катта активларни ва муҳим армия қисмларини шахсий назоратига олиш ҳақидаги қарорини танқид қилди.

Бир нутқида Арнон Таиланд жамиятида замонавий тарихи давомида ҳукм сурган тақиқни бузди. Ўша йилнинг қолган қисмида талабалар бошчилигидаги норозилик намойишлари монархияга ўзгартиришлар киритиш бўйича тобора жасур талаблар билан давом этди.

Ўша вақтда «қиролга ҳурматсизлик» қонунини қўллаш уч йилга тўхтатиб қўйилган эди. Саройга яқин манбалар илгари «қиролга ҳурматсизлик» бўйича айблов ҳукмлари келтириб чиқарадиган салбий акс-садо фойдадан кўра кўпроқ зарар етказиши мумкинлигини тан олишган эди.

Аммо норозилик намойишлари қайта кўриб чиқишга мажбур қилди. 2020 йил охиридан бошлаб ушбу қонун бўйича жиноий жавобгарликка тортиш қайта бошланди ва кучайди. Ўнлаб ёш фаоллар қамоқдан қочиш учун сургунга чиқиб кетишди.

Улардан бири — Супитча «Мелинн» Чайлом. Таиланд шимолидаги Чиангмайдан бўлган 24 ёшли бу қиз ҳозирда Монреальда яшайди, уга нисбатан қўзғатилган 112-модда бўйича тўртта айбловдан қочиб юрибди.

Арнон Нампанинг монархияни ислоҳ қилиш чақириғидан бор-yoғи уч ҳафта ўтгач, Чиангмай университетидаги норозилик намойишида чиқиб гапирганда у 18 ёшда ва ҳали мактабда ўқир эди.

Маҳаллий фотограф у қўлини «Очлик ўйинлари»дагидек уч бармоқли саломлашишда кўтарган, йиғилганларнинг баланд ҳайқириқларига сабаб бўлган лаҳзани муҳрлади. Бу норозилик намойишларининг энг рамзий тасвирларидан бирига айланди ва Мелиннни бутун мамлакат бўйлаб машҳур қилди.

У ҳаракатнинг етакчи овози сифатида мамлакат бўйлаб саёҳат қилиб, Таиланднинг эскирган таълим тизимини ўзгартиришга чақирди ва одамларнинг монархия ҳақида нима фикрда эканлиги бўйича сўровномалар ўтказди.

«Мен ўйин ўйнашни яхши кўраман ва ўйин дизайнери бўлишни орзу қилардим», деди у менга Канададан туриб. Аммо ота-онаси буни маъқуллашмади.

«Мен ёш одам сифатида ўзимдан каттароқ одамлар билан савол бера олмаслигимни ёки муҳокама қила олмаслигимни ҳис қилдим. Монархия ҳам менда шундай кайфиятни уйғотди».

2020 йил ноябрь ойида Мелинн жанубий Хатъай шаҳридаги норозилик намойишига қўшилди ва у ерда қиролнинг итига кўрсатилаётган қиролона муносабатни оддий одамларга бўлган муносабат билан солиштирган нутқ сўзлади. Тўққиз ой ўтгач, полиция унинг уйига «қиролга ҳурматсизлик» айблови билан чақирув қоғозини олиб келди.

«Бу шок эди. Мен буни кутмаган эдим, чунки фақат ит ҳақида гапирган эдим. Полиция уйимга чақирув қоғози билан келганида Ковид даври эди, шунинг учун улар ота-онам мен билан бирга бўлишини билишган. Улар вазмин бўлишга ҳаракат қилишди, лекин мен ақлдан озишимга оз қолди».

Оиласи уни расмийлар билан ҳамкорлик қилишга ва айбини тан олишга кўндиришга ҳаракат қилди. Аммо Мелинн рад этди.

У «Талу Ванг» деб номланган ҳаракатга қўшилди, бу «саройни ёриб ўтиш» деган маънони англатади. Нутқлар ўрнига улар кўча сўровномалари каби намойишларни ўйлаб топишди, унда одамлардан қироллик кортежларининг ҳаракатни тўсиб қўйиши ҳақида нима фикрда эканликлари ёки монархия жуда катта ҳокимиятга эга деб ҳисоблашлари сўралди.

«Биз хавф-хатарларни билар эдик, лекин шунчаки сўровнома ўтказиш хавфсизроқ бўлади деб ўйлаган эдик. Бундай эмас бўлиб чиқди».

