Тут дарахти ва тезак оралиғида. «Илҳом»да рассом Вячеслав-Юрий Усеиновнинг кўргазмаси очилди

Тут ва тезак оралиғида. «Ильхом»да рассом Вячеслав-Юрий Усеиновнинг кўргазмаси очилди

Вячеслав-Юрий Усеиновнинг ҳақиқатан ҳам иккита исми бор ва иккинчиси тасодифан пайдо бўлмаган. У 1962 йил 12 апрелда — Ўзбекистонда ҳам, бутун Совет Иттифоқида ҳам, энг аввало, Юрий Гагарин билан боғлиқ бўлган Космонавтика кунида туғилган. Шундай қилиб, Юра болалигиданоқ ва бутун умрга Вячеславнинг ёнидан жой олди.

Ўзининг бутун профессионал фаолияти давомида рассом ҳам фазони — фақат космик эмас, балки бадиий фазони ўзига хос тарзда тадқиқ қилиш билан шуғулланиб келмоқда.

Маълум бир пайтда Усеиновга мавжуд усуллар етмай қолди ва у тайёр координаталар тизимига таяниш ўрнига, тасвир ва фазони қуришнинг шахсий йўлини излай бошлади.

Рассомнинг кўргазма очилишидаги нутқининг ўзи замонавий санъат ҳақида алоҳида қисқа маърузага айланиши мумкин эди — унда Маринетти, Баухаус, Малевич ва Натали Саррот бош қаҳрамонлар сифатида иштирок этди. Усеинов экспозицияни шунчаки асарлар тўплами сифатида эмас, балки ўзининг ҳали 2008 йилдаёқ «Фрактал веризм ҳақида»ги манифестида шакллантирган бадиий йўналишининг фазовий исботи сифатида қабул қилишни таклиф этади.

Унинг асосида одатда бир-бирига мос келмайдигандек туюладиган нарсаларни бирлаштиришга бўлган уриниш ётади: кузатишнинг аниқлиги (итальянча vero — ҳақиқий сўзидан) — кичик бўлакларда, «фракталлар»да — ҳар бир бўлаги миқёс кичрайтирилганда такрорланадиган чексиз геометрик шаклларда намоён бўлади. Бундай рангтасвир сабр-тоқатни талаб қилади: узоқдан у яхлит ва хотиржам кўриниши мумкин, яқиндан эса кўплаб деталларга парчаланиб кетади ва кейин яна тасвирга бирлашади.

«Кўпгина рассомлар муайян мавзуларни излашади, буларнинг барчасини хаёлан ўйлаб топишни бошлашади, лекин дунёнинг муҳимлиги — унинг ҳис қилинишидадир ва у вақтга: на келажакка, на ўтмишга бўйсуниши керак. Мен бугун сизга тақдим этаётган санъат — бу мен импринтинг ҳолати сифатида бошдан кечирган нарсам, яъни бу „шу ерда ва ҳозир“ ҳолатидир», — деди очилиш маросимида Усеинов.

30 га яқин — ҳам кенг танилган, ҳам янги асарларни ўз ичига олган экспозициянинг номи маънолар ўйинига қурилган: «тут» сўзи ҳам жойни кўрсатишни, ҳам Ўзбекистондаги энг кенг тарқалган дарахтлардан бирини англатади. Лойиҳанинг асосий мантиқларидан бири шу ердан бошланади: аниқ, деярли маиший буюмдан дунё тузилиши модели томон ҳаракат.

Усеинов учун фрактал — математик иллюстрация эмас, балки бадиий тафаккур тамойилидир: шакл такрорланишдан, ўзига ўхшашликдан юзага келади, кўпаяди, лекин шу билан бирга бошланғич элемент билан ички боғлиқликни сақлаб қолади.

Масалан, у фойдаланадиган, Марказий Осиёда машҳур бўлган бўйра тўқишнинг «чий» техникаси шундай ишлайди: рангли жун ип билан ўралган ҳар бир чўп яхлитликни яратишга қодир бўлган элементга айланади. Бу усулда Усеиновга хос бўлган асосий уриниш — бадиий шаклга олдиндан белгиланган геометрик схемасини мажбурлаб сингдирмасдан, уни материалнинг ўзидан чиқариб олиш яққол кўринади.

Аммо рассомнинг энг ифодали баёноти юксак назария атайлаб паст даражадаги материал билан тўқнашган жойда пайдо бўлади. Тут дарахти ва «ипак жаннати»га Усеинов тезакни қарама-қарши қўйиб, уни ўзига хос анти-санъатга айлантиради. Ёки крафт қоғозни олиб, рассом уни ҳўллайди, сўнгра худди мўйқаламнинг кенг зарби каби ҳар бир шундай чизгини жойлаштириб, бураб чиқади.

«Бу дуаллик атайлаб провокацион кўринади: бир томондан — табиий гўзаллик ва декоративлик, иккинчи томондан — одатда эстетик эътибордан четда қоладиган нарса. Бу оралиқда барча маркетинг трендларига қарши турадиган муайян таранглик юзага келади», — деб тушунтиради уста.

Усеинов санъат бозорга бўйсунмаслиги кераклиги ҳақида шунчаки гапириб қолмай, бозор механизмини том маънода абсурд даражасига етказади. Рассом «Ильхом» фойесида перформанс-аукцион ташкил этди — турли даврларга оид бир нечта асарларини кимўзар савдосига қўйди ва ташриф буюрувчилар улар учун фаол кураша бошладилар. Бироқ, аукцион тузоқ бўлиб чиқди — якунда Усеинов асарларни ғолибларга бепул топширди.

Биринчи қарашда латифанамо туюлган бу ишора, аслида кўргазма мантиқини жуда аниқ давом эттиради — бозор фақат бекор қилиниши учунгина саҳналаштирилган эди.

Бу дастурнинг кўлами, янги даврнинг эълон қилиниши ва айниқса, санъатнинг бутун геометрик тарихини қайта кўриб чиқиш даъвоси билан баҳслашиш мумкин. Аммо айнан мана шу ҳаддан ташқарилик, санъатнинг чизиқли вақтидан — бугунги кун муқаррар равишда ўтмишга ҳавола қилиши ва келажакни ваъда қилиши керак бўлган вақтдан чиқиб кетишга уриниш лойиҳани қизиқарли қилади. Усеинов томошабинларга ҳозирги замонда — тут дарахти Коинот модели, тезак — бадиий қаршилик ишораси, алоҳида чўп эса — фрактал дунёнинг бошланиши бўлиб чиқиши мумкин бўлган ўша оралиқда тўхтаб қолишни таклиф қилади. Фақат тўхташ ва ичкарига кириш керак — кўргазма 13 октябргача давом этади.

Кириш бепул.