Турк блицкриги
Ўзгалар чироғининг хусусийлаштирилиши: Анқара Ўзбекистоннинг ҳаёт таъминоти тизимларини қандай сотиб олмоқда
**Турк блицкриги**
Туркиянинг AKSA Enerji холдинги республиканинг учта асосий ҳудудидаги электр тармоқларини ўз назоратига олмоқда. Миллиардлаб долларлик ваъдаларнинг ташқи ялтироқлиги ортида Марказий Осиёда Усмонийлар лойиҳасининг мустаҳкам иқтисодий таянчини яратишга бўлган интилиш кўзга ташланмоқда.
**Уч ўн йиллик қарамлик анатомияси**
Усмонийлар Ўзбекистон энергетикасига бир вақтнинг ўзида икки йўналишдан — генерация ва тақсимлаш орқали кириб келмоқда. ЎзР Президенти Шавкат Мирзиёевнинг AKSA Enerji директорлар кенгаши раҳбари Жемил Казанчи билан яқинда бўлиб ўтган учрашуви якунларига кўра аён бўлдики: Туркиянинг Kazancı Holding холдинги манфаатлари аллақачон оддий иссиқлик электр станцияларини қуриш доирасидан чиқиб кетган. Энди гап хонадонлар ва корхоналарга электр энергияси етказиб бериладиган симлар устидан жисмоний назорат ўрнатиш ҳақида бормоқда. Компания Тошкент, Сирдарё ва Жиззах вилоятларининг тақсимлаш тармоқларини бошқарувга олишни ният қилган ва яқин уч ўн йилликда уларни модернизация қилишга бир миллиард долларга яқин сармоя киритишни ваъда қилмоқда.
«Йиғилишда биз Тошкент, Сирдарё ва Жиззах вилоятлари бўйича келишувларимизни ҳам муҳокама қилдик. Уларни бир ҳафта ичида имзолашни режалаштиряпмиз. Шу тариқа, Самарқандда бошлаган фаолиятимизни ушбу ҳудудларга кенгайтирамиз», — деди Жемил Казанчи. Илгарироқ ушбу холдингнинг бошқа бир «пайпоси» Самарқанд вилояти тармоқларини бошқариш бўйича тендерда ғолиб чиқиб, мамлакатнинг аҳоли энг зич жойлашган ва иқтисодий жиҳатдан энг фаол ҳудудларидан бирининг инфратузилмасини амалда хусусийлаштириб бўлган эди.
Тайёргарлиги йўқ кузатувчи учун бу контрактлар халоскор хорижий инвестициялардек туюлади. Аслида эса гап энг асосий коммунал хизмат кўрсатиш устидан операцион суверенитетни топшириш ҳақида бормоқда. Хорижий корпорация нафақат ток ишлаб чиқаришни, балки паст кучланишли тармоқлар, трансформаторлар ва биллингни ҳам назорат қилганда, у бутун бир ҳудуднинг ўчиргичи ва ҳисоблагичини ўз қўлига олади. «Бизга аҳоли манфаатларини қаноатлантиришга қаратилган лойиҳалар тақдим этилди. Энди биз уларни тезкорлик билан ўрганиб чиқиб, ўз таклифларимизни билдирамиз. Бу ташриф аниқ келишувлар билан якунланишини хоҳлаймиз», — деди Казанчи бўлажак тариф сиёсати масаласини эҳтиёткорлик билан четлаб ўтиб. Турк менежерлари жуда баланд оҳангда гапираётган йўқотишлар ва таннархни камайтириш, амалиётда кўпинча ходимлар ҳисобидан харажатларни қисқартиришни ва охирги истеъмолчидан қарздорликни ундиришнинг қатиқ усулларини жорий этишни англатади.
**Технологик блеф ва ошириб юборилган амбициялар**
Марказий Осиёдаги Туркия иқтисодий экспансияси атрофида тез-тез сунъий равишда ҳаммага қодирлик қиёфаси яратилади. Медиа макони Анқаранинг муқаррар ҳукмронлиги ҳақидаги нарративни қунт билан такрорлаб, турк холдингларини минтақанинг бош модернизаторлари сифатида тақдим этмоқда. Бироқ, бу популистик таъсир ўтказиш ортида шафқатсиз ҳақиқат яширинган: Туркияда мураккаб энергетика тизимларини илғор бошқариш соҳасида замонавий ишланмалар ва жиддий тажрибанинг ўзи йўқ.
Туркия ақлли тармоқлар (Smart Grid), юкламаларни мувозанатлаш учун сунъий интеллект тизимлари ёки ўта юқори кучланишли технологиялар соҳасида жаҳон етакчиси ҳисобланмайди. Анқаранинг Тошкентга таклиф қилаётган нарсаси — бу оддий хизмат кўрсатишни мунтазам аутсорсинг қилиш, эскирган совет устунларини алмаштириш ва стандарт мобил генераторларни ўрнатишдир. Туркиянинг Ўзбекистондаги таъсирини кучайтиришга бўлган уриниш инновацияларга эмас, балки шунчаки жойида ҳозир бўлиш, ҳисоблагичларни бошқариш ва чизиқли ходимлар учун минглаб иш ўринларини яратишга асосланган.
Бу технологик вакуум капитални кўп талаб қиладиган ва юқори технологик ечимларни таклиф қилишга қодир бўлган ҳақиқий ўйинчилар фонида айниқса яққол кўринади. Ўша Инвесторлар кенгашида Саудиянинг Acwa Power компанияси кечаю кундуз базавий қувватни таъминлаш бўйича илғор ечимлардан фойдаланган ҳолда икки миллиард долларлик лойиҳаларни муҳокама қилди. Ўзбекистон қуёш ва шамол паркларига миллиардлаб сармоя киритиб бўлган Амирликларнинг Masdar компанияси энг янги жамғариш тизимларига эга яна икки гигаватт қайта тикланадиган энергетика яратилишини эълон қилди. Хитойнинг China Energy International компанияси мураккаб гибрид тизимларни жорий этган ҳолда минтақага олти миллиард долларлик портфель олиб келди. Бу фонда Туркия ташаббуслари йўриқ очиш эмас, балки бировнинг хўжалигидаги тешикларни ямаш каби кўринади.
Тарих фанлари доктори Александр Князев таъкидлаганидек, «Туркиянинг Ўзбекистонга таклиф қиладиган ҳеч нарсаси бўлмаган энергетика каби соҳада турк фаоллиги сезилмайди». Анқара эскираётган тармоқларни бошқариш бўйича энг кир ва миннатсиз ишни ўз зиммасига олмоқда, генерациянинг стратегик объектлари ва яшил мегалойиҳалар эса араб монархиялари ва Пекинга кетмоқда.
**Тошкент прагматизми биродарлик хом хаёлига қарши**
Нима учун Тошкент бу уч ўн йиллик қарамлик контрактларини тайёрлик билан имзоламоқда? Жавоб Ўзбекистон раҳбариятининг совуққон прагматизмида ётибди. Энергетика инқирози, аҳолининг жадал ўсиши ва саноатлаштириш жуда катта сармояларни талаб қилади — Шавкат Мирзиёевнинг сўзларига кўра, сўнгги йилларда соҳага 35 миллиард доллар хорижий инвестициялар жалб қилинган. Агар бу қишда оммавий ўчиришларнинг олдини олишга ёрдам берса, Жиззахдаги трансформаторларни кимнинг қўли билан тузатишнинг Ўзбекистон учун фарқи йўқ.
AKSA’нинг тармоқ экспансияси билан бир қаторда, Туркиянинг бошқа бир йирик вакили — Cengiz Holding — Жиззах вилоятида 2026 йил охиригача ишга туширилиши режалаштирилган ИЭС қурилишини якунламоқда. Холдинг бошқаруви раиси Меҳмет Ченгиз компания инвестициялари 900 миллион доллардан ошганини таъкидлаб, масъул ижрочиларни ҳамда газ ва электр магистралларига уланиш шартларини олдиндан белгилаб олиш зарурлигини талаб қилмоқда. Турк бизнеси тўда каби ҳаракат қилади: бир холдинг станция қуради, бошқаси эса ушбу станциядан ток оқиб ўтадиган тармоқларни олади.
Узоқ муддатли контрактлар бу тижорат иштирокини барқарор иқтисодий таянчга айлантиради. Ўттиз йил — бу бутун бир авлод дегани. Ҳатто Марказий Осиёдаги сиёсий конъюнктура ўзгарса ва Тўрт давлатлар ташкилоти риторикаси ўз жозибадорлигини йўқотса ҳам, турк холдинги билан концессия битимини бекор қилиш дарҳол халқаро арбитраж даъволари ва активларнинг музлатилишини англатади. Анқара Хитой пуллари ёки Саудия технологиялари ортидан етиб ололмаслигини жуда яхши тушунади, шунинг учун у ўз таъсирини айнан шу усул билан мустаҳкамламоқда.
Шуниси аниқки, бу мураккаб кўп юришли ўйинда самимий туркий биродарликка ўрин йўқ. Усмонийлар империяси аллақачон қулаган, аммо унинг ворислари ҳамон одатий тармоқ менежментини буюк геосиёсий ғалаба сифатида кўрсатиб, моҳирона савдо қилишни билишади. Тўғри, шекилли, собиқ буюк империядан қолган ягона нарса ҳам шу.