Таиландда қурол муаммоси бор - уларнинг 10 миллиони

Таиланд жиддий қурол инқирози билан курашмоқда, муомалада тахминан 10 миллион о'қотар қурол мавжуд. Бу муаммо яқинда бир неча кун оралиг'ида содир бо'лган иккита воқеада яққол ко'риниб турди.

Бир воқеада 71 ёшли собиқ сиёсатчи Чалонг Риевранг до'сти, ма'мурият бошлиг'и Тҳонгчаи Енпрасертни отиб о'лдирди ва Тҳонгчаи ҳайдовчисини жароҳатлади. Жанжал маҳаллий ма'мурият идорасида Чалонг молиявий низони муҳокама қилаётган жойда содир бо'лди. Чалонг Тҳонгчаи машинасига то'ртта о'қ узди ва Тҳонгчаи кейинчалик олган жароҳатларидан вафот этди. Кейинчалик воқеа ҳақида хабар бериш учун журналист билан бог'ланган Чалонг журналистларга "до'стини отиш ниятида эмаслигини" айтиб, ҳайдовчи ҳам қурол чиқарганида о'қ узганини айтди. Полиция машинадан иккита қурол топди, аммо улар ишламай қолганини айтди.

Бу отишма 14 ёшли о'қувчи о'ша вилоятдаги мактабида о'т очиб, саккиз кишини о'лдирганидан ва кейин о'з жонига қасд қилганидан уч кун о'тгач содир бо'лди.

О'ша куни қурол билан бог'лиқ ягона о'лим ҳолатлари булар эмас эди. Прачинбурида полиция сержанти рафиқаси ҳайдаб кетаётганида жанжал пайтида бошига о'қ узган, натижада уларнинг машинаси ҳалокатга учраган. Кейин у о'зини отиб ташлаган ва кейинчалик рафиқаси касалхонада вафот этган. Бошқа ко'плаб қуролли о'лимлар ҳақида хабар берилмаслиги мумкин.

Таиландда қурол муаммоси жиддий. Полиция расмий статистикани юритмаса-да, ҳар йили қуролли о'лимлар сони 2000 дан 3000 гача деб тахмин қилинади. Аксинча, аҳолиси о'хшаш бо'лган Британияда ҳар йили 50 дан кам қуролли о'лим қайд этилади. Қуроллар талончилик ва буюртма асосидаги қотилликларда ишлатилади, аммо о'лимларнинг аксарияти маиший низолар, молиявий келишмовчиликлар ёки спиртли ичимликлар билан бог'лиқ бар жанжалларидан келиб чиқади.

Таиланддаги 10 миллиондан ортиқ фуқароларга тегишли қуролларнинг 4 миллиони лицензиясиз бо'либ, кичик жанжалларнинг о'лимга олиб келадиган ҳолатларга олиб келишига сабаб бо'лади. Таиланд Тараққиёт Тадқиқот Институтидан Боонвара Сумано шундай деб та'кидлайди: "Таиландда зо'равонликка нисбатан жуда юқори баг'рикенглик борлиги жуда ачинарли". Унинг қо'шимча қилишича, қуроллар мақом рамзи сифатида қаралади ва қуролга эгалик қилиш орқали "куч ко'рсатиш, куч ишлатиш" жамият нормаси, осон кириш билан биргаликда, бу натижаларга олиб келади.

Қурол сотиб олиш, сақлаш ва олиб юриш учун бир нечта рухсатномаларни талаб қиладиган қат'ий қоидаларга қарамай, жиддий камчиликлар мавжуд. Сақлаш рухсатномалари умрбод амал қилади, руҳий саломатлик текшируви ё'қ ва қуролни сақлаш тартибга солинмаган. Масалан, 14 ёшли мактаб о'қувчиси бобосининг қонуний эгалик қилган қуроли ва о'қ-дориларидан фойдаланган.

Ҳукумат схемаси полиция ва бошқа амалдорларга қуролларни чегирмали нархларда сотиб олишга имкон беради. 2009 йилдан бери ушбу схема бо'йича ҳар йили тахминан 200 000 та қурол, асосан АҚШдан импорт қилинади. Бу қуролларни беш йилдан кейин қайта сотиш мумкин, бу эса даромадли бозорни яратади ва маҳаллий ишлаб чиқарилган лицензиясиз қуроллар билан бирга қора бозорга ҳисса қо'шади. Схема ко'плаб коррупция текширувларига дуч келди.