У 2022 йилда яна иккита «қиролга ҳурматсизлик» айбловини олди ва гаров эвазига озод қилингунча ҳибсда сақланди. У электрон оёқ мулозимини (электрон билакузук) тақиши керак эди ва соат 16:00 дан 06:00 гача уйидан чиқиши тақиқланган эди. Ота-онаси у ҳақида хабар бериб туришга ваъда берадиган ҳужжатга имзо чекишга мажбур бўлди. У ўнлаб йиллар қамоқ жазосига дуч келаётган эди.

Мелинн бошқа иложи йўқлигини тушунди. Дўсти билан у Таиланддан қочиб кетди ва охир-оқибат Канададан бошпана олди.

Қоғозда 112-модда Таиланд парламенти томонидан қабул қилинган ва назарий жиҳатдан сайланган депутатлар томонидан ўзгартирилиши мумкин бўлган яна бир қонундир. У аслида илгари ҳам ўзгартирилган, хусусан 1976 йилда уни бузганлик учун жазо уч йилдан 15 йилгача қамоқ қилиб оширилган эди.

Аммо бугунги кунда Конститутсиявий суд қонуннинг ўзи, у ҳимоя қиладиган институт каби, дахлсиз деб ҳукм чиқарди. Ислоҳотчи «Олға ҳаракат» (Move Forward) партияси — «Келажак олға»нинг вориси — 2024 йилда шунчаки енгилроқ жазоларни таклиф қилгани учун тарқатиб юборилди ва уларнинг етакчиси сиёсатдан ман этилди. Судлар эса ушбу қонун бўйича айбланаётганларга ўзларини ҳимоя қилишни жуда қийинлаштиради.

«Кўп ҳолларда, масалан, Арнон Нампага қарши очилган ишда, прокурорлар айбдорни монархия ҳақида ёлғон гапирганликда айблайди», дейди адвокат Чайманикаракате. «Аммо биз судьядан айбланувчининг айтганларининг ҳақиқатини кўрсатиши мумкин бўлган ҳужжатлар ёки гувоҳларни чақиришни сўраганимизда, судья буни қилишдан рад этади. Бир адвокат суднинг мажлисни ёпиқ ўтказиш ҳақидаги қарорига эътироз билдирганида, судья унга жим бўлишни ёки судга ҳурматсизлик айбловига дуч келишини айтиб огоҳлантирди».

Унинг айтишича, судьялар баъзан ёш фаолларни суд бошланмасдан олдин ҳам содир этганликда айбланаётган ҳаракатлари учун танқид қилишади.

Арнон уч йил олдин қамалганидан бери фарзандларига хат ёзиб келади.

Монархия муҳокамасини бошлаган одам сифатида, Арнон энг оғир жазони олаётгандек кўринади. Ўзига қарши бўлган жуда катта қийинчиликларга қарамай, у ҳали ҳам ҳар бир суд мажлисига синчковлик билан тайёргарлик кўради, ўз ҳимоясида иштирок этади ва бошқа маҳкумларга уларнинг ҳимоясида ёрдам беради.

Бу осон эмас; унга ҳеч қандай ёзма эслатмаларни олиб киришга рухсат берилмайди ва у барча далилларини ёдлаб олиши керак.

Судьялар унинг жигарранг қамоқхона калта шимида, яланг оёқ ва кишанланган ҳолда адвокат сифатида чиқиш қилишига эътироз билдиришади. Аммо бу унга оиласини кўриш имкониятини беради.

У ёзадиган хатлар улар билан алоқада бўлишнинг ягона бошқа йўлидир. У умрининг қолган қисмини қамоқда ўтказиши мумкин. У фарзандлари уни билишини ва катта бўлганларида, нега у тизимга қарши чиқишни ва озодлигини йўқотишни танлаганини тушунишларини хоҳлайди.

«Ушбу миссияни ўз зиммамизга олишга қарор қилган биринчи кунимиздан бошлаб, биз хавф-хатарларни билар эдик. Ҳақиқатни гапириш қийин эмас. Қийини — тақиқланган ҳақиқатни гапиришдир. Жуда яхши эсимда, 2020 йил 3 август куни кечқурун, Гарри Поттер тадбирида чиқиш қилганимдан сўнг, ўзимни жуда яхши, мамнун ва охир-оқибат ҳақиқат ҳақида ошкора гапиришни бошлаганимдан енгил тортган эдим», деб ёзган эди у ўтган йили оиласига.

Шу йил бошида у шундай ёзган эди: «Бу ерда яшаш — бу кураш. Аммо бу ҳаракатимиз курашининг катта манзарасидаги бор-yoғи бир нуқтадир. Биз ўз тарихимизни ёзишда ўз ролимизни ўйнашимиз керак. Кунлардан бир кун уммонга айланадиган бир томчи сувга айланинг».