Трамп ва Си учрашувида сунъий интеллект соҳасидаги супердавлат бўлиш амбициялари марказий мавзуга айланди
АҚШ ва Хитой сунъий интеллект устидан назоратни инсон қўлида сақлаб қолишга интилиш билан бирга, ушбу соҳада етакчилик учун курашмоқда.
Сунъий интеллект (СИ) соҳасидаги супердавлатлик амбициялари Трамп ва Си учрашувида бош планга чиқмоқда
АҚШ ва Хитой СИни ривожлантириш борасидаги рақобатга киришган
«СИда ким ғолиб чиқса, ЎША ЮТАДИ!»
АҚШ Президенти Дональд Трамп ўзининг СИ соҳасидаги мақсадлари ва АҚШнинг асосий рақобатчиси деб кимни кўриши — Хитой ҳақида очиқ гапириб келмоқда.
Унинг хитойлик ҳамкасби Си Цзиньпин буни унчалик қўпол тарзда ифодаламаган бўлса-да, у ҳам шундай қарашга шерикдек кўринади.
«Хитой буни ҳақиқий пойга деб билади, улар Хитой СИ соҳасида етакчи куч бўлиши керак деб ҳисоблашади — улар СИни қудратни максималлаштирувчи восита сифатида кўришади», дейди Меркатор Хитой тадқиқотлари институтидан Ребекка Арсесати.
Риторикадан ташқари, бунинг исботи ҳам бор: Си буни оммавий равишда таъкидлайдими ёки йўқми, СИ ўн йилдан ортиқ вақт давомида Хитойнинг технологик амбициялари марказида бўлиб келмоқда.
Трамп учун СИ устуворлигида Хитойни ортда қолдириш ушбу технология инсониятга туғдириши мумкин бўлган ҳар қандай хавф-хатарлардан муҳимроқдир — у бу хавфларни «уйдирма» деб атаган.
Хитой Ташқи ишлар вазирлиги «таҳдид ҳақидаги баёнотлар» ва қарама-қаршиликлар глобал СИ бошқарувига тўсқинлик қилишидан огоҳлантирди ва технология ҳамма учун фойдали бўлишини таъминлаш мақсадида ҳамкорликка чақирди.
Бу шуни англатадики, пайшанба куни икки президент учрашганда, уларнинг СИ амбицияларидан кўра муҳимроқ мавзулар кам бўлади — ва уларнинг нима дейиши ва қандай қарор қабул қилиши бутун дунё учун аҳамиятли бўлади.
АҚШ ва Хитой глобал СИ етакчилари эканлигига шубҳа йўқ, аммо ким олдинда эканлиги муваффақият қандай таърифланишига боғлиқ.
Америка компаниялари «илғор моделлар» (frontier models) деб аталадиган соҳада устунлик қилмоқда, аксарият синовларда энг яхши натижа кўрсатаётган тизимлар Anthropic, Google ва OpenAI каби фирмаларга тегишли.
Стэнфорд университети тадқиқотчиларига кўра, 2025 йил февраль ойида Хитойнинг DeepSeek компанияси СИ модели «АҚШнинг энг яхши модели билан қисқа вақт ичида тенглашди», 2026 йил март ойига келиб эса Anthropic компаниясининг етакчи модели рақибларидан «атиги 2,7 фоизга» олдинда эди.
АҚШ етакчилигининг бир қисми етакчи СИ компанияларига киритилаётган улкан маблағлар билан боғлиқ, чунки илғор лабораториялар янги моделларни ўқитиш учун зарур бўлган инфратузилмани яратишга жуда катта маблағ сарфламоқда.
OpenAI раҳбари Сэм Альтман илғор СИ ишланмаларини мувофиқлаштирилган ҳолда секинлаштиришга чақирди.
Фонд бозори жадал ўсмоқда ва АҚШ иқтисодиёти ўсишининг катта қисми СИ компанияларининг кенг кўламли кенгайиши ва кутилаётган даромадлилигига боғлиқ.
Бу Президент Трампнинг нима учун СИни АҚШ муваффақиятининг марказий омили деб билишини қисман тушунтириши мумкин.