Со'нгги воқеаларга жавобан Таиланд Бош вазири Анутин Чарнвиракул қурол назоратини кучайтириш бо'йича шошилинч чоралар ко'ришни буюрди, жумладан, чегирмали сотиб олиш схемаси ва барча янги сотиб олиш лицензияларини то'хтатиб қо'йиш. У шунингдек, сақлаш учун рухсатномаларнинг амал қилишини чеклаш ва лицензиясиз қуроллар учун амнистия таклиф қилишни ко'риб чиқмоқда. У қоидабузарликлар учун қаттиқ жазоларни о'з ичига олган янги қонунни қабул қилишга чақирди.

Бироқ, шунга о'хшаш ва'далар илгари ҳам берилган эди. 2022-йилда собиқ полиция ходими томонидан болалар бог'часида содир этилган қирг'ин ва 2023-йилда Бангкок савдо марказида яна бир 14 ёшли о'қувчи томонидан содир этилган отишмадан со'нг, о'ша пайтдаги ички ишлар вазири Анутин шунга о'хшаш чораларни амалга оширди. Чегирма схемаси то'хтатилди, аммо тезда қайта тикланди ва феврал ойида мактабда содир бо'лган отишмадан со'нг расмий бо'лмаган шахслар томонидан о'қотар қурол олиб юриш тақиқланди.

Масала тартибга солишдан ташқарига чиқиб, қуролларнинг ко'плиги, кенг тарқалган коррупция, суст ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари, қуролларни улуг'лаш ва о'нлаб йиллар давом этган ҳарбий маданиятни қамраб олади. Активлар декларациясида ко'плаб ҳукумат вазирлари бир нечта қуролга эга эканлиги ко'рсатилган, битта депутат 48 та қуролга эга эканлигини э'лон қилган.

Боонвара Сумано ҳарбийларнинг кенг тарқалган та'сирини та'кидлаб, Болалар кунида ко'плаб оилалар қуролларни ко'риш ва қуроллар билан суратга тушиш учун армия ёки ҳаво кучлари базаларига ташриф буюришини та'кидлайди. "Бу маданиятда мавжуд. Ҳарбий хизматдаги катта одамларнинг шунчалик кучли ко'ринишини ко'расизки, улар сизни улардан бири бо'лишни хоҳлайди", деди у ББСга.

Таиланд минтақада қурол маданияти билан ажралиб туради. Таиланд аҳолисидан то'рт баравар ко'п бо'лган Индонезияда атиги 82 000 та фуқаролик қуроли бор, Малайзияда эса 107 000 та қурол бор, уларда қуролдан о'лим ҳолатлари кам учрайди. Филиппинлар қурол маданияти ва жиноятчилик даражаси о'хшаш бо'лган ягона мамлакатдир.

Таиланддаги қурол ихлосмандлари ҳукуматнинг жамоатчилик хавотирига муносабати қуролга мас'улиятли эгалик қилишни қийинлаштиришидан қо'рқишади. 70 дан ортиқ қуролга эга бо'лган 53 ёшли бизнесмен Ёд о'з коллексиясини "ҳашаматли о'йинчоқлар" деб билади ва қонуний қуролларга қаратилган янги чоралар ното'г'ри ё'налтирилган деб ҳисоблайди, ноқонуний қуроллар ва осонгина йиг'иладиган бо'ш қуроллар ҳақиқий муаммо эканлигини та'кидлайди. 40 дан ортиқ қуролга эга до'кон эгаси Сатҳит о'зини қуроллантиришнинг сабаблари сифатида заиф ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ва кенг тарқалган жиноятчиликни келтиради ва шундай дейди: "Одамлар о'зларини ҳимоя қилишлари керак, чунки полиция ходимлари етарли эмас".

Қотиллик учун айбловларни кутаётган Чалонг Риевранг о'з аҳволига ишонмаслигини билдириб, шундай деди: "Мен бу ерда о'тирганимга ишонолмайман. Ҳаётим давомида ҳеч қачон полиция бо'лимига келишга мажбур бо'лмаганман". Полиция ёзувларида унинг бир вақтлар то'ққизта қуролга рухсатномаси бо'лганлиги, аммо коллексиясини биттага камайтиргани ко'рсатилган. Ма'лум бо'лишича, о'ша битта қурол бир ҳаётни тугатиш ва о'з ҳаётини тубдан о'згартириш учун етарли бо'лган.