Хитой учун яна бир чеклов — бу АҚШ компанияларига илғор микрочипларни Хитой фирмаларига сотишни тақиқловчи кенг кўламли ҳукумат чекловларидир; бу чиплар энг замонавий моделларни яратиш учун жуда муҳимдир.
Чип чекловларига қарамай, ҳар икки давлатда деярли ҳар ой янги СИ моделлари пайдо бўлмоқда ва СИ пойгасида «ғалаба қозониш» аслида нимани англатиши ёки умуман марра чизиғи бор-йўқлиги номаълум.
Кўплаб компаниялар сунъий умумий интеллект (AGI) — инсон даражасида ёки ундан юқори даражада ўргана оладиган, фикрлай оладиган ва кенг кўламли вазифаларни бажара оладиган назарий СИ турини яратиш устида мусобақалашмоқда.
Ҳозиргача Хитойнинг СИ саноати илғор моделларга эмас, балки «очиқ вазнли моделлар» (open weight models) деб аталадиган — очиқ кодли дастурий таъминотга ўхшаш тарзда юклаб олиш ва мослаштириш мумкин бўлган моделларга эътибор қаратди.
Бу кўплаб АҚШ фирмаларининг стратегиясидан фарқ қилади, улар асосан пуллик обуналар ёки компания платформалари орқали кириладиган хусусий моделларга эътибор қаратади.
Хитойнинг очиқ вазнли моделлари тез суръатлар билан чиқарилмоқда ва синовлар мамлакатнинг энг яхши моделлари АҚШдаги рақибларидан атиги бир неча ой орқада эканлигини кўрсатмоқда.
Moonshot AI компаниясининг Kimi K3 каби моделлари Хитойда ва хорижда оммалашди, чунки улар илғор моделларга яқин даражада ишлайди, шу билан бирга бепул юклаб олиш ва мослаштириш учун очиқдир.
Пекиннинг устувор вазифаси кўпроқ ушбу технологияни ўз иқтисодиёти бўйлаб жорий этишдан иборат, дейди Asia Society Policy Institute таҳлилчиси Лиззи Ли.
«СИ Ойга қўниш эмас», деди у. «АҚШ илғор чегарада етакчилик қилиши мумкин, аммо Хитой қобилиятли СИни арзон, очиқ ва ҳамма жойда мавжуд қилиш орқали жуда катта иқтисодий ва геосиёсий устунликка эга бўлиши мумкин».
СИ шунингдек жуда кўп энергия истеъмол қилади ва Хитой бу борада жуда қулай мавқега эга, деди Ребекка Арсесати BBC World Service телеканалининг Tech Life дастурига.
«Хитой СИ компаниялари ўзларига керак бўлган электр энергиясини анча паст нархда олиш имкониятига эга ва бу ҳақиқатан ҳам устунликдир», деди у.
Робототехника соҳасида — баъзилар дунёни ўзгартиришига ишонадиган СИ соҳасида — Хитой дунёдаги энг йирик робот ишлаб чиқарувчисига айланди, Халқаро робототехника федерацияси ҳисоб-китобларига кўра, мамлакат заводларида икки миллиондан ортиқ робот ишламоқда.
Мустақил сиёсат институти Chatham House маълумотларига кўра, мамлакат шунингдек, гуманоид (инсонсимон) роботларнинг дунёдаги энг йирик ишлаб чиқарувчиси бўлиб, йилнинг биринчи ярмида глобал етказиб беришнинг тўққиздан ўн қисмидан кўпроғини ташкил этди.
Хитойлик СИ дастурчилари Американинг илғор чиплари тақчиллигига қарамай, «ажойиб чидамлилик ва инновациялар» кўрсатдилар, дейди Omdia технологик тадқиқот фирмаси таҳлилчиси Лиан Жи Су.
Аммо АҚШ расмийлари ва СИ компаниялари хитойлик дастурчиларни дистилляция — моделларнинг янада илғор платформалардан ўрганишига имкон берувчи усулдан фойдаланган ҳолда фарқни қисқартиришда айбладилар.
Бунга жавобан Хитой Ташқи ишлар вазирлиги СИ ривожланиши мамлакатнинг «кенг кўламли маслаҳатлашувлар ва умумий манфаатлар учун биргаликда ҳисса қўшиш концепцияси» билан «руҳлантирилганини» айтди.
Хитой ва АҚШ шиддатли рақобатга киришган бўлиши мумкин, аммо уларнинг ҳукуматлари хавфсизлик масалаларига тубдан фарқли ёндашмоқда.
Саноатдаги баъзи вакиллар яқинда СИ инсоният учун экзистенциал таҳдид солиши мумкинлигидан огоҳлантирган бўлса-да, хитойлик тадқиқотчилар бунга камроқ эътибор қаратиб, технологиядан эҳтимолий нотўғри фойдаланиш ва кибер урушдан кўпроқ хавотирда кўринади.
СИ бўйича хавотирларга тўхталар экан, Трамп АҚШда аллақачон етарлича қоидалар мавжудлигини ва СИга керак бўлган ягона чеклов — бу «юқори IQ»га эга президент эканлигини айтди.
«Биз ҳозир Хитой ва бошқалардан анча олдиндамиз ва буни шундай сақлаб қоламиз», деди Трамп шу ҳафта ва АҚШ «саноат инқилобидан ҳам каттароқ бўладиган нарсанинг ўсишини бўғиб қўймаслигини» қўшимча қилди.
Вашингтон инновацияларни биринчи ўринга қўйди ва «Америка лабораторияларини олдинда сақлаб қолиш» мақсадида тартибга солишни қисқартиришга ҳаракат қилди, дейди Check Point Software Technologies киберхавфсизлик фирмасининг ахборот хавфсизлиги бўйича ходими Жаянт Дейв.
Пекин АҚШнинг аралашмаслик моделидан фарқли ёндашувни қабул қилди.
Си мамлакат раҳбарларини СИ хавфларини диққат билан кузатиб боришга ва технология доимо «инсон назорати остида» бўлишини таъминлашга чақирди.
«Хитой нисбатан эҳтиёткор ва марказлаштирилган ҳолда мувофиқлаштирилган ёндашувни қўллади», кўплаб бошқа мамлакатлардан олдин маълумотлардан фойдаланиш ва алгоритмлар бўйича қўлланмаларни жорий этди, бу эса кўплаб асосий хавотирларни ҳал қилишга ёрдам берди, деди Дейв.
Гарчи юридик кучга эга бўлмаса-да, қўлланмалардан фойдаланиш талабларни белгилайди ва шу билан бирга дастурчиларга инновациялар яратиш учун жой қолдиради, дейди Сингапур Миллий университетининг СИ этикаси бўйича маърузачиси Жонатан Сим.
Халқаро ҳамкорликка чақириқларга қарамай, СИ супердавлатлари технологиянинг эҳтимолий хавф-хатарлари билан қандай курашиш ниятида эканлиги ҳали ҳам номаълум — агар улар умуман буни хоҳлашса.
Икки давлат илгари ядро қуроли каби экзистенциал таҳдидлар бўйича ҳамкорлик қилган, аммо бу хавфни умумий тушунишга боғлиқ эди, ҳозир СИ билан боғлиқ вазиятда эса бундай эмас, деди Дейв.
«Вашингтон имкониятлар назоратдан чиқиб кетишидан хавотирда. Пекин эса имкониятлар ички барқарорликка таҳдид солишидан хавотирда», дея қўшимча қилди у.
Трамп бутун соҳа бўйлаб ривожланишни секинлаштириш чақириқларини рад этиб, бу хитойлик дастурчиларга фарқни қисқартиришга имкон бериши мумкинлигини айтди.
Трамп ва Си саммити олдидан АҚШ Молия вазири Скотт Бессент ва Хитой Бош вазири ўринбосари Хэ Лифэн СИ билан боғлиқ жиддий ҳодисалар ҳақида хабардор қилиш механизмини яратишни муҳокама қилишди.
Трампнинг Хитойга нисбатан сўнгги баёнотлари «анча душманона» бўлган бўлса-да, СИ кун тартибида бўлиши кутилаётгани «яхши бошланиш» эди, деди Карнеги халқаро тинчлик жамғармаси сиёсий таҳлилчиси Лея Ванг.
Биз хоҳламайдиган нарса, дея қўшимча қилди у, «пойга ривоятининг носоғлом шакли давом этиши» бўлиб, бу СИ соҳасидаги шундоқ ҳам шиддатли рақобатни янада кучайтириши мумкин